Dómstólaleit

Mál þetta höfðaði A með stefnu birtri 27. júní 2016 á hendur íslenska ríkinu, en   fjármálaráðherra  er   stefnt   fyrir   þess   hönd.  Málið   var   dómtekið  að   lokinni aðalmeðferð 21. febrúar sl. Stefnandi   krefst   þess   að   stefndi   verði   dæmdur   til   að   greiða   henni skaðabætur að fjárhæð 2.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr., sbr. 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001, frá 6. júní 2012 til 4. febrúar 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.  Þá   krefst   stefnandi   málskostnaðar   eins   og   málið   væri   ekki gjafsóknarmál, en henni var veitt gjafsókn 8. september 2013.

Stefndi   krefst   sýknu   af   kröfum   stefnanda   og   málskostnaðar,   til   vara lækkunar stefnukröfu og að málskostnaður verði felldur niður.

Þann 6. júní 2012 var kveðinn upp úrskurður í Héraðsdómi Reykjavíkur þar sem lögreglu var heimilað að „koma fyrir hlustunarbúnaði í íbúð ... þar sem kærði B ... mun dvelja, í því skyni að hlusta, hljóðrita, nema samtöl og önnur hljóð ...“

Heimildin   var   veitt   frá   6.   til   13.   júní.  Með   úrskurði   13.   júní   var   heimildin framlengd til 18. júní og síðan til 22. júní með úrskurði þann 18.  Lögreglan krafðist ekki frekari framlengingar.

B, sem nefndur er kærði í þessum úrskurðum, er bróðir stefnanda.  Í fyrsta úrskurðinum kemur fram að B búi erlendis og að lögreglan telji hann stórtækan í sölu og dreifingu fíkniefna, m.a. til Íslands.  Hann komi oft hingað til lands og stoppi stutt við.  Hann muni koma hingað á þessum degi og muni dveljast nokkra daga.  Við hlustun á síma hafi lögreglan komist að því að hann muni fá íbúð systur sinnar lánaða, en sjálf verði hún ekki í íbúðinni.  Þá segir í úrskurðinum að kærðu í málinu   eigi   samskipti   með   forritinu   Skype   og   því   nauðsynlegt   að   beita herbergishlustun.

Stefnanda var tilkynnt um hlerunina með bréfi sem var afhent henni 13. desember 2012.  Þar segir:  „... vegna rannsóknar ofangreinds máls var embætti Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu veitt heimild skv. úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur   ...   að   koma   fyrir   hlustunarbúnaði   og   taka   upp   öll   hljóð   úr   íbúð [stefnanda] að ...  Tímabil frá 06.06.2012 til 22.06.2012“.

Í greinargerð stefnda er því haldið fram að fyrir liggi upplýsingaskýrsla lögreglu frá 13. júní 2012, sem hafi verið lögð fram í dómi með kröfu um hlustun. Þar segi að bróðir stefnanda hafi gist í íbúð hennar frá 6. júní til sunnudags 10. júní, en þá hafi stefnandi komið aftur.  Hún hafi farið til Spánar með fjölskyldu sinni 13. júní.  Fram komi í skýrslunni að lögreglan hafi hvorki hlustað né hljóðritað samtöl þann   tíma   sem   bróðir   stefnanda   gisti   annars   staðar   en   í   íbúð   stefnanda. Upplýsingaskýrsla þessi var ekki lögð fram í þessu máli.

Í nefndum úrskurðum má sjá að enginn grunur beindist að stefnanda.  Í aðilaskýrslu sinni fyrir dóminum sagði stefnandi að það hafi verið henni áfall að heyra af þessari hlustun.  Hún hafi orðið óörugg og upplifað vanlíðan, sér hafi fundist þetta vera innrás í líf sitt.  Hún hafi farið úr íbúðinni þegar bróðir hennar kom, en síðan komið aftur á sunnudegi og verið fram á miðvikudag, er hún fór til útlanda.  Hún hafi verið í íbúðinni í fjóra daga á meðan hlustað var.  Bróðir hennar hafi farið til vinar síns þá daga og ekki verið í íbúðinni.

Stefnandi lagði fram í málinu vottorð Björns Harðarsonar sálfræðings.  Þar segir að stefnandi hafi komið í fyrsta viðtal 12. október 2012 og komið í alls 18 tíma fram á vor 2013.  Segir síðan að greinilegt hafi verið að hún hafi verið með mörg einkenni af áfallastreitu og kvíða vegna þessara atburða (hlerunar í íbúð hennar).

Björn Harðarson staðfesti vottorð sitt fyrir dómi.  Hann sagði að stefnandi hefði   orðið   fyrir   tveimur   áföllum   sem   hafi   verið   samtvinnuð,   annars   vegar fangelsun bróður hennar í Danmörku og síðan hafi hún frétt af þessari hlustun lögreglu.  Taldi hann erfitt að greina á milli hvort hefði haft meiri áhrif á hana. Sennilega hafi hvort tveggja vegið jafn þungt.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi telur sig eiga rétt á bótum samkvæmt 3. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.  Hún hafi ekki verið borin sökum, en beðið tjón af íbúðarhlustun lögreglunnar.  Ábyrgðin sé hlutlæg, hér dugi að hún hafi orðið fyrir tjóni af völdum aðgerða samkvæmt IX.-XIV. kafla laganna.

Stefnandi kveðst krefjast miskabóta samkvæmt 5., sbr. 3. mgr. 228. gr. Brotið   hafi   verið   gróflega   gegna   réttindum   hennar,   en   réttindin   séu   varin   af stjórnarskrá og Mannréttindasáttmála Evrópu.  Hann vísar hér til friðhelgi einkalífs og   fjölskyldu   samkvæmt   1.   mgr.   71.   gr.   stjórnarskrárinnar   og   1.   mgr.   8.   gr. mannréttindasáttmálans.  Engu skipti þótt bróðir stefnanda hafi dvalið í íbúðinni. Brotið hafi verið gegn rétti stefnanda þegar hún dvaldi í íbúðinni með fjölskyldu sinni, sambýlismanni og þremur börnum.

Stefnandi bendir á að henni hafi ekki verið tilkynnt um aðgerðir lögreglu fyrr en rúmum sex mánuðum eftir að þeim lauk.  Hafi þetta aukið á miska hennar, en þetta sé í andstöðu við 2. mgr. 85. gr. laga nr. 88/2008.

Stefnandi   byggir   á   því   að   aðgerðir   lögreglu   hafi   gengið   lengra   en nauðsynlegt hafi verið og verið ólögmætar.  Þetta auki á miska hennar.  Hún tekur fram að hún telji að það sé ekki skilyrði bótaskyldu að aðgerð hafi verið ólögmæt, þótt hún byggi sérstaklega á því að umræddar aðgerðir hafi verið ólögmætar.

Stefnandi byggir á því að hvorugu skilyrða 83. gr. sml. hafi verið fullnægt. Ekki hafi verið líklegt að með hlustun fengjust upplýsingar sem skiptu máli fyrir rannsóknina og rannsóknin hafi ekki beinst að broti sem varðað getur að lögum átta ára   fangelsi.  Í   það   minnsta   hafi   þessum   skilyrðum   ekki   verið   fullnægt   þegar stefnandi dvaldi ein með fjölskyldu sinni í íbúðinni.

Enn   fremur   vísar   stefnandi   til   meðalhófsreglu   14.   gr.   lögreglulaga   nr. 90/1996 og 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.

Þá byggir stefnandi á því að undantekningarregla 2. mgr. 228. gr. sml. eigi ekki við.  Hún hafi ekki valdið eða stuðlað að aðgerðum lögreglu.

Málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi bendir á að 228. gr. sml. sé fyrst og fremst ætlað að vernda þá sem bornir hafi verið sökum um refsiverða háttsemi og sætt þvingunarráðstöfunum að ósekju.  Aðrir eigi rétt á bótum ef þeir hafa beðið tjón af aðgerðum samkvæmt IX. til XIV. kafla laganna.  Í greinargerð var vísað til þess að stefnandi hefði ekki lagt fram nein gögn um það hvaða áhrif atvik hafi haft á andlega heilsu hennar eða eftir atvikum fjölskyldu- og heimilislíf.  Þá var bent á það að erfitt yrði að greina á milli áhrifa annars vegar hlustunarinnar og hins vegar þess að bróðir stefnanda hlaut þungan dóm í Danmörku fyrir innflutning fíkniefna.

Stefndi mótmælir því að úrskurðir héraðsdóms hafi verið ólögmætir.  Þá hafi rannsóknarhagsmunir valdið því að ekki hafi verið hægt að tilkynna stefnanda um hlustunina fyrr en rannsókn var lokið.

Stefndi krefst til vara lækkunar.  Þá mótmælir hann kröfu um vexti og dráttarvexti sem styðjist ekki við víðhlítandi lagagrundvöll.

Niðurstaða

Stefndi hefur ekki lagt fram nein gögn um aðgerðir lögreglunnar gagnvart stefnanda og bróður hennar.  Stefnandi lagði fram endurrit úrskurða héraðsdóms sem heimiluðu hlustun.  Bróðir stefnanda var undir grun um aðild að broti gegn 173.   gr.   a   almennra   hegningarlaga.  Fallist   var   á   það   í   þremur   úrskurðum héraðsdóms að grunurinn væri rökstuddur.  Stefnandi hefur ekki reynt að hnekkja þessu mati.

Lögreglan fékk heimild til hlustunar í íbúð stefnanda frá 6. til 22. júní 2012.  Samkvæmt því sem fram kom í máli stefnanda dvaldi hún ekki í íbúðinni á þessum tíma, nema frá sunnudeginum 10. júní til miðvikudags 13. júní, en annars var bróðir hennar í íbúðinni.  Í greinargerð stefnda er því haldið fram að ekki hafi verið hlustað eftir að bróðir stefnanda var farinn úr íbúðinni.  Um þetta vísar stefndi til upplýsingaskýrslu lögreglu, en skýrsla þessi hefur ekki verið lögð fram í málinu.

Í tilkynningu lögreglu til stefnanda um hlustunina, dags. 13. desember 2012, er ekki sagt annað en að hlustun hafi verið heimiluð frá 6. til 22. júní.  Ekki er sagt hvenær hlustað hafi verið.  Í úrskurðum héraðsdóms 13. júní og 18. júní kemur ekkert fram um að hlustun hafi verið hætt á einhverju tímabili.  Að þessu virtu er ósannað að hlustun hafi verið hætt og verður að byggja niðurstöðu á því að lögreglan hafi hlustað öll hljóð sem heyrðust í íbúðinni allt umrætt tímabil.  Þessi hlustun var óheimil þegar bróðir stefnanda var ekki í íbúðinni.

Stefnandi dvaldi í íbúð sinni frá 10. til 13. júní, en annars ekki á meðan hlustun stóð yfir.  Hún getur ekki átt rétt á bótum þótt hlustað sé í íbúð hennar þegar hún er fjarstödd.  Henni er ekki valdið tjóni með slíkri hlustun.

Ekki er sýnt fram á að lagaskilyrðum til hlustunar hafi ekki verið fullnægt, þegar bróðir stefnanda dvaldi í íbúðinni.

Stefnandi var ekki borin sökum í sakamáli, en aðgerðir lögreglu beindust gegn henni þegar hún dvaldi í íbúð sinni.

Sannað er með vottorði sálfræðings og skýrslu hans fyrir dómi að þessi hlustun hefur haft neikvæð áhrif á stefnanda.  Dregur það ekki úr ábyrgð ríkisins þótt aðrar ástæður hafi einnig komið til.  Hlustun á heimili fólks er veruleg skerðing á friðhelgi einkalífs.  Stefnandi á rétt til bóta samkvæmt 3. mgr. 228. gr. sml.  Eru bætur hæfilega ákveðnar 950.000 krónur.  Ekki hefur verið sýnt fram á að dregist hafi að tilkynna stefnanda um hlustunina.

Andmæli stefnda við vaxtakröfu eru órökstudd.  Vextir samkvæmt 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga verða dæmdir frá 13. júní 2012.  Stefnandi krefst dráttarvaxta frá 4. febrúar 2016, en hún skýrir ekki hvaða heimild standi til þess, og afrit kröfubréfs hefur hún ekki lagt fram.  Verða dráttarvextir dæmdir frá þingfestingardegi, 30. júní 2016.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.  Gjafsóknarkostnaður stefnanda er ákveðinn með virðisaukaskatti 750.000 krónur.

Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D ó m s o r ð

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 950.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 13. júní 2012 til 30. júní 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.

Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 750.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

Jón Finnbjörnsson