Dómstólaleit

Mál þetta, sem dómtekið var hinn 23. október sl., að lokinni aðalmeðferð var höfðað fyrir dómþinginu af Tölvulistanum ehf., Suðurlandsbraut 26, Reykjavík, á hendur Landsbankanum hf., Austurstræti 11, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 8. janúar 2015.

Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefnda verði gert að greiða honum 45.125.497 krónur með vöxtum samkvæmt 4. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af 20.032.889 krónum frá 1. október 2011 til 4. júlí 2012, en frá þeim degi af 45.125.497   krónum   til   13.   júní   2014,   en   frá   þeim   degi   til   greiðsludag   með dráttarvöxtum   samkvæmt   1.   mgr.   6.   gr.   laga   nr.   38/2001,   um   vexti   og verðtryggingu.

Stefndi   krefst   aðallega   sýknu   af   öllum   kröfum   stefnanda,   en   til   vara lækkunar á dómkröfum stefnanda.  Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda.

Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp.

II

Stefnandi er einkahlutafélag sem rekur sex verslanir Tölvulistans og auk þess netverslun.

Stefndi er fjármálastofnun, en hinn 7. október 2008 neytti Fjármálaeftirlitið heimildar í 100. gr. a í lögum nr. 61/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar Landsbanka Íslands hf., og víkja stjórn félagsins frá og setja yfir það skilanefnd.  Í framhaldi af því var stofnaður Nýi Landsbanki Íslands hf., sem nú ber heiti stefnda.  Óumdeilt er að stefndi tók við umdeildum lánssamningum á grundvelli þeirrar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins.

Endanlegur ágreiningur aðila lýtur að tveimur lánssamningum upphaflega á milli Landsbanka Íslands hf. og IOD ehf., þ.e. viðskiptasamningi nr. 0106-11910 að fjárhæð 100.000.000 krónur, dagsettum 27. ágúst 2008, og lánssamningi nr. 0106- 11911 að fjárhæð 92.000.000 krónur, dagsettum 27. ágúst 2008.

Málavextir eru þeir, að í maí 2007 keyptu SM fjárfestingar ehf. stefnanda, sem   þá   hét   IOD   ehf.,   af   BBen   ehf.  Félagið   BBen   ehf.   átti   einnig   félagið Tölvulistann ehf., sem síðar var nefnt Músavík ehf., og rak það félag verslanir Tölvulistans.  Í júní 2008 keypti stefnandi ásamt SM fjárfestingum rekstur verslana Tölvulistans.  Kaupin   voru   gerð   fyrir   milligöngu   Landsbanka   Íslands,   forvera stefnda, sem var helsti kröfuhafi seljendanna, en seljendur áttu þá í verulegum fjárhagserfiðleikum.  Samkvæmt kaupsamningi aðila skyldi stefnandi greiða kaupverðið með því að yfirtaka skuldir rekstursins við Landsbanka Íslands, auk þess að yfirtaka lán BBen ehf. hjá Landsbanka Íslands.  Samhliða þessum kaupum rituðu   svo   BBen   ehf.   og   SM   fjárfestingar   undir   samkomulag   um   uppgjör   á lánssamningi   aðila,   dagsett   13.   maí   2007.  Í   samkomulaginu   fólst   að   SM fjárfestingar ehf. greiddu BBen ehf. kr. 123.406.000 krónur, en greiðslan fólst í yfirtöku skulda BBen ehf. við Landsbanka Íslands hf.  Af því tilefni undirrituðu aðilar   þrjá   lánssamninga nr.   11909,   11910   og   11911,   hinn   27.   ágúst   2008. Samhliða því var gerður veðsamningur milli SM fjárfestinga ehf. og Landsbanka Íslands hf., þar sem bankanum voru veittir allir hlutir í stefnanda, þ.e. IOD ehf., að handveði.

Með kaupsamningi, dagsettum 30. október 2009, keypti Tölvulistinn ehf. alla hluti SM fjárfestinga ehf. í stefnanda, þ.e. IOD.  Í kjölfarið, eða hinn 14. nóvember   2009,   tók   Tölvulistinn   ehf.   yfir   allar   skyldur   veðsala,   samkvæmt framangreindum handveðssamningi.

Fyrrgreindur lánssamningur nr. 11909 var gerður á milli Landsbanka Íslands hf. sem lánveitanda og SM fjárfestinga ehf., sem lántaka.  Eftir að stefnandi breytti kröfum sínum við aðalmeðferð málsins, lýtur ágreiningur aðila ekki lengur að þeim samningi.

Viðskiptasamningur nr. 11910, sem gerður var milli Landsbanka Íslands hf. sem lánveitanda og stefnanda, sem lántaka, er á forsíðu hans sagður vera: „KR. 100.000.000,- VIPSKIPTASAMNINGUR UM REIKNINGSLÁNALÍNU“.  Í upphafsorðum   samningsins   segir   að   bankinn   hafi   samþykkt   að   veita   lántaka rekstrarfjármögnun   í   formi   reikningslánalínu   að   fjárhæð   100.000.000   krónur   í íslenskum krónum eða þeim erlendu myntum sem bankinn á viðskipti með, með þeim skilyrðum og skilmálum sem fram koma í samningnum.

Í 2. gr. í samningnum er fjallað um lánsheimild, en þar segir að bankinn skuli hafa til reiðu fyrir lántaka reikningslánalínu að fjárhæð 100.000.000 krónur.  Í 3. gr. í samningnum, sem ber fyrirsögnina lánshlutar, segir að hver lánshluti sem lántaki taki innan lánsheimildar teljist vera sjálfstætt lán.  Í 4. gr. í samningnum er fjallað um lánsbeiðnir og í gr. 4.2 í samningnum kemur fram hvernig haga eigi formi lánsbeiðna, en meðal þess sem tilgreina skuli hverju sinni sé mynt og upphæð.

Með ádráttarbeiðni, dagsettri 27. ágúst 2008, var óskað eftir útborgun með eftirfarandi hætti: „CHF 50% / JPY 30% / EUR 20%“.  Þá segir í beiðninni „Ráðstafist til innborgunar á erlent lán nr. 0106-8319, greiðandi Músavík ehf., kt. 6804972069“.  Í framlagðri kaupnótu, dagsettri 28. ágúst 2008, kemur fram að greitt   hafi   verið   inn   á   lán   8319,   39.816   japönsk   jen,   164.620,58   evrur   og 662.334,21 svissneskir frankar.

Stefndi kveður lán nr. 8319, sem greitt var upp með láni nr. 11910, hafa verið erlent lán, en erlendar myntir hafi verið tilgreindar í ádráttarbeiðni og lánið verið greitt út í erlendum myntum inn á önnur lán.

Samkvæmt gögnum málsins voru við endurgreiðslu lánsins keyptar erlendar myntir með íslenskum krónum og andvirðinu ráðstafað inn á lánið, sbr. framlagðar kaupnótur vegna gjaldeyrisviðskiptanna.

Samningur   nr.   11911   var   gerður   milli   Landsbanka   Íslands   hf.   sem lánveitanda   og   stefnanda   sem   lántaka.  Þá   gengu   SM   fjárfestingar   ehf.   og Sjónvarpsmiðstöðin ehf. í sjálfskuldarábyrgð vegna skuldbindingarinnar.

Á forsíðu samningsins segir: „ISK 92.000.000,- LÁNSSAMNINGUR“.  Í upphafsorðum samningsins kemur fram að um sé að ræða fjölmyntalán til 7,5 ára að jafnvirði 92.000.000 króna í neðanskráðum myntum og hlutföllum: „CHF 50% JPY 30% EUR 20%“.

Í   beiðni   um   útborgun,   dagsettri   27.   ágúst   2008,   kemur   fram   að útborgunarfjárhæðinni beri að ráðstafa til uppgreiðslu á erlendu láni Músavíkur ehf., og til innborgunar á erlendu láni BBen ehf.  Í kaupnótu, dagsettri 28. ágúst 2008,   kemur   fram   að   greitt   hafi   verið   inn   á   lánið   39.816.660   japönsk   jen, 164.620,58 evrur og 662.334,21 svissneskir frankar.

Hluta lánsins, eða 21.000.000 króna, var varið til greiðslu á íslensku láni.

Stefnandi kveðst á árinu 2008 hafa farið fram á viðræður við stefnda um endurskoðun   á   umdeildum   samningum   en   stefndi   hafi   hafnað   þeirri   beiðni.  Í kjölfar dóma Hæstaréttar, m.a. í málum nr. 92/2010 og 1563/2010 og máli nr. 155/2011, hafi stefnandi ítrekað kröfur sínar um að lán félagsins yrðu endurskoðuð og lækkuð í samræmi við dómafordæmi.

Stefndi hafnaði þeim kröfum stefnanda með bréfum, dagsettum 22. mars 2012 og 3. júlí 2013.

Hinn 1. október 2011 greiddi stefnandi upp skuld sína samkvæmt samningi nr. 11910, með þeim hætti að stefnandi fékk nýja lánalínu hjá stefnda í íslenskum krónum.

Aðilar gerðu með sér svokallað uppgjörssamkomulag hinn 3. október 2012, ásamt viðauka, dagsettum 23. janúar 2013, sem fól í sér að lánssamningar nr. 11909 og 119011 voru greiddir upp með nýjum lánum frá stefnda, sbr. lánssamning, dagsettan   3.   október   2012.  Í   umræddu   samkomulagi   er   tekið   fram   af   hálfu stefnanda að uppgjör samkvæmt samningnum sé gert með fyrirvara um betri rétt stefnanda og áskildi stefnandi sér allan rétt til að bera undir dómstóla lögmæti uppgreiddu lánasamninganna og endurútreikning þeirra.

Með bréfi, dagsettu 13. maí 2014, krafði stefnandi stefnda um endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar sem hann taldi sig hafa ofgreitt stefnda, ásamt dráttarvöxtum.

Með bréfi stefnda, dagsettu 24. júní 2014, var öllum endurgreiðslukröfum stefnanda hafnað.

III

Stefnandi byggir kröfu sína á því að lánssamningar, sem um er deilt í þessu máli, með númerin 0106-11910 og 0106-11911, séu um lán í íslenskum krónum sem verðtryggð hafi verið með ólögmætum hætti með tengingu þeirra við gengi erlendra gjaldmiðla.

Samkvæmt   ákvæðum   13.   og   14.   gr.   laga   nr.   38/2001,   um   vexti   og verðtryggingu, sé óheimilt að verðtryggja lán í íslenskum krónum með því að tengja  það   við   gengi   erlendra  gjaldmiðla,  sbr.   dóma   Hæstaréttar  í   málum  nr. 92/2010, 1563/2010, 603/2010 og 604/2010.

Við úrlausn á því hvort lán eða skuld teljist vera í íslenskum krónum eða erlendri mynt verði aðallega að líta til þess hvernig lánakjör og eðli samnings séu skilgreind í viðkomandi lánssamningi, hvernig aðilar hafi innt af hendi frumskyldur sínar   samkvæmt   lánssamningi,   sem   og   orðalags   annarra   samningsákvæða, yfirlýsingar aðila og háttsemi þeirra við efndir samningsins.

Stefnandi   byggir   á   því   að   lánsfjárhæð   lánssamnings   nr.   11910   sé   í samningnum tilgreind í íslenskum krónum.  Á forsíðu samningsins og í inngangi hans sé samningurinn sagður vera að fjárhæð 100.000.000 króna.  Nánar tiltekið sé samningurinn þar skilgreindur sem „rekstrarfjármögnun í formi reikningslánalínu að fjárhæð kr. 100.000.000,- eitt hundrað milljónir 00/100, í íslenskum krónum eða þeim erlendu myntum sem bankinn á viðskipti með“.  Sambærilegt orðalag sé að finna í greinum 2.1 og 2.2 í samningnum.  Að lokum sé þar tilgreint í grein 13.2 að komi til uppsagnar samningsins sé stefnda heimilt að umreikna alla útistandandi lánshluta í íslenskar krónur, miðað við skráð sölugengi bankans á þeim myntum sem hver lánshluti samanstandi af.

Einnig   byggir   stefnandi   á   því   að   lánsfjárhæðin   hafi   verið   greidd   út   í íslenskum krónum.  Um útborgun á láninu segi í grein 3.1 að lánið skiptist upp í lánshluta og að hver lánshluti teljist sjálfstætt lán.  Í grein 4.6 í samningnum segi enn fremur að hver lánshluti greiðist inn á reikning lántaka miðað við kaupgengi hverrar myntar hjá stefnda, tveimur bankadögum fyrir útborgunardag.

Í útgreiðslubeiðni lánssamningsins komi fram að láninu verði ráðstafað til að greiða upp lánssamning nr. 0106-8319.  Sá samningur er dagsettur 15. maí 2007 og hafi falið í sér lánalínu fyrir Tölvulistann hjá Landsbankanum að fjárhæð 80.000.000   króna.  Samkvæmt   inngangskafla   þess   samnings   hafi   hann   verið   í íslenskum krónum og samningurinn ekki tengdur við gengi erlendra mynta.  Með því að svo hafi verið sé fullsannað að fjárhæð umþrætts láns hafi að öllu leyti verið greidd út í íslenskum krónum.

Stefnandi   telur   að   tilgreining   lánsins   nr.   0106-8319   í   útborgunarbeiðni umþrætts samnings hafi ekkert sönnunargildi í málinu, enda hafi lánið ekki verið tengt við gengi erlendra gjaldmiðla.

Stefndi hafi gefið út kaupnótu vegna umþrætts láns þar sem tilgreind séu kaup á tilteknum fjárhæðum í erlendum myntum.  Stefnandi mótmælir því að þær kaupnótur hafi þýðingu í þessu máli, enda hafi þær verið einhliða gefnar út af stefnda og án samráðs við hann.  Stefnandi hafi ekki samþykkt umræddar nótur að neinu leyti.  Stefnandi kveðst aldrei hafa tekið við greiðslu í erlendum gjaldeyri en einungis hafi verið um að ræða ráðstöfun á fjármunum á gjaldeyrisreikningum bankans.

Stefnandi byggir og á því að greitt hafi verið af láninu í íslenskum krónum. Um endurgreiðslu lánsins segi í grein 7.1 í samningnum að hvern lánshluta skuli greiða á gjalddaga hans.  Sé lánshluti í erlendri mynt greiði lántaki afborganir, vexti eða aðrar greiðslur í íslenskum krónum samkvæmt sölugengi bankans á gjalddaga. Fyrir liggi að umræddur lánssamningur hafi verið greiddur upp hinn 1. október 2011, með nýrri lántöku stefnda í formi lánalínu.  Þetta sé staðfest í lánayfirliti stefnda og með áritun stefnda á frumrit lánssamningsins.  Við uppgreiðsluna hafi lánsfjárhæðin verið tilgreind í íslenskum krónum og hafi uppgjör lánsins farið fram með lántöku og greiðslu í íslenskum krónum.

Þá   byggir   stefnandi   á   því   að   ákvæði   samningsins   miði   öll   að   því   að samningurinn hafi verið í íslenskum krónum en verðtryggður með tilliti til gengis erlendra mynta.  Um tryggingar fyrir greiðslum segi í grein 12.2 í samningnum, að til tryggingar samningnum skuli stefnandi setja bankanum að veði allar vörubirgðir sínar og kröfur með útgáfu tryggingabréfs að fjárhæð 100.000.000 króna.  Því sé ljóst að tryggingarákvæði samningsins miðaðist einnig við íslenskar krónur.

Samkvæmt framangreindu verði ótvírætt talið að lánssamningur nr. 11910 hafi   verið   um   lán   í   íslenskum   krónum,   enda   sé   lántökufjárhæð   skilgreind   í íslenskum krónum og meginskyldur aðila samkvæmt samningnum hafi verið efndar í   íslenskum   krónum.   Sömuleiðis   verði   ekki   annað   sé,   m.a.   með   hliðsjón   af tryggingarákvæðum samningsins, að gengið hafi verið út frá því við samningsgerðina að um lán í íslenskum krónum væri að ræða.

Stefnandi byggir á því að lánssamningur nr. 11911 hafi einnig verið um lán í íslenskum krónum tryggður með ólögmætum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla. Lánsfjárhæðin hafi eingöngu verið tilgreind í íslenskum krónum í samningnum.  Á forsíðu hans sem og inngangsorðum sé fjárhæð hans tilgreind 92.000.000 króna og í inngangi hans sé samningurinn skilgreindur sem „fjölmyntalán“ í neðanskráðum myntum og hlutföllum. Hvergi sé í lánssamningnum sjálfum tilgreind fjárhæð lánsins í erlendum myntum.

Greitt   hafi   verið   af   samningnum   í   íslenskum   krónum,   en   samkvæmt ákvæðum hans hafi afborganir verið skuldfærðar af reikningi stefnanda hjá stefnda nr. [...], sem sé reikningur í íslenskum krónum.

Stefnandi byggir og á því að lánið hafi verið greitt út í íslenskum krónum.  Í útgreiðslubeiðni   komi   fram   að   láninu   hafi   verið   ráðstafað   til   að   greiða   upp lánssamning nr. 0106-8319 milli Landsbankans og Tölvulistans, sem hafi verið í íslenskum   krónum.   Samkvæmt   útgreiðslubeiðninni   hafi   láninu   einnig   verið ráðstafað til að greiða upp lán sem tilgreint sé sem innlent lán nr. 0106-74-14283. Telji stefnandi því sannað að öll lánsfjárhæðin hafi runnið til greiðslu innlendra skulda í íslenskum krónum og að lánið hafi því verið greitt út í íslenskum krónum.

Stefnandi mótmælir því að kaupnóta á erlendum myntum, sem einhliða hafi verið gefin út af stefnda, hafi þýðingu í málinu.

Stefnandi byggir og á því að einstök ákvæði samningsins bendi öll til þess að um lánssamning í íslenskum krónum sé að ræða.  Auk ákvæða sem þegar hafi verið rakin bendir stefnandi á grein 10.2 í samningnum, en þar komi fram að Sjónvarpsmiðstöðin ehf. taki á sig sjálfskuldarábyrgð sem nemi 50.000.000 króna, sem bundnar séu við vísitölu neysluverð. Telur stefnandi að umrædd tilgreining fjárhæðar sjálfskuldarábyrgðarinnar í íslenskum krónum renni enn frekari stoðum undir það að um lán í íslenskum krónum hafi verið að ræða.

Með vísan til alls ofangreinds telur stefnandi ótvírætt að lánssamningurinn nr. 11911 hafi verið um lán í íslenskum krónum sem hafi verið verðtryggt miðað við gengi erlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti.

Stefnandi byggir og á því varðandi báða umdeilda samninga að stefndi geti ekki borið fyrir sig undanþáguákvæði lokamálsliðar 2. gr. laga nr. 38/2001, um að samningarnir hafi verið til hagsbóta fyrir stefnanda.

Að þeirri niðurstöðu fenginni að verðtrygging hinna umstefndu lánasamninga með tilliti til erlendra gjaldmiðla hafi verið ólögmæt byggir stefnandi á því að stefnda beri að greiða honum það sem hann hafi ofgreitt.  Stefnandi byggir kröfu   sína   um   endurgreiðslu   ofgreiddra   höfuðstólsgreiðslna   og   verðbóta   á meginreglum kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár.  Samkvæmt þeim beri kröfuhafa,   sem   krafið   hafi   skuldara   um   of   háa   greiðslu,   að   endurgreiða   þær fjárhæðir sem skuldari hafi greitt umfram skyldu, ef skuldari hafi greitt í góðri trú. Stefnandi telur að öll skilyrði reglnanna séu fyrri hendi og að stefnandi hafi verið í góðri trú.

Stefnandi byggir endurkröfu sína einnig á 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, með síðari breytingu, en þar sé kveðið á um að kröfuhafa beri að endurgreiða skuldara þá fjárhæð sem hann hafi ranglega af honum haft vegna ólögmætrar verðtryggingar.  Sambærilegt ákvæði hafi verið að finna í 1. mgr. 18. gr. fyrir gildistöku laga nr. 151/2010 sem breytt hafi umræddu ákvæði.  Samkvæmt 6. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 skuli kröfuhafi sömuleiðis greiða upp skuld sína innan 30 daga frá kröfu um endurgreiðslu.  Fyrir liggi að stefnandi hafi sannanlega greitt stefnda hærri fjárhæð en honum hafi borið.  Þá hafi stefnandi, með bréfi, dagsettu 13. maí 2014, farið fram á endurgreiðslu hins ofgreidda fjár.  Allar forsendur séu því   til   þess   að   stefnandi   eigi   endurgreiðslukröfu   á   hendur   stefnda   samkvæmt fyrrgreindu ákvæði laga nr. 38/2001.

Stefndi bendir og á að strax í kjölfar dóma Hæstaréttar í hinum svokölluðu gengislánamálum hafi stefnandi ítrekað haft samband við stefnda vegna málsins og krafist leiðréttingar á hinum umdeildu lánssamningum.  Í uppgjörssamkomulagi aðila, dagsettu 3. október 2012, hafi stefnandi sömuleiðis gert fyrirvara við lögmæti lánasamninganna   og   áskilið   sér   rétt   til   að   láta   reyna   á   lögmæti   þeirra   fyrir dómstólum.  Sömuleiðis hafi stefnandi aflað endurútreikninga á lánunum og sent stefnda, sem innlegg í viðræður þeirra um uppgjör. Hafi stefnandi því haft uppi kröfur sínar gagnvart stefnda innan eðlilegs tíma frá því að honum hafi mátt vera ljós réttarstaða sín.

Stefnandi   hefur   sundurliðað   endanlega   dómkröfu   sína,   og   er   ekki ágreiningur   um   tölulega   útreikning   fjárkröfunnar.  Samkvæmt   því   sé   fjárkrafa stefnanda 20.032.889 krónur vegna lánssamnings nr. 11910 og 25.092.608 krónur vegna lánssamnings nr. 11911.

Stefnandi byggir aðalkröfu sína um vexti á því að hinar ofgreiddu fjárhæðir beri vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.  Byggir hann   á   því   að   sú   venja   hafi   skapast   við   uppgjör   ólögmætra   gengistryggðra lánssamninga að lánastofnun greiði vexti af ofgreiddum fjárhæðum samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001.  Beri því stefnda einnig að greiða stefnanda slíka vexti.  Bendir stefnandi á, að fyrir liggi að stefndi hafi greitt vexti samkvæmt 4. gr. laganna í sambærilegum tilvikum, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 70/2014, þar sem stefndi hafi ekki mótmælt kröfu um vexti samkvæmt 4. gr. laganna.  Stefnandi byggir og á því að eðli máls samkvæmt væri verulega óeðlilegt og ósanngjarnt að skuld stefnda við stefnanda vegna greiðslu sem stefndi hafi sannanlega innheimt of háa hjá stefnanda, beri enga vexti.  Samkvæmt 18. gr. laga nr. 38/2001, áður en henni var breytt með lögum nr. 151/2010, hafi sérstaklega verið kveðið á um að endurkröfur, líkt og þær sem um sé fjallað í máli þessu, bæru vexti samkvæmt 4. gr. laganna. Umrætt ákvæði virðist hins vegar hafa fallið niður fyrir mistök löggjafans.  Þá bendir stefnandi á að stefndi, sem sé lánastofnun, hafi getað lánað út umræddar fjárhæðir gegn greiðslu vaxta.  Halli því augljóslega á stefnanda sem lántaka í þessu sambandi og umrædd réttarstaða feli í raun í sér ólögmæta auðgun stefnda, samkvæmt   samnefndum   reglum   kröfuréttar.  Í   ljósi   þess   að   ekki   sé   tekið   á umræddri vaxtaákvörðun í settum lögum, augljóslega vegna mistaka löggjafans, telur stefnandi að beita megi meginreglum laga um að útistandandi kröfur beri vexti.  Þá megi beita reglum um eðli máls í þessu tilviki á grundvelli ofangreindra sjónarmiða.  Beri því að fallast á kröfur stefnanda um vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001.

Stefnandi byggir varakröfu sína um vexti á því að ofgreiddu fjárhæðirnar beri vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 eða fyrir lögjöfnun frá því ákvæði og 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, eins og síðastnefndu lögunum hafi verið breytt með 1. gr. laga nr. 131/2002. Fyrir   liggi   að   ekki   sé   í   lögum   tekið   á   því   hvernig   almennt   skuli   fara   með vaxtagreiðslur vegna oftekinna greiðslna af skuld.  Hins vegar hafi löggjafinn sett reglur   um   rétt   til   vaxta   af   ofgreiðslum   af   tilteknum   kröfum,   þ.e.   opinberum gjöldum.  Ákvæðið   hafi  meðal  annars  verið  sett  vegna  aðstöðumunar  ríkis  og greiðanda, ekki ósvipuðu því sem uppi sé í þessu máli, þ.e. milli lántaka og fjármálastofnunar er einhliða semji lánaskilmála og innheimti greiðslur.  Atvik máls þessa   og   þær   aðstæður   sem   falli   undir   ákvæði   laga   nr.   29/1995   séu   því sambærilegar.  Þá sé beinlínis óeðlilegt að önnur regla gildi um endurgreiðslu ofgreiddra afborgana af lánum en við ofgreiðslu opinberra gjalda.

Upphafsdag vaxta beri að miða við uppgreiðsludag skuldarinnar, þ.e. 1. október 2011 vegna lánssamnings nr. 11910 og 4. júlí 2012 vegna samnings nr. 11911.

Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. lög nr. 151/2010, 72. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944 og lög nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda.  Þá vísar stefnandi til ólögfestra reglna kröfuréttar og dómafordæma Hæstaréttar.

Kröfu um vexti byggir stefnandi á lögum nr. 38/2001.

Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á 6. gr., sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.  Upphafsdagur dráttarvaxta sé 13. júní 2014, en   þá   hafi   verið   liðinn   mánuður   frá   því   að   stefnandi   krafði   stefnda   um endurgreiðslu hinna ofgreiddu greiðslna, þ.e. með bréfi dagsettu 13. maí 2014.

Um aðild vísar stefnandi til þess að hann hafi verið upphaflegur lántakandi lánasamninganna og því skuldari samkvæmt þeim.  Þá hafi hann greitt upp hina umdeildu lánasamninga með nýjum lántökum.

Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991.

Kröfu um virðisaukaskatt byggir stefnandi á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988.

IV

Stefndi byggir sýknu vegna lánssamnings nr. 11910 á því að stefnandi hafi skuldbundið sig til að taka lán í erlendum gjaldmiðlum með undirritun sinni á ádráttarbeiðni.  Stefnanda beri að efna þann samning.  Þá byggir stefndi á því að skuldbindingar stefnanda samkvæmt lánssamningnum hafi verið um greiðslu lána í erlendri mynt og falli þess vegna utan gildissviðs VI. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. mgr. 13. gr. laganna.  Nánar sé á því byggt að samningurinn og framkvæmd hans, þ.m.t. útgreiðsla og viðaukar, beri með sér að um skuldbindingu í erlendri mynt sé að ræða.  Meginástæða þess að upphæð hinna erlendu mynta sé ekki sett fram í viðskiptasamningnum sjálfum sé sú að stefnandi hafi haft val, á grundvelli samningsins, í hvaða myntum hann óskaði eftir lánum. Hafi því hreinlega verið útilokað að tilgreina hámarksfjárhæðina í viðskiptasamningnum í þeim myntum sem stefnandi veldi að endingu að taka að láni þar sem hann hefði ekki tekið um það ákvörðun.

Þá   hafi   ekki   verið   ákveðið   fyrirfram,   samkvæmt   samningnum,   hvenær útgreiðsla skyldi fara fram en gert hafi verið ráð fyrir því í grein 4 að lántakandi skyldi senda bankanum beiðni um lán, þar sem m.a. hafi átt að koma fram mynt og upphæð og vaxtakjör auk þess sem þar skyldi tiltekið inn á hvaða reikning bæri að leggja lánshlutann.

Í útborgunarbeiðni komi skýrt fram að óskað hafi verið eftir greiðslu í erlendri   mynt   og   sérstaklega   tekið   fram   að   lánsfjárhæðinni   yrði   ráðstafað   til innborgunar á erlent lán nr. 0106-8319.  Þegar óskað hafi verið eftir útgreiðslu hafi fyrst verið unnt að greiða út í samræmi við ádráttarbeiðnina.  Þá fyrst hafi legið fyrir hver höfuðstóll erlendu skuldbindinganna fyrir lánshlutann hafi nákvæmlega verið.  Kaupnóta sýni hver höfuðstóll lánsins sé á útborgunardegi en á kaupnótunni sé skuldbinding stefnanda útlistuð og einungis tilgreind með erlendu myntunum. Skuldbinding stefnanda samkvæmt lánunum sé þannig ekki einungis tilgreind í íslenskum   krónum   heldur   í   hlutföllum   erlendu   myntanna   í   lánsbeiðnunum   og einvörðungu í erlendu myntunum allt frá því að lánsbeiðnirnar hafi verið mótteknar í samræmi við ákvæði samningsins.

Þá   beri   til   þess   að   líta   að   í   tilkynningum   um   gjalddaga   lánanna   hafi skuldbindingar stefnanda eingöngu verið tilgreindar með erlendu gjaldmiðlunum og sömu sögu sé að segja af kvittunum fyrir endurgreiðslu hvers gjalddaga.

Skuldbinding stefnanda hafi þannig í öllum skjölum, frá og með útgreiðslu lánsins, verið tilgreind með þeim erlendu gjaldmiðlum sem hún hafi samanstaðið af, en ekki í íslenskum krónum.

Enda þótt viðskiptasamningur nr. 8319 standi utan þess ágreinings sem á reyni í þessu máli sé óhjákvæmilegt að líta til samningsins við matið á því hvort lánssamningar nr. 11910 og 11911 hafi falið í sér lánveitingu í erlendri mynt enda hafi útgreiðsla beggja lánanna farið þannig fram að útgreiðslu hafi verið varið til uppgreiðslu á láni nr. 8319.

Líkt og lán nr. 11910 hafi samningur nr. 8319 farið í sér reikningslánalínu sem síðar hafi verið dregið á, á grundvelli útborgunarbeiðna.  Hver ádráttur hafi því falið í sér nýtt og sjálfstætt lán, sbr. grein 3.1 í samningnum.  Liggi því í augum uppi að útborgunarbeiðni lánsins skipti grundvallarmáli við matið á því hvort lánið teljist vera erlent lán eða gengistryggt.

Með lánsbeiðni dagsettri 15. febrúar 2007 hafi verið dregið á lánið en í beiðninni hafi lánsfjárhæðin einungis verið tilgreind í erlendri mynt, þ.e. 800.000 evrur.  Sýni þetta svo ekki verði um villst að lán nr. 8319 hafi í reynd verið í erlendri mynt.  Af þeim sökum blasi við að lánveitingar sem fól í sér uppgreiðslu á því erlenda láni, þ.e. lán nr. 11910 og 11911, hafi einnig verið í erlendri mynt.

Með   hliðsjón   af   öllu   framangreindu   liggi   fyrir   að   skuldbindingar   á grundvelli lánssamninga nr. 11910 og 11911 hafi báðar falið í sér lán í erlendri mynt og því verið lögmæt.

Með viðskiptasamningi aðila nr. 13233 að fjárhæð 148.919.798 krónur, dagsettum   27.   október   2011,   hafi   stefnandi   greitt   upp   skuld   sína   samkvæmt lánasamningi nr. 11910.  Viðskiptasamningurinn hafi falið í sér ógengistryggt lán í íslenskum krónum.  Við uppgreiðslu láns nr. 11910 hafi stefnandi fengið 25% höfuðstólsleiðréttingu án viðauka samhliða endurfjármögnuninni.  Lán nr. 13233 hafi svo verið greitt upp með lánssamningum nr. 14696 og 14699 hinn 4. júlí 2012.

Með viðauka við lánssamning nr. 11911, dagsettum 27. október 2011, hafi stefnandi fengið höfuðstólslækkun á lánið.  Í viðaukanum segi að eftirstöðvum lánsins sé breytt í íslenskar krónur miðað við lokasölugengi viðkomandi gjaldmiðla hinn 30. apríl 2010.  Í viðaukanum komi fram að með eftirstöðvum lánsins sé átt við höfuðstól lánsins, áfallna vexti, vaxtavexti, dráttarvexti og allan kostnað.  Þá segi þar enn fremur að eftirstöðvum lánsins sem breytt hafi verið í íslenskar krónur myndi   nýjan   höfuðstól   þess.  Höfuðstóllinn   sé   lækkaður   um   25%   og   síðan vaxtareiknaður   miðað   við   kjörvaxtaflokk   1   frá   30.   apríl   2010   til   síðasta greidda/ógreidda gjalddaga lánsins.

Eftir að láninu hafi verið breytt yfir í íslenskar krónur hafi staða þess verið 91.514.865 krónur, en að teknu tilliti til 25% niðurfellingar nemi höfuðstóll þess 68.636.149 krónum.  Þá hafi áfallnir vextir numið 7.936.913 krónum og hafi staða lánsins því samtals verið 76.573.062 krónur.  Til frádráttar þeirri fjárhæð komi svo innborganir að fjárhæð 30.216.398 krónur.  Eftir höfuðstólslækkunina hafi höfuðstóll lánsins því verið 46.356.552 krónur.  Lánið hafi svo verið greitt upp með láni nr. 14697 miðað við 4. júlí 2012.

Með uppgjörssamkomulagi, dagsettu 3. október 2012, gerðu aðilar með sér samning um fjárhagslega endurskipulagningu á félaginu og tók samningurinn til lánssamnings nr. 11911 og viðskiptasamnings nr. 13233, auk yfirdráttar.  Þar var miðað við að heildarskuldir félagsins, að lokinni endurskipulagningu, færu ekki fram úr endurmetnu eigna- og rekstrarvirði fyrirtækisins, hvort sem hærra væri, að viðbættu virði annarra trygginga sem stóðu til tryggingar skuldum fyrirtækisins.  Í samkomulaginu er fjárhagslega endurskipulagningin útlistuð og fólst hún í því að stefndi veitti stefnanda fjögur ný lán til að greiða upp eldri lán.  Í fyrsta lagi var stefnanda veitt lán að fjárhæð 69.191.100 krónur til þriggja ára, eða svokallað biðlán.  Í öðru lagi var stefnda veitt lán að fjárhæð 36.244.000 krónur til sjö ára.  Í þriðja lagi var stefnanda veitt lán að fjárhæð 40.188.588 krónur til sjö ára og í fjórða lagi var stefnanda veitt fyrirgreiðsla í formi reikningslánalínu sem skyldi að hámarki nema 100.000.000 króna.

Í 6. gr. í samkomulaginu var kveðið á um fyrirvara en þar segir orðrétt: „Aðilar samnings þessa eru auk þess sammála um það að eignist félagið einhverja kröfu á hendur Landsbankanum, óháð því hvort krafan á rót sína að rekja til lánssamninga   sem   hafa   að   geyma   ákvæði   um   ólögmæta   gengistryggingu   eða annarra atvika eða samninga, þá verði kröfum félagsins á hendur Landsbankanum ráðstafað með eftirfarandi hætti: (1)  fyrst   skal   kröfum   félagsins   ráðstafað   á   móti   útistandandi   kröfum Landsbankans á hendur félaginu samkvæmt upphaflegum höfuðstól biðlánsins; (2)  því næst verður sama hlutfalli af kröfum félagsins og nam hlutfallslegri viðbótarfærslu Landsbankans á biðláninu ráðstafað á móti þeirri viðbótarfærslu Landsbankans   á   biðláninu   sem   þegar   hefur   átt   sér   stað.  Með   hlutfallslegri viðbótarfærslu Landsbankans er átt við hlutfall viðbótarfærslu Landsbankans af samanlagðri   heildarlækkun   höfuðstóls   biðlánsins   sem   er   til   komin   vegna innborgunar félagsins (sem er að öllu leyti fjármögnuð með nýju eigin fé) og viðbótarniðurfærslu Landsbankans.  Til útskýringar má nefna dæmi um biðlán að höfuðstólsfjárhæð kr. 100.000.000,- þar sem höfuðstóll þess var greiddur upp þegar tveir mánuðir voru liðnir af lánstímanum með kr. 66.666.667,- greiðslu frá félaginu (sem var að öllu leyti fjármögnuð með nýju eigin fé) og viðbótarniðurfærslu Landsbankans sem nam kr. 33.333.333,-.  Hlutfallsleg niðurfærsla Landsbankans í þessu tilfelli var 1/3, eða u.þ.b. 33%.  Ef kröfur félagsins á hendur Landsbankanum samkvæmt þessum lið (3) nema kr. 60.000.000,- skal þá 1/3 af þeirri fjárhæð, eða kr. 20.000.000,- ráðstafað á móti áður fenginni viðbótarniðurfærslu Landsbankans. Félagið nýtur því í ofangreindu dæmi áfram viðbótarniðurfærslu Landsbankans að fjárhæð 13.333.333, en það er sú viðbótarniðurfærsla sem félagið hefði fengið ef upphaflegur höfuðstóll biðlánsins hefði verið lægri en sem nemur kröfum félagsins og því verið kr. 40.000.000,- í stað kr. 100.000.000,-; (3) að verður eftirstöðvum krafna félagsins ráðstafað á móti öðrum kröfum Landsbankans á hendur félaginu skv. vali Landsbankans.“

Með   öðrum   orðum   hafi   aðilar   gert   með   sér   samkomulag   um   hvernig ráðstafa ætti kröfum sem stefnandi kynni að eignast vegna ætlaðra gengistryggingar samninga.  Þessu ákvæði líti stefnandi hins vegar algjörlega fram hjá.  Í samningnum komi fram að það sé forsenda stefnda fyrir fjárhagslegri endurskipulagningu að uppgjör aðila samkvæmt samningnum verði í samræmi við 6. gr. eignist félagið kröfur á hendur Landsbankanum, sbr. ákvæði 6. gr.  Þá beri enn fremur til þess að líta að í viðauka með uppgjörssamkomulaginu hafi lán nr. 14697 og 14698 verið afskrifuð að hluta.  Á grundvelli 6. gr. uppgjörssamkomulagsins sé einsýnt að ætluðum kröfum vegna endurútreiknings gengistryggðra lána beri að skuldajafna á móti afskrifuðum kröfum.  Stefndi telur að stefnandi geti ekki þegið afskriftir lána og síðar gert endurgreiðslukröfu vegna ólögmætrar gengistryggingar.  Hér verði með öðrum orðum ekki hvort tveggja haldið og sleppt.

Stefndi mótmælir sérstaklega kröfum stefnanda um vexti og dráttarvexti, þ.m.t. upphafstíma vaxta.  Byggir stefndi á því að ekki sé grundvöllur að lögum fyrir vaxtakröfum og ekki hafi verið samið um heimild til handa stefnanda til að krefjast vaxta.

Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar og laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.

Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.

V

Ágreiningur   máls   þessa   lýtur   að   tveimur   samningum,   upphaflega   milli Landsbanka Íslands hf. og IOD ehf., nú stefnanda, dagsettum 27. ágúst 2008, en ágreiningslaust er að kröfum í málinu er réttilega beint að stefnda sem tók við framangreindum   lánssamningum   á   grundvelli   ákvörðunar   Fjármálaeftirlitsins. Annars vegar er um að ræða svokallaðan viðskiptalánasamning um reikningslánalínu   nr.   11910   og   hins   vegar   lánssamning   nr.   11911.    Lög   nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, heimila ekki að lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda þau gengi erlendra gjaldmiðla, en lán í erlendri mynt fara ekki gegn ákvæðum laganna, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands frá 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010.

Aðila greinir á um hvort lán á grundvelli umdeildra samninga hafi verið lán í erlendri mynt eða íslenskum krónum bundin ólögmætri gengistryggingu.

Ákvæðum umdeildra samninga hefur verið lýst hér að framan.  Í dómum sínum um hvort lán sé í erlendri mynt eða íslenskum krónum bundið gengi erlendra gjaldmiðla, hefur Hæstiréttur fyrst og fremst lagt til grundvallar skýringu á texta þeirrar skuldbindingar sem lántaki hefur gengist undir.  Þegar sú textaskýring tekur ekki af skarið um hvers efnis skuldbindingin er að þessu leyti, eins og á við um þá samninga sem hér reynir á, hefur verið litið til atriða sem lúta að því hvernig hún hefur verið efnd og framkvæmd að öðru leyti.

Samkvæmt því ber fyrst að líta til þess, þegar metið er hvort samningur nr. 11910 hafi verið um lán á fjárhæð í íslenskum krónum sem bundin hafi verið við gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, að samningurinn var gerður um fyrirgreiðslu bankans við stefnanda með svonefndri reikningslánalínu, sem stefnda yrði heimilt að ganga á.  Hvorki var í samningnum að finna yfirlýsingu stefnanda að hann stæði í skuld við bankann né að hann myndaði kröfuréttindi bankans á hendur stefnda, heldur setti samningurinn aðeins ramma um lánsviðskipti milli þeirra með ákvæðum um beiðni um lán, útborgun þess, vexti af því og endurgreiðslu.  Fólust því lánssamningar í beiðnum hans, sem bankinn samþykkti í verki með útborgun lána.  Í þessu ljósi getur það eitt út af fyrir sig   ekki   skipt   máli   að   heildarumfang   lánsviðskiptanna   hafi   verið   afmarkað   í samningnum   með   tilgreiningu   á   jafngildi   fjárhæðar   í   íslenskum   krónum.  Í samningnum sjálfum er hann sagður vera í erlendum myntum og íslenskum krónum en ekki tekið fram í hvaða gjaldmiðlum lánið eigi að vera en skírskotað til óska lántaka við útborgun lánsins.  Í samningnum er gert ráð fyrir því að stefnandi leggi fram sérstakar útborgunarbeiðnir þar sem hann tilgreini þá mynt eða hlutföll mynta sem hann óski eftir að lánið verði greitt út í.  Fyrir liggur að stefnandi óskaði eftir láni   í   tilgreindum   erlendum   myntum   í   ádráttarbeiðni,   án   þess   þó   að   fjárhæð myntanna væri þar tilgreind eða fjárhæð þess í íslenskum krónum.  Hins vegar óskaði stefnandi eftir því að láninu yrði ráðstafað til innborgunar á tilgreint erlent lán nr. 8319.  Framlagðar greiðslukvittanir fyrir uppgreiðslu lánsins nr. 8319 bera það   með   sér   að   lánið   hafi   verið   gert   upp   í   erlendum   gjaldmiðlum.  Að framangreindu virtu verður að leggja til grundvallar að útborgun láns samkvæmt samningi   nr.   11910   hafi   verið   ráðstafað   til   greiðslu   á   eldri   skuldbindingum stefnanda   við   bankann   í   erlendum   gjaldmiðlum.  Þá   tilgreina   tilkynningar   um gjalddaga og kvittanir vegna afborgunar stefnanda af láninu nr. 11910 eingöngu erlendu gjaldmiðlana.  Vextir samkvæmt láninu voru til samræmis við að um erlent lán væri að ræða.  Að þessu virtu verður að leggja til grundvallar að lánið til stefnanda hafi verið í erlendum gjaldmiðlum.

Eins og að framan greinir var umdeildur lánssamningur nr. 11911 sagður vera um fjölmyntalán að jafnvirði tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum í tilgreindum erlendum myntum og er prósenta þeirra mynta tiltekin.  Í samningnum var gert ráð fyrir því að stefnandi legði fram sérstaka beiðni um útborgun lánsins. Samkvæmt viðauka með samningnum var óskað eftir því að lánið yrði nýtt til uppgreiðslu á áður tilgreindu erlendu láni nr. 8319, sem og til innborgunar á annað erlent lán og er það óumdeilt að svo var gert.  Hluta af láninu var síðan varið til greiðslu á íslensku láni.  Að því virtu verður að leggja til grundvallar að útborgun lánsins hafi verið í erlendum gjaldmiðlum.  Í samræmi við ákvæði samningsins var lánsfjárhæðin eftirleiðis eingöngu tilgreind í erlendum gjaldmiðlum, sbr. tilkynningar um gjalddaga lánsins og kvittanir fyrir greiðslu þess.  Þá var fjárhæð lánsins einungis tilgreind í erlendum fjárhæðum í viðauka við lánssamninginn 27. október 2011, sem bendir til að viðhorf samningsaðila hafi verið að lánið hefði verið veitt í erlendum myntum.  Vextir samkvæmt láninu voru og til samræmis við að um erlent lán væri að ræða.  Að öllu þessu virtu verður lagt til grundvallar að um hafi verið að ræða lán í erlendum myntum.  Samkvæmt því verður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda.

Samkvæmt þessum málsúrslitum verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað,   sem   þykir   hæfilega   ákveðinn   800.000   krónur,   þar   með   talinn virðisaukaskattur.

Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð:

Stefndi, Landsbankinn hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Tölvulistans ehf. Stefnandi greiði stefnda 800.000 krónur í málskostnað.

Hervör Þorvaldsdóttir