Dómstólaleit

Stefnendur eru Hulda Hrafnkelsdóttir, Skjöldólfsstöðum 2, Fljótsdalshéraði, Auðbjörg Halldís Hrafnkelsdóttir, Vífilsstöðum, Fljótsdalshéraði, Karen Tómasdóttir, Neshaga 4, Reykjavík, Stefanía Hrafnkelsdóttir, Hallfreðarstöðum, Fljótsdalshéraði, Ásta Hrafnkelsdóttir, Melgerði 13, Reyðarfirði, Alda Hrafnkelsdóttir, Brávöllum 9, Egilsstöðum, Haraldur Hrafnkelsson, Skógarseli 12, Egilsstöðum, og Benedikt Hrafnkelsson, Hallgeirsstöðum, Fljótsdalshéraði.

Stefndu eru Sigþór Þorgrímsson, Búastöðum, Vopnafirði, Björgvin Ómar Hrafnkelsson, Hallgeirsstöðum, Fljótsdalshéraði, Þórarinn Hrafnkelsson, Fjóluhvammi 7, Egilsstöðum, Einar Orri Hrafnkelsson, Brekkubrún 14, Egilsstöðum, og Elís Jökull Hrafnkelsson, Galtastöðum út, Fljótsdalshéraði.

Dómkröfur stefnenda eru þær að viðurkennt verði að réttur þeirra gagnvart stefndu   standi   til   þess   að   landsvæðinu   Tunguási,   landnr.   156861,   skuli   skipt samkvæmt matsgerð Óskars Sigurðssonar hrl. og Gísla Gíslasonar landslagsarkitekts, dags. 17. desember 2013. Hinar hnitsettu spildur eru dregnar inn á loftmynd sem telst hluti matsgerðarinnar.

Í hlut stefnanda Huldu Hrafnkelsdóttur komi spilda 1 sem er 6,5 hektarar að stærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 24 (704233,562780) í hnitpunkt 23 (704250,562969) í hnitpunkt 26 (704631,562898) í hnitpunkt 25 (704544,562729) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 24.

Í hlut stefnanda Auðbjargar Halldísar Hrafnkelsdóttur komi spilda 2 sem er 6,5   hektarar   að   stærð   og   afmarkast   með   svofelldum   hætti:   Úr   hnitpunkti   23 (704250,562969) í hnitpunkt 22 (704264,563113) í hnitpunkt 21 (704285,563152) í hnitpunkt   27   (704666,563030)   í   hnitpunkt   26   (704631,562898)   og   þaðan   í áðurnefndan hnitpunkt 23.

Í hlut stefnanda Karenar Tómasdóttur komi spilda 3 sem er 5,0 hektarar að stærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 21 (704285,563152) í hnitpunkt 20 (704350,563272) í hnitpunkt 28 (704693,563162) í hnitpunkt 27 (704666,563030) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 21.

Í hlut stefnanda Ástu Hrafnkelsdóttur komi spilda 4 sem er 5,0 hektarar að stærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 20 (704350,563272) í hnitpunkt 19 (704425,563409) í hnitpunkt 31 (704626,563344) í hnitpunkt 30 (704614,563323) í hnitpunkt 29 (704738,563283) í hnitpunkt 28 (704693,563162) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 20.

Í hlut stefnanda Öldu Hrafnkelsdóttur komi spilda 5 sem er 3,8 hektarar að stærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 19 (704425,563409) í hnitpunkt 18 (704477,563504) í hnitpunkt 32 (704784,563406) í hnitpunkt 29 (704738,563283) í hnitpunkt 30 (704614,563323) í hnitpunkt 31 (704626,563344) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 19. Jafnframt komi í hennar hlut spilda 5a sem er 1,2   hektarar   að   stærð   og   afmarkast   með   svofelldum   hætti:   Úr   hnitpunkti   9 (704835,564330) í hnitpunkt 8 (704852,564366) í hnitpunkt 38 (705136,564275) í hnitpunkt 37 (705118,564238) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 9.

Í hlut stefnanda Haralds Hrafnkelssonar komi spilda 6 sem er 5,0 hektarar að stærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 18 (704477,563504) í hnitpunkt 17 (704507,563559) í hnitpunkt 16 (704541,563651) í hnitpunkt 33 (704837,563556)   í   hnitpunkt   32   (704784,563406)   og   þaðan   í   áðurnefndan hnitpunkt 18.

Í hlut stefnda Björgvins Ómars Hrafnkelssonar komi spilda 7 sem er 5,5 hektarar   að   stærð   og   afmarkast   með   svofelldum   hætti:   Úr   hnitpunkti   16 (704541,563651) í hnitpunkt 15 (704580,563753) í hnitpunkt 14 (704610,563817) í hnitpunkt   34   (704895,563725)   í   hnitpunkt   33   (704837,563556)   og   þaðan   í áðurnefndan hnitpunkt 16.

Í hlut stefnda Sigþórs Þorgrímssonar komi spilda 8 sem er 5,5 hektarar að stærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 14 (704610,563817) í hnitpunkt 13 (704691,563989) í hnitpunkt 35 (704967,563900) í hnitpunkt 34 (704895,563725) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 14.

Í hlut stefnda Þórarins Hrafnkelssonar komi spilda 9 sem er 5,5 hektarar að stærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 13 (704691,563989) í hnitpunkt 12 (704774,564164) í hnitpunkt 36 (705043,564077) í hnitpunkt 35 (704967,563900) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 13.

Í   hlut   stefnda   Einars   Orra   Hrafnkelssonar   komi   spilda   10   sem   er   5,0 hektarar   að   stærð   og   afmarkast   með   svofelldum   hætti:   Úr   hnitpunkti   12 (704774,564164) í hnitpunkt 11 (704828,564277) í hnitpunkt 10 (704831,564322) í hnitpunkt   9   (704835,564330)   í   hnitpunkt   37   (705118,564238)   í   hnitpunkt   36 (705043,564077) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 12.

Í hlut stefnanda Benedikts Hrafnkelssonar komi spilda 11 sem er 13,6 hektara spilda sem afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 8 (704852,564366) í hnitpunkt 7 (705041,564773) í hnitpunkt 39 (705342,564661) í hnitpunkt 38 (705136,564275) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 8.

Í hlut stefnanda Stefaníu Hrafnkelsdóttur komi spilda 12 sem er 5,0 hektara spilda sem afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 7 (705041,564773) í hnitpunkt   6   (705107,564914)   í   hnitpunkt   40   (705411,564801)   í   hnitpunkt   39 (705342,564661) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 7.

Í hlut stefnda Elísar Jökuls Hrafnkelssonar komi spilda 13 sem er 6,5 hektarar   að   stærð   og   afmarkast   með   svofelldum   hætti:   Úr   hnitpunkti   6 (705107,564914) í hnitpunkt 5 (705167,565043) í hnitpunkt 4 (705274,565049) í hnitpunkt   3   (705434,565048)   í   hnitpunkt   2   (705452,565018)   í   hnitpunkt   1 (705504,565035)   í   hnitpunkt   40   (705411,564801)   og   þaðan   í   áðurnefndan hnitpunkt 6.

Þá krefjast stefnendur málskostnaðar.

Skilja   verður   dómkröfur   stefndu   Björgvins   Ómars   Hrafnkelssonar   og Þórarins Hrafnkelssonar svo að þeir krefjist eftir atvikum frávísunar eða sýknu af dómkröfum Benedikts Hrafnkelssonar, en sýknu af kröfum annarra stefnenda. Þá er krafist málskostnaðar.

Stefndi   Einar   Orri   Hrafnkelsson   krefst   sýknu   af   kröfum   stefnenda   og málskostnaðar.

Stefndu Elís Hrafnkelsson og Sigþór Þorgrímsson hafa ekki látið málið til sín taka.

Með úrskurði, uppkveðnum 6. nóvember 2014, var hafnað kröfum stefndu Björgvins Ómars Hrafnkelssonar og Þórarins Hrafnkelssonar um frávísun málsins frá dómi.

I

Málsatvik

Málsaðilar munu allir vera börn hjónanna Hrafnkels Elíassonar og Láru Stefánsdóttur,   fyrrum   ábúenda   á   jörðinni   Hallgeirsstöðum   í   Jökulsárhlíð,   utan stefnandans Karenar Tómasdóttur, sem mun vera tengdadóttir þeirra hjóna og sitja í óskiptu búi. Andaðist Hrafnkell hinn 9. apríl 1989 en Lára hinn 30. október 2009.

Helstu málsatvik eru þau að með gjafaafsali, dags. 8. júní 1988, sem móttekið var til þinglýsingar sama dag og innfært í þinglýsingabók 20. s.m., færði Hrafnkell   Elísson   heitinn   15   börnum   sínum,   sem   þar   eru   upp   talin,   að   gjöf landspildu   þá   sem   dómkrafa   stefnenda   lýtur   að,   þ.e.   „landspildu   úr   landi Hallgeirsstaða í Jökulsárhlíð nánar tiltekið Tunguás, til skógræktar og sumarbústaðabyggingar“, eins og segir í afsalinu.

Í afsalinu er spildan sögð „90 hektarar óræktað land“, en að sögn stefnenda er hún um 80 hektarar að flatarmáli, samkvæmt skráningu í fasteignaskrá Þjóðskrár Íslands.

Takmörkum   landspildunnar   er   svo   lýst   í   afsalinu:   „Að   austan   um Neðralandsmel   frá   Fossárbrú   að   norðan   að   landamerkjum   Hrafnabjarga   og Hallgeirsstaða að sunnan, vestan vegar 15 metra frá miðlínu vegar.

Að   vestan   sem   næst   hæðstu   brún   eftir  Tunguásnum,   frá   Krakalæk   að landamerkjum Hrafnabjarga og Hallgeirsstaða að sunnan.

Að norðan, Krakalækur frá girðingu á Tunguás suðvestan við fjárhús á Vörðubrún niður að Fossárbrú.

Að sunnan landamerki Hallgeirsstaða og Hrafnabjarga.“

Í afsalinu kemur fram að gjöfin sé „bundin eftirfarandi skilyrðum:

1. Landspildan er sameign og enginn getur selt sinn hlut í henni.
2. Framangreindir eiga forkaupsrétt að mannvirkjum sem reist verða á svæðinu.“

   Í landi Tunguáss hafa sex málsaðila reist sér sumarhús, þ.e. fimm stefnenda og stefndi Einar Orri Hrafnkelsson, auk þess sem þar hafa verið reistar nokkrar byggingar tilheyrandi ferðaþjónustu sem einn stefnenda, Benedikt Hrafnkelsson, rekur.

   Er til útgáfu afsalsins og þinglýsingar þess á árinu 1988 kom mun Hrafnkell heitinn þegar hafa brugðið búi, en óumdeilt er að hann naut þá enn formlegrar eignarheimildar   samkvæmt   þinglýsingabókum   að   50%   eignarhlut   í   jörðinni Hallgeirsstöðum, á móti syni sínum, stefnda Benedikt Hrafnkelssyni, sem þá var og er enn þinglýstur eigandi að 50% eignarhlut í jörðinni, samkvæmt afsali, dags. 31. desember 1983.

   Fyrir liggur þó afsal Hrafnkels, útgefið sama dag, 31. desember 1983, fyrir 50% eignarhluta sínum í jörðinni Hallgeirsstöðum til annars sonar síns, stefnda Björgvins   Ómars   Hrafnkelssonar.   Ber   afsalið   með   sér   að   því   hafi   ekki   verið þinglýst   fyrr   en   10.   apríl   1990,   að   Hrafnkeli   látnum.   Mun   stefndi   Þórarinn Hrafnkelsson síðan hafa eignast hlut Björgvins Ómars í jörðinni með afsali, dags. 4. apríl 1990, sem samkvæmt veðbandayfirliti var þinglýst sama dag og fyrra afsalið, 10. apríl 1990. Eru stefndi Þórarinn og stefnandi Benedikt nú þinglýstir eigendur jarðarinnar til helminga.

   Þá   liggur   fyrir   að   við   útgáfu   gjafaafsalsins   var   Dvalinn   Hrafnkelsson eigandi   jarðarinnar   Vörðubrúnar,   en   sú   jörð   mun   vera   byggð   út   úr   landi Hallgeirsstaða. Liggur fyrir í málinu þinglýst afsal Hrafnkels Elíassonar til Dvalins, dags. 18. febrúar 1967, fyrir einum þriðja hluta af eignarjörð hans, Hallgeirsstöðum.   Er   óumdeilt   í   málinu   að   hin   umþrætta   landspilda,  Tunguás, tilheyrði óskiptu landi jarðanna Hallgeirsstaða og Vörðubrúnar.

   Stefnendur kveða að meðal sameigenda að Tunguási hafi ekki verið eining um ráðstöfun og hagnýtingu sameignarinnar. Er ekki að sjá að það sé umdeilt og verður af málatilbúnaði aðila ráðið að ágreiningur málsaðila hafi ekki takmarkast við umþrætta  landspildu. Er í greinargerð stefndu Þórarins og Björgvins Ómars til að mynda vísað til ágreinings um eignarhald Þórarins að helmingi Hallgeirsstaða, sem staðið hafi milli hans og hluta stefnenda við slit á óskiptu dánarbúi þeirra Hrafnkels og Láru heitinna.

   Hinn 10. nóvember 2005 var auglýst í B-deild Stjórnartíðinda deiliskipulag fyrir Tunguás úr landi Hallgeirsstaða, Jökulsárhlíð, Fljótsdalshéraði. Samkvæmt auglýsingunni   nær   deiliskipulagssvæðið   yfir   77,6   hektara   og   hafa   þar   verið skipulagðar 14 frístundahúsalóðir og ein lóð vegna hótels. Stefnendur kveða að samhliða hafi nokkrir þeirra haft forgöngu um að láta útbúa stofnskjal þar sem landinu hafi verið skipt í 15 spildur. Liggur fyrir í málinu ljósrit af stofnskjalinu, sem ber með sér undirritanir af hálfu þrettán landeigenda, þar á meðal stefnda Björgvins Ómars Hrafnkelssonar. Kveða stefnendur alla sameigendur landsins hafa skrifað undir stofnskjalið, nema stefndu Einar Orra og Þórarin Hrafnkelssyni. Í greinargerð stefndu allra er að því fundið að skipulagsyfirvöld hafi auglýst staðfest deiliskipulag á svæðinu, þrátt fyrir að vantað hafi undirritun þeirra Einars Orra og Þórarins á stofnskjalið.

   Í kjölfarið kveða stefnendur að gerðar hafi verið ítrekaðar en árangurslausar tilraunir til að ná sátt um skiptingu Tunguássins.

   Hinn 2. apríl 2013 voru dómkvaddir sem matsmenn þeir Óskar Sigurðsson hæstaréttarlögmaður og Gísli Gíslason landslagsarkitekt til að svara eftirfarandi matsspurningum: „1. Er landsvæðið Tunguás, landnr. 156861, skiptanlegt án þess að veruleg verðmætisrýrnun eigi sér stað?

3. Ef svarið við fyrri spurningunni er jákvætt þá er spurt með hvaða hætti er eðlilegt að skipta landinu milli sameigenda að teknu tilliti til eignarhlutdeildar aðila og landgæða?“

   Hinn 30. ágúst 2013, áður en matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna lá fyrir, afsöluðu tveir matsbeiðenda, þeir Helgi og Dvalinn Hrafnkelssynir, eignarhlut sínum í Tunguásnum til bróður síns, stefnanda Benedikts Hrafnkelssonar. Eru þeir því ekki meðal aðila máls þessa.

   Matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna er dagsett 17. desember 2013. Í niðurstöðu matsmanna segir til svars fyrri matsspurningunni: „Það er niðurstaða matsmanna að unnt sé að skipta landsvæðinu Tunguási án þess að veruleg verðmætisrýrnun eigi sér stað. Landið er alls um 79,6 hektarar að stærð. Með því að skipta landinu með þeim hætti sem lagt er til grundvallar í matsgerðinni   er   fyrirséð   að   hærra   heildarverð   megi   fá   fyrir   lóðirnar   en   allt landsvæðið óskipt, yrði það selt í einu lagi. Til hliðsjónar þessari afstöðu höfðu matsmenn nýlega kaupsamninga á svæðinu. Í ljósi þess sem og eiginleika landsins má ætla að heildarverðmæti þess sé kr. 10.000.000. Með því að skipta landinu í smærri   einingar   er   fyrirséð   að   hærra   verð   megi   fá   fyrir   það   en   sem   nemur heildarverðmæti. Matsmenn telja að samanlagt verðmæti hinna skiptu hluta verði eftir skipti a.m.k. jafnhátt heildarverðmæti landsins miðað við þá skiptingu landsins sem þeir leggja til grundvallar.“

   Til   svars   annarri   matsspurningunni   er   lýst   almennum   atriðum   sem matsmenn höfðu að leiðarljósi við skipti á landinu, atriðum varðandi afmörkun lóða, vegtengingar og kvaðir. Kemur þar fram að matsmenn telji að skipta eigi landinu í 14 hluta til 13 aðila matsmálsins, í þeim stærðum sem í matsgerðinni greinir og samræmast kröfugerð stefnenda. Um skiptingu lóða er í matsgerðinni nánar vísað til hnitsetts skiptauppdráttar, sem fylgi matsgerðinni og teljist hluti hennar.

   Í stefnu kemur fram að fljótlega eftir að matsgerðin lá fyrir hafi orðið ljóst að stefndu Björgvin Ómar, Þórarinn og Einar Orri Hrafnkelssynir myndu ekki ljá atbeina sinn að uppskiptingu landsins á grundvelli matsgerðarinnar. Hafi þeim verið tilkynnt bréflega að stefnendum væri þá nauðugur sá kostur að höfða dómsmál um þá kröfu, enda þótt ekki yrði séð að efnislegur ágreiningur væri um niðurstöðu matsmanna. Í viðræðum við stefndu Elís Hrafnkelsson og Sigþór Þorgrímsson hafi komið fram að þeir gerðu ekki ágreining um niðurstöðu matsgerðar en vildu engu að síður ekki skipa sér í hóp stefnenda. Jafnframt hafi ekki náðst sátt um hlutdeild þeirra í greiðslu matskostnaðar.

   Mál þetta var, eins og fyrr sagði, þingfest 6. maí 2014. Með bréfi til sýslumannsins á Seyðisfirði, dags. 13. október 2014, krafðist lögmaður stefnda Þórarins Hrafnkelssonar, sem eiganda 50% jarðarinnar Hallgeirsstaða, þess að gjafaafsalinu   fyrir  Tunguásspildunni   yrði   aflýst   með   vísan   til   2.   mgr.   27.   gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, þar sem um þinglýsingarmistök hefði verið að ræða er gjafaafsalinu var þinglýst 20. júní 1988. Var því hafnað af hálfu sýslumanns með bréfi,   dags.   27.   s.m.,   með   vísan   til   þess   að   skriflegt   samþykki   Benedikts Hrafnkelssonar og Dvalins Hrafnkelssonar við þeirri ráðstöfun Tunguássins sem fólst í gjafaafsalinu hafi legið fyrir er gjafaafsalinu var þinglýst. Liggur það skjal fyrir og er það dagsett 7. júní 1988.

   Við   aðalmeðferð   málsins   gáfu   aðilaskýrslur   einn   stefnenda,   Benedikt Hrafnkelsson,   og   tveir   stefndu,   Björgvin   Ómar   Hrafnkelsson   og   Þórarinn Hrafnkelsson. Auk þeirra gáfu skýrslu sem vitni Dvalinn Hrafnkelsson, Lárus Brynjar   Dvalinsson   og   Guðjón   Þórarinsson.   Einnig   gáfu   skýrslu   dómkvaddir matsmenn, Óskar Sigurðsson hrl. og Gísli Gíslason, og staðfestu matsgerð sína.

   Verður vikið að framburði aðila og vitna eftir því sem þörf krefur í niðurstöðukafla þessa dóms.

II

Málsástæður stefnenda

Stefnendur kveðast byggja á því að samkvæmt meginreglum eignarréttar geti hver sameigandi að landi krafist slita á sameign, ef unnt er að skipta henni án þess að tjón hljótist af. Fyrir liggi afdráttarlaus niðurstaða dómkvaddra matsmanna um að landspildan Tunguás sé skiptanleg án tjóns. Jafnframt liggi fyrir ítarlega rökstudd niðurstaða matsmanna um það hvernig eðlilegt sé að skipta landinu milli aðila málsins. Loks hafni stefnendur því að Hrafnkell Elíasson hafi ekki haft heimild til að ráðstafa Tunguásnum til barna sinna með gjafaafsali hinn 8. júní 1988.

Í stefnu er málsástæðum stefnenda nánar svo lýst, að í fyrsta lagi byggi stefnendur á þeirri óumdeildu meginreglu íslensk eignarréttar að hver og einn sameigandi geti krafist slita á sérstakri sameign til þess að hver þeirra fái hluta af henni í samræmi við eignarhlutfall sitt, enda sé hún skiptanleg og skiptum verði komið við án þess að það leiði til tjóns að þarflausu. Vísa stefnendur í þessu samhengi til dóma Hæstaréttar í málum nr. 234/2005, 344/2006 og 488/2009. Samkvæmt niðurstöðu dómstóla leiði þessi meginregla af 72. gr. stjórnarskrárinnar og eigi sér stoð í ákvæðum 20. kapítula kaupabálks Jónsbókar. Með vísan til þess eigi stefnendur ótvíræðan rétt til þess að leita atbeina dómstóla og fá sameigninni slitið.

Í öðru lagi telji stefnendur hafið yfir vafa að Tunguás, landnr. 56851, sé skiptanleg eign. Fyrir liggi niðurstaða dómkvaddra matsmanna um það álitaefni en stefndu hafi ekki lýst því yfir að þeir hyggist hnekkja þeirri niðurstöðu með yfirmati. Fyrirliggjandi matsgerð sé ítarlega rökstudd og bundin þeim sérstöku réttaráhrifum sem slíkum matsgerðum sé ætlað að hafa. Ekki hafi verið sýnt fram á að matsgerðin sé haldin neinum þeim ágöllum sem leitt geti til þess að horfa megi framhjá niðurstöðu hennar. Hafi matsmenn farið að lögum varðandi matsstörfin og gætt   að   málefnalegum   sjónarmiðum   við   úrlausn   sína.   Samkvæmt   mælingu matsmanna sé landið 79,6 hektarar að flatarmáli sem skiptist milli 13 einstaklinga. Vegnar stærðar landsins fái því hver og einn sameigandi í sinn hlut landspildu sem sé   margfalt   stærri   en   hefðbundin   sumarhúsaspilda.   Landgæði   séu   tiltölulega einsleit, sem geri uppskiptingu landsins mun einfaldari en ella. Á landinu séu heldur   ekki   staðbundin   hlunnindi   sem   hamli   eðlilegri   uppskiptingu   landsins. Jafnframt séu mannvirki sem byggð hafi verið á landinu það dreifð að þau valdi engum vandkvæðum við skiptin. Um það hvort unnt sé að skipta landsvæðinu, án þess að veruleg verðmætisrýrnun hljótist af, vísa stefnendur til svars matsmanna við fyrri matsspurningunni, sem rakið er orðrétt í kafla um málsatvik hér að framan. Kveðast   stefnendur   taka   undir   rökstuðning   matsmanna   um   það   að   eignin   sé skiptanleg án verðmætisrýrnunar og gera hann að sínum.

Í þriðja lagi sé byggt á því að niðurstaða matsmanna sé afar vel rökstudd. Virðist   ljóst   að   matsmenn   hafi   við   störf   sín   haft   hliðsjón   af   meginreglum landskiptalaga nr. 46/1941. Í 1. mgr. 10. gr. tilvitnaðra laga segi að skipta skuli landi þannig, að land hverrar jarðar eða jarðarparts verði sem mest í samhengi og sé sem skipulegast. Þá komi fram í 2. mgr. 10. gr. laganna að skipta skuli með beinum línum,   eins   fáum   og   verða   má,   svo   að   horn   verði   sem   fæst.  Af   forsendum matsgerðar   megi   sjá   að   landskiptamenn   hafi   gætt   að   þessum   sjónarmiðum.   Í rökstuðningi matsmanna segi að niðurstaða þeirra um eðlilega skiptingu byggist m.a. á því að allir sameigendur fái landspildu undir þær byggingar sem þeir hafi reist. Þá sé leitast við að hafa spildur samfelldar eftir því sem hægt er, sbr. til hliðsjónar 10. gr. landskiptalaga nr. 46/1941. Jafnframt að spildur verði sem líkastar að verðmæti og geti þess vegna orðið misstórar. Einnig að tryggður sé möguleiki á að tengja allar spildur með vegi og að allar spildur uppfylli almennar kröfur varðandi byggingarhæfni (landhalla, lágmarksfjarlægð frá ám og vegum o.fl.). Loks hafi matsmenn litið sérstaklega til þess við ákvörðun um stærðir lóða hvort þær væru byggðar eða óbyggðar. Um það segi í matsgerðinni: „Óbyggðar lóðir eru aðeins stærri en þær sem eru með hús, enda er gert ráð fyrir að þeir sem hafa þegar byggt hafi horft til landgæða þegar þeir völdu sér byggingarstað. Einnig verður að teljast eðlilegt að þeir sem ekki hafa valið sér lóð njóti ákveðinna forréttinda.“

Vegna þessa sjónarmiðs hafi niðurstaða matsmanna orðið sú að nokkrir sameigendur fengju heldur minna land í sinn hlut en ef eignarhlutdeild hefði ein ráðið. Hlutfallslega mestri skerðingu sæti stefnandinn Benedikt Hrafnkelsson sem fái í sinn hlut 13,6 hektara en hefði fengið 15,9 hektara ef eignarhlutdeild hefði ein ráðið. Í þessu sambandi megi nefna að stefndu Björgvin Ómar, Þórarinn, Sigþór og Elís fái landspildur sem séu stærri en eignarhlutdeild þeirra segi til um. Stefndi Einar Orri fái hins vegar heldur minni spildu en ef eignarhlutdeild myndi ein ráða. Það skýrist af því að hann hafi orðið fyrstur til að helga sér lóð á svæðinu og reist þar bústað á afar góðum stað í landinu. Hér skuli einnig áréttað að matsmenn hafi leitað eftir sjónarmiðum stefnenda og stefndu í gegnum allt matsferlið. Í þessu sambandi   beri   að   nefna   að   á   síðasta   matsfundi   hinn   15.   október   2013   hafi matsmenn kynnt hugmyndir að uppskiptingu landsins en tekið þó sérstaklega fram að   um   væri   að   ræða   óbindandi   tillögur.   Enginn   hafi   hreyft   andmælum   við hugmyndum að skiptalínum og hafi þær á endanum verið lagðar til grundvallar niðurstöðu matsmanna.

Í fjórða lagi sé því algerlega hafnað að óvissa sé um eignarhald Tunguáss. Byggt   sé   á   því   að   Hrafnkell   Elíasson   hafi   haft   fulla   heimild   til   að   ráðstafa Tunguásnum til barna sinna með gjafaafsali 8. júní 1988. Ítrekað skuli að Hrafnkell Elíasson hafi verið þinglýstur eigandi að 50% eignarhlut í Hallgeirsstöðum er hann ráðstafaði landinu með gjafaafsalinu. Stefnandi Benedikt Hrafnkelsson hafi þá verið   eigandi   að   hinum   50%   eignarhlutnum   í   jörðinni,   samkvæmt   afsali   sem þinglýst   hafi   verið   31.   desember   1983.   Ávallt   hafi   legið   fyrir   að   ráðstöfun Hrafnkels á Tunguásnum hafi farið fram með fullu samþykki allra hlutaðeigandi, þ.m.t. stefnanda Benedikts og bróður hans Dvalins sem búi á Vörðubrún. Allt frá árinu   1987   hafi   systkinin   frá   Hallgeirsstöðum   starfrækt   félagið   „Eigendafélag Tunguáss“. Á fundi í félaginu hinn 15. júní 1988 hafi þeim Hrafnkeli og Láru verið þakkað   sérstaklega   fyrir   höfðinglegar   gjafir   til   barna   sinna.   Fundargerðarbók félagsins beri það skýrlega með sér að í huga systkinanna hafi aldrei verið vafi um að   landsvæðið   væri   sameign   alls   systkinahópsins.   Fundargerðabókin   beri   það einnig með sér að allir stefndu hafi tekið þátt í starfsemi félagsins með einum eða öðrum   hætti.   Þá   bendi   stefnendur   á   að   stefndu   hafi   greitt   fasteignagjöld   af sameigninni í samræmi við eignarhlutdeild sína.

Hinar hnitsettu spildur sem settar séu fram í dómkröfum stefnenda séu dregnar inn á loftmynd sem teljist hluti af matsgerð þeirra Óskars Sigurðssonar hrl. og Gísla Gíslasonar landslagsarkitekts, dags. 17. desember 2013, í matsmáli nr. 2/2013 fyrir Héraðsdómi   Austurlands. Skuli sá uppdráttur skoðast sem kröfulínukort þessa máls.

Stefnendur geri kröfu um málskostnað úr hendi stefndu vegna reksturs þessa dómsmáls. Sé gerð krafa um að stefndu greiði hlutdeild í þeim kostnaði sem stefnendur hafi lagt út fyrir við öflun matsgerðar um skipti Tunguáss. Liggi fyrir að kostnaður   af   störfum   matsmanna   hafi   numið   2.859.860   krónum   [sic]   og   hafi stefnendur lagt út fyrir öllum þeim kostnaði.

Um lagarök er af hálfu stefnenda vísað til 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttar, sbr. einnig 1. gr. 1. samningsviðauka Mannréttindasáttmála Evrópu. Þá sé byggt á ákvæðum landskiptalaga nr. 46/1941, einkum ákvæðum 2. gr., 4. gr., 8. gr. og 10. gr. laganna. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Við munnlegan málflutning byggði lögmaður stefnenda á því að í framburði stefndu Björgvins Ómars og Þórarins Hrafnkelssona fyrir dómi hafi falist bindandi málflutningsyfirlýsing eða viðurkenning um málsatvik þeim í óhag, sem leggja verði   til   grundvallar   við   úrlausn   málsins.   Vísaði   lögmaðurinn   þar   til   þess framburðar stefndu fyrir dómi að ekki sé gerður ágreiningur um heimild föður þeirra, Hrafnkels Elíassonar, til þess að gefa börnum sínum landspildu í Tunguási, heldur lúti ágreiningurinn að stærð og takmörkum þess lands sem gefið var. Þá var því mótmælt að kvaðir eða skilyrði gjafaafsalsins frá 1988 hljóti að falla niður verði fallist á dómkröfur stefnenda, en á það muni þá reyna á öðrum vettvangi. Allt að einu sé því mótmælt að tjón eða verðmætisrýrnun hljótist af vegna þessa.

III

Málsástæður stefndu

Stefndu Björgvin Ómar og Þórarinn Hrafnkelssynir lögðu fram sameiginlega greinargerð í málinu, en sérstök greinargerð var lögð fram af hálfu stefnda   Einars   Orra   Hrafnkelssonar.   Eru   greinargerðir   stefndu   að   miklu   leyti samhljóða og byggðar á sömu málsástæðum. Verða málsástæður stefndu því raktar hér í einu lagi, en tekið fram þegar málsástæðu er einungis teflt fram af sumum stefndu en ekki öllum.

Af hálfu stefndu Björgvins Ómars og Þórarins er krafa um sýknu í fyrsta lagi byggð á aðildarskorti allra stefnenda nema Benedikts Hrafnkelssonar. Byggja þessir stefndu á því að gjafaafsal Hrafnkels Elíassonar fyrir landspildunni Tunguási sé ógilt vegna vanheimildar gefandans. Stefndu telji gefandann, sem hafi verið fluttur   af   jörðinni   er   hann   afsalaði   sér   henni   með   tveimur   afsölum   þann   31. desember   1983,   hafa   brostið   formlega   heimild   til   þess   að   gefa   út   afsal   fyrir landskikanum Tunguási þann 20. júní 1988 án formlegs atbeina eigenda að hinu óskipta   landi,   sem   hafi   verið   þrír,   þ.e.   þeir   Björgvin   Ómar   og   Benedikt Hrafnkelssynir vegna Hallgeirsstaða og Dvalinn Hrafnkelsson vegna Vörðubrúnar. Þá hafi ekki verið aflað leyfis ráðherra fyrir útskiptingu landsins svo sem skylt hafi verið samkvæmt 12. gr. þágildandi jarðalaga nr. 65/1976.

Sökum vanheimildar gefandans og þar af leiðandi aðildarskorts stefnenda að   máli   þessu,   þar   sem   þeir   eigi   ekki   það   land   sem   óskað   sé   skipta   á,   að undanskildum   Benedikt   Hrafnkelssyni   sem   eigi   1/3   hluta   í   óskiptu   landi Hallgeirsstaða, beri að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnenda í máli þessu. Eigandi Vörðubrúnar, sem eigandi 1/3 hluta óskipts lands Hallgeirsstaða, sé ekki aðili að máli þessu og hafi þess vegna verið gerið frávísunarkrafa vegna þess þáttar málsins. Þegar af þeim ástæðum að mjög sé óljóst um eignarhald að hinu umdeilda landi, sé stefna eigi svo glögg sem vera skyldi og beri, með tilvísun til e-liðar 80 gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, að hafna dómkröfum stefnenda og sýkna stefndu af kröfum þeirra [sic].

Nánar er um þessa málsástæðu vísað til þess að landsvæðið að Tunguási sé tekið   úr   sameiginlegu   óskiptu   landi   jarðanna   Hallgeirsstaða   og   Vörðubrúnar. Útskipting þess úr landi jarðanna sé því háð formlegu samþykki allra eigenda.

Skýrt   megi   sjá   þetta   af   framlögðum   samningi   stefnda   við   Héraðsskóga   um nytjaskógrækt í landi Hallgeirsstaða frá árinu 1999. Þar áriti stefndi Þórarinn samninginn sem skógarbóndi, en sameigendur hans að óskiptu landi jarðanna Hallgeirsstaða   og  Vörðubrúnar   áriti   samninginn   um   samþykki   sameigenda   að ráðstöfun tilgreinds hluta af sameiginlegu landi jarðanna. Þessum samningi hafi verið réttilega þinglýst sem skjali F 970/1999 og með sams konar hætti hafi borið að   ganga   frá   og   færa   til   þinglýsingar   gjafaafsal   Hrafnkels   Elíassonar   vegna landspildunnar Tunguáss.

Til   stuðnings   málsástæðu   um   vanheimild   gefanda   landspildunnar   vísa stefndu Þórarinn og Björgvin Ómar til afrits skattframtals Hrafnkels Elíassonar og Láru Stefánsdóttur árið 1989, vegna ársins 1988, en það ár hafi Hrafnkell gefið út fyrrgreint gjafaafsal. Í árslok 1988 hafi Hrafnkell ekki eignfært Hallgeirsstaði á skattframtali sínu, né gert þar grein fyrir gjöfinni, enda hafi hann ekki talið jörðina til eignar síðan í árslok 1982. Vísa stefndu til þess að Hrafnkell hafi á gamlársdag 1983 selt og afsalað jörðinni til sona sinna tveggja, sem frá og með árinu 1984 hafi talið jörðina sína eign að hálfu hvor, stefnandinn Benedikt til dagsins í dag en stefndi Björgvin Ómar til ársins 1990 og stefndi Þórarinn síðan þá. Í skattframtali Hrafnkels árið 1989 komi fram að í árslok 1988 hafi Benedikt Hrafnkelsson enn skuldað honum eftirstöðvar kaupverðs 50% Hallgeirsstaða, 190.000 krónur, og Björgvin   Ómar   hafi   skuldað   honum   295.000   krónur,   einnig   vegna   eftirstöðva kaupverðs 50% jarðarinnar. Því sé ljóst að Hrafnkell hafi talið sig hafa selt jörðina árið 1983. Við skipti á óskiptu búi Hrafnkels og Láru hafi skuldir þessar ekki verið meðal krafna dánarbúsins. Þessar færslur staðfesti að eftir þann 31. desember 1983 hafi Hrafnkell ekki verið bær til þess að ráðstafa jörðinni Hallgeirsstöðum eða hluta hennar án formlegs samþykkis nýrra eigenda hennar og eiganda Vörðubrúnar. Þinglýsing gjafaafsalsins, án formlegs samþykkis eigenda landsins og það að ekki hafi   verið   aflað   leyfis   ráðherra   fyrir   útskiptingunni,   sýni   greinilega   að   um þinglýsingarmistök   hafi   verið   að   ræða.   Gjafaafsalið   myndi   ekki   sjálfstæðan eignarrétt gjafþega að landspildunni. Landspildan Tunguás sé því enn hluti af óskiptu landi jarðanna Hallgeirsstaða og Vörðubrúnar.

Það sé meginregla eignarréttar að enginn geti selt eign annars manns án samþykkis hans. Jafnvel þótt Hrafnkell Elíasson hafi samkvæmt þinglýsingabókum verið   skráður   eigandi   helmings   jarðarinnar   Hallgeirsstaða   við   þinglýsingu gjafaafsalsins, þar sem afsalshafinn Björgvin Ómar hafði ekki á þeim tímapunkti þinglýst afsali sínu, hafi þinglýsing afsalsins ekki samrýmst ákvæðum 1. mgr. 24. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Hefði þinglýsingardómara borið að vísa skjalinu frá þinglýsingu, þar sem sá er skjalið undirritaði hefði einn og sér ekki lögformlega heimild til ráðstöfunar eignarinnar. Vegna þessara mistaka sé málið nú til úrlausnar fyrir héraðsdómi.

Stefndu Þórarinn og Björgvin Ómar telji að skýrt liggi fyrir í gögnum málsins að framangreint gjafaafsal sé ólögmætt, meðal annars sökum formlegrar vanheimildar   gefandans.   Stefndi   Þórarinn   hafi   látið   bóka   um   ágreining   um eignarheimild að Tunguási á fyrsta matsfundi dómkvaddra matsmanna í máli þessu. Hafi stefnendum mátt vera ljóst við upphaf matsmálsins að gjafabréfið fæli ekki í sér gilda eignarheimild.

Í annan stað er af hálfu allra stefndu á því byggt að dómkröfur stefnenda séu haldnar þeim efnislegu annmörkum að afsalið sé bundið kvöð um að enginn sameigenda geti selt sinn hlut í landinu og jafnframt þeirri kvöð að sameigendur skuli eiga forkaupsrétt að þeim mannvirkjum sem reist hafi verið á landinu. Þau skilyrði   afsalsins   séu   ekki   virt   í   matsbeiðni.   Matsgerð   hinna   dómkvöddu matsmanna og dómkrafa stefnenda brjóti í bága við þau skilyrði. Stefndu telji að sameignarákvæði   1.   töluliðar   afsalsins   sé   grundvöllur   gjafarinnar   og   því ófrávíkjanlegt. Dómkrafa stefnenda um að skipta landsvæðinu Tunguási samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð feli það í sér að skipta eigi landinu til eignar í 13 sjálfstæða eignarhluta. Stefndu telji óheimilt að skipta landinu til eignar á milli sameigenda þvert ofan í fyrirmæli gjafaafsalsins, heldur skuli hér vera um sameign að ræða. Hugsunin virðist hafa verið sú að sameigendur sjálfir eða félag þeirra leigði síðan út lóðir undir sumarbústaði. Því krefjist stefndu sýknu af öllum kröfum stefnenda.

Nánar er í greinargerðum stefndu um þessa málsástæðu vísað til þess að gjafaafsalið hafi verið bundið þeim skilyrðum að landspildan væri sameign og gefin til sameiginlegra nota til skógræktar og byggingar sumarbústaða og að enginn sameigenda gæti selt sinn hlut í landinu. Sé þessarar kvaðar sérstaklega getið á síðu Tunguáss í afsals- og veðmálabókum Norður-Múlasýslu. Jafnframt sé í 2. tölulið gjafaafsalsins tiltekin sú kvöð að gjafþegar ættu forkaupsrétt að mannvirkjum sem reist   yrðu   á   svæðinu.   Stefnendur   hafi   ekki   tekið   tillit   til   þessara   skilyrða   í matsbeiðni. Þar af leiðandi hafi matsmenn ekki heldur tekið tillit til þeirra skilyrða og forsendna sem legið hafi til grundvallar gjafaafsalinu. Með því að landinu verði skipt upp í 13 sjálfstæða eignarhluta sem skráðir verði á nafn og sem séreign hvers og eins eiganda muni kvaðirnar um sameiginlega eign á landinu, um sameiginlega skógrækt á landinu sem og um forkaupsrétt á mannvirkjum falla niður. Sé slíkt í andstöðu við fyrirmæli gjafabréfsins og komi í veg fyrir að skipti á landinu í 13 séreignarhluta megi ná fram að ganga.

Landið   hafi   verið   gefið   til   sumarhúsabyggðar   og   skógræktar   fyrir afkomendur gefandans. Samkvæmt þessum skilyrðum sé ljóst að tilætlun hans hafi verið sú að landið yrði sameign gjafþeganna. Væntanlega hafi þá hugsunin verið sú að ekki yrðu seldir skikar út úr landi Hallgeirsstaða til óskyldra.

Forkaupsréttarákvæðið að mannvirkjum á svæðinu staðfesti vilja gefandans um að landsvæðið skuli vera sameign gjafþega, sem gætu byggt þar sumarbústaði og stundað skógrækt. Í þessu fyrirkomulagi felist að bústaðirnir sjálfir yrðu seljanlegir ef einhver eigenda kysi svo, en að landið í heild skyldi vera sameign gjafþega og afkomenda þeirra og sameigendur að landinu ættu forkaupsrétt að mannvirkjum á landinu. Ákvæði afsalsins séu skýr að þessu leyti. Í matsgerð sé landinu skipt upp í 13   eignarhluta,   þar   sem   tveir   gjafþega   hafi,   undir   rekstri   matsmálsins,   gefið stefnandanum Benedikt Hrafnkelssyni sinn hluta í hinu óskipta landi. Því teljast í máli þessu vera 13 en ekki 15 „eigendur“ að hinu umþrætta landi.

Stefndu   vísa   til   þess   að   í   20.   kapítula  Jónsbókar   segi   að   skipta   megi sameign, „... þá er skipti fær á komit ...“. Þessu ákvæði verði ekki beitt, þar sem gjöfin hafi verið bundin þeirri kvöð að enginn gjafþega geti selt sinn hlut í landspildunni. Forkaupsrétturinn muni einnig falla niður, þar sem ekki verði neinir sameigendur til þess að nýta forkaupsrétt; sameignin sé fyrir bí með skiptingunni.

Matsgerðin og þar með dómkrafa stefnenda feli það í sér að landinu yrði skipt upp í 13 eignarlóðir og sameign að landinu lyki. Jafnframt myndu þá falla niður kvaðir þær sem gjöfin hafi á sínum tíma verið bundin, þ.e. að landið skyldi vera sameign allra og að forkaupsréttur landeigenda verði að þeim mannvirkjum á landinu sem einhver kynni að vilja selja.  Samkvæmt gjafaafsalinu skuli vera hægt að selja mannvirki   á   lóðunum,   en   landið   sé   óheimilt   að   selja   í   hlutum.   Niðurstaða matsgerðarinnar   og   þar   með   dómkrafan   fullnægi   ekki   skilyrðum   20.   kapítula Jónsbókar, þar sem skiptum á landinu í 13 séreignarhluta verði ekki á komið vegna ákvæða gjafabréfsins. Vísist í þessu sambandi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 344/2006, þar sem fram komi að við túlkun á 20. kapítula Jónsbókar sé það m.a. skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins að skiptin „... stangist hvorki á við lög né samning, sem eignina varði.“

Í   72.   gr.   stjórnarskrárinnar   nr.   33/1944   komi   fram   sú   meginregla   að eignarrétturinn sé friðhelgur og að enginn verði skyldaður til þess að láta eign sína af hendi, nema almannaþörf krefji og komi þá fullar bætur fyrir. Í máli þessu sé um að   ræða   gjöf   sem   bundin   hafi   verið   kvöð   um   eignarhald.   Ákvæði   72.   gr. stjórnarskrárinnar verði ekki beitt til þess að rökstyðja það að sá vilji gefanda, að ekki megi selja hluti úr landinu, verði virtur að vettugi. Stefndu séu andvígir því að landinu verði skipt upp í eignarlóðir og telji að þeir verði ekki þvingaðir til að eiga lóðir þær sem matsgerð geri ráð fyrir að falli í þeirra hlut og missa í staðinn eignarhald sitt í sameiginlegu landsvæði. Ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar um skyldu til þess að láta af hendi eign sína sé bundið því að almannaheill krefji. Um það sé ekki að ræða í máli þessu og komi það í veg fyrir það að stefndu verði sviptir hlutfallslegri eign sinni í landi Tunguáss og þeim úthlutað lóðum í óþökk þeirra.

Af   hálfu   stefndu   allra   er   krafist   málskostnaðar   úr   hendi   stefnenda   in solidum.  Stefndu hafna því sérstaklega, verði fallist á kröfu stefnenda og þeir dæmdir   til   greiðslu   málskostnaðar,   að   þeim   verði   gert   að   greiða   hluta matskostnaðar vegna matsgerðar þeirrar er fyrir liggur í málinu. Af hálfu stefndu Þórarins og Björgvins Ómars er bent á að þeir hafi strax á fyrsta matsfundi gert athugasemdir við að óvíst væri um eignarhald á landinu Tunguási. Allir stefndu vísa til upphaflegrar skipulagstillögu Björns Kristleifssonar arkitekts, sem skipulagsyfirvöld hafi látið gilda um byggingu þeirra húsa sem reist hafi verið á landinu. Samkvæmt því skipulagi hafi allar lóðir legið vestan Fossár en land austan árinnar, auk smærri skika vestan ár, hafi verið skipulagt sem sameiginlegt svæði. Þessi   svæði,   sem   liggi   utan   lóða   umhverfis   bústaði,   hafi   verið   hugsuð   til sameiginlegra   nota,   meðal   annars   til   skógræktar.   Með   matsgerð   dómkvaddra matsmanna sé öllu landi á Tunguási skipt, þvert á ákvæði margnefnds gjafaafsals og þess skipulags sem byggt hafi verið eftir á landinu til þessa. Stefndu hafni því að þeim verði gert að greiða hluta matskostnaðar vegna mats sem brjóti í bága við efni gjafaafsalsins og það skipulag sem látið hafi verið gilda um svæðið.

Um lagarök er af hálfu allra stefndu vísað til ákvæða 20. kapítula Jónsbókar varðandi   sameign   og   slit   hennar   og   til   ákvæða   72.   gr.   stjórnarskrárinnar   nr. 33/1944. Þá er vísað til 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og til ákvæða laga nr. 50/1988 varðandi virðisaukaskatt.

Af hálfu stefndu Þórarins og Björgvins Ómars er auk þess vísað til ákvæða 14. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna nr. 6/2001, til ákvæða þinglýsingalaga nr. 39/1978, einkum 1. mgr. 24. gr. og 3. mgr. 3. gr., ákvæða eldri jarðalaga nr. 65/1976, einkum 12. gr., til landskiptalaga nr. 46/1941, einkum 2. gr., til meginreglna eignarréttar um ráðstöfunarheimild fasteigna og til ákvæða 18. og 80. gr. laga nr. 91/1991.

Við munnlegan málflutning kom fram að þrátt fyrir að upplýst hafi verið að skriflegt   samþykki   þinglýstra   sameigenda,   þeirra   Benedikts   Hrafnkelssonar   og Dvalins   Hrafnkelssonar,   hafi   legið   fyrir   við   þeirri   ráðstöfun   sem   fólst   í gjafaafsalinu, sé enn af hálfu stefndu Björgvins Ómars og Þórarins Hrafnkelssona byggt á málsástæðu um vanheimild afsalsgjafa, enda hafi skort á að aflað væri samþykkis   þess   fyrrnefnda   sem   óþinglýsts   afsalshafa.   Þá   mótmælti   lögmaður stefndu því að í framburði þeirra fyrir dómi hafi falist bindandi málflutningsyfirlýsing, líkt og lögmaður stefnenda byggði á í sínum málflutningi.

Áður en þingsókn féll niður af hálfu stefndu Sigþórs Þorgrímssonar og Elísar Jökuls Hrafnkelssonar var af þeirra hálfu lögð fram bókun þar sem þeir ítreka að þeir geri ekki ágreining um niðurstöðu matsgerðarinnar, en hafi kosið að sitja hjá þar sem sýnt væri að afstaða þeirra myndi ekki ráða niðurstöðu málsins. Þeir telji sig ekki bera ábyrgð á matskostnaði eða lögmannskostnaði sem aðilar málsins stofni til, en hafi af sanngirnisástæðum boðist til að greiða hvor um sig 1/15 hluta matskostnaðar, enda hafi matsgerð þýðingu.

IV

Niðurstaða

Málsaðilar eru allir þinglýstir eigendur að landspildunni Tunguás, landnr. 156861.   Eignarheimild   stefnenda   styðst   við   gjafaafsal   föður   flestra   málsaðila, Hrafnkels heitins Elíassonar. Við útgáfu og þinglýsingu gafaafsalsins á árinu 1988 naut Hrafnkell þinglýstrar eignarheimildar að helmingi jarðarinnar Hallgeirsstaðir, en út úr óskiptu landi þeirrar jarðar og jarðarinnar Vörðubrúnar var Tunguásspildunni skipt með gjafaafsalinu. Í málinu er nú óumdeilt að fyrir þeirri ráðstöfun   sem   fólst   í   gjafaafsalinu   var   aflað   skriflegs   samþykkis   þinglýsts sameiganda   Hrafnkels   að   jörðinni   Hallgeirsstöðum,   sem   og   þinglýsts   eiganda Vörðubrúnar,   þeirra   Benedikts   og   og   Dvalins   Hrafnkelssona,   en   skriflegt   og þinglýst samþykki þeirra, dags. 7. júní 1988, var lagt fram undir rekstri málsins. Verður því ekki á það fallist að afsalsgjafa hafi brostið formlega heimild til útgáfu afsalsins.

Allt að einu er á því byggt af hálfu stefndu Björgvins Ómars og Þórarins Hrafnkelssona að um aðildarskort til sóknar sé að ræða af hálfu allra stefnenda, að Benedikt Hrafnkelssyni undanskildum sökum eignarhalds hans á 1/3 hluta þess óskipta lands sem Tunguásnum var skipt út úr. Nánar tiltekið er málsástæða um aðildarskort studd þeirri málsástæðu að um vanheimild hafi verið að ræða er Hrafnkell heitinn ráðstafaði landspildunni með gjafaafsali 1988, enda hafi ekki verið   aflað   nauðsynlegs   samþykkis   stefnda   Björgvins   Ómars   sem   óþinglýsts afsalshafa að helmingi jarðarinnar Hallgeirsstaða, samkvæmt afsali útgefnu 31. desember 1982. Þá hafi ekki verið aflað leyfis ráðherra samkvæmt 12. gr. eldri jarðalaga nr. 65/1976 fyrir töku spildunnar úr landbúnaðarnotum.

Þótt stefndu Björgvini Ómari og Þórarni hafi óumdeilanlega mátt vera kunnugt um tilvist og efni gjafaafsalsins frá 1988 um Tunguásspilduna um árabil, hafa þeir hvorki gert reka að því að fá gjafaafsalinu né þinglýsingu þess hnekkt, fyrr en undir rekstri þessa máls, er lögmaður beindi af hálfu stefnda Þórarins beiðni til þinglýsingarstjóra um leiðréttingu þinglýsingarmistaka með aflýsingu afsalsins. Hafnaði þinglýsingarstjóri þeirri kröfu. Var sú úrlausn ekki borin undir dóminn eftir ákvæðum þinglýsingarlaga.

Málsástæðu um að skort hafi á að aflað væri leyfis ráðherra samkvæmt 12. gr. eldri jarðalaga nr. 65/1976 fyrir útskiptingu spildunnar var lítt haldið uppi við munnlegan málflutning, en í greinargerð virðist þeirri málsástæðu haldið fram til stuðnings því að gjafaafsalið frá 1988 hafi ekki verið tækt til þinglýsingar. Eins og fyrr sagði hafnaði þinglýsingarstjóri því að leiðrétta ætluð þinglýsingarmistök, enda þótt í beiðni um leiðréttingu væri m.a. vísað til þessa atriðis. Þá verður að teljast langsótt   hvernig   ætluð   vanhöld   á   öflun   leyfis   til   að   taka   landspildu   úr landbúnaðarnotum geti stutt málsástæðu um aðildarskort.

Samkvæmt framangreindu verður málsástæðum um þinglýsingarmistök og skort á leyfi ráðherra hafnað.

Í greinargerð stefndu Björgvins Ómars og Þórarins er engin skýring gefin á því hvers vegna afsalinu til þess fyrrnefnda fyrir helmingi jarðarinnar Hallgeirsstaða frá 31. desember 1982 var ekki þinglýst fyrr en 10. apríl 1990, um leið og þinglýst var afsali til þess síðarnefnda. Var Björgvin Ómar ekki inntur eftir skýringum á þessu fyrir dómi. Af framburði stefnanda Benedikts og vitnisins Dvalins Hrafnkelssonar fyrir dómi varð ráðið að Hrafnkell heitinn hafi sjálfur haldið afsalinu í sinni vörslu sem tryggingu fyrir efndum á greiðslu kaupverðsins, en í afsalinu til Björgvins Ómars er tekið fram að kaupverð hins selda skyldi greiðast   að   fullu   með   skuldabréfi   til   næstu   5   ára.   Var   þessu   ekki   mótmælt sérstaklega af hálfu stefndu. Hver sem ástæðan kann að vera fyrir því að þinglýsing afsalsins til Björgvins Ómars dróst er til þess að líta að stefnendur hafa ekki byggt á neinum málsástæðum sem lúta að gildi þess afsals. Verður því að ganga út frá því við úrlausn málsins að Hrafnkeli Elíassyni hafi, hvernig sem á það er litið, a.m.k. borið að virða réttindi stefnda Björgvins Ómars sem kaupsamningshafa að helmingi jarðarinnar Hallgeirsstaða á þeim tíma er hann ráðstafaði spildunni Tunguási með gjafaafsali, þótt ekki verði fullyrt að um rétt hans samkvæmt óskilyrtu afsali hafi verið að ræða á þeim tíma.

Við skýrslugjöf stefndu Björgvins Ómars og Þórarins fyrir dómi kom fram að hvorugur þeirra dragi í efa heimild Hrafnkels heitins til þess að gefa spildu úr Tunguásnum til barna sinna. Lýstu þeir ágreiningnum frá sinni hlið sem ágreiningi um stærð og takmörk þeirrar spildu sem gefin var og héldu þeir því fram að spildan hafi átt að vera um 30–40 hektarar að stærð, en ekki um 90 hektarar eins og greinir í gjafaafsalinu. Þá hafi hún átt að liggja milli Krakalækjar og Fossár, en ekki átt að ná til svæðisins á milli Fossár og þjóðvegarins. Stefndu hafa forræði á sakarefninu og er ekkert fram komið sem hnekkir eða veikir þessa yfirlýsingu þeirra. Verður hún því lögð til grundvallar, sbr. 1. mr. 50. gr. laga nr. 91/1991.

Að framangreindu virtu verður að skýra málatilbúnað stefndu svo að ekki sé á því byggt fullum fetum að sú ráðstöfun sem fólst í gjafaafsalinu á umræddri landspildu hafi farið fram í algjöru heimildarleysi stefnda Björgvins Ómars, heldur einungis   í   heimildarleysi   hans   hvað   stærð   og   takmörk   landsvæðisins   varðar. Ágreiningur um stærð þess lands sem gefið var getur ekki einn sér leitt til þess að um aðildarskort sé að ræða af hálfu stefnenda. Stefnendur eru eins og fyrr sagði meðal   þinglýstra   eigenda   landspildunnar   Tunguáss   umþrætts   lands   samkvæmt gjafaafsali sem ekki hefur verið hnekkt. Samkvæmt öllu framanrituðu verður málsástæðu stefndu Björgvins Ómars og Þórarins um aðildarskort hafnað.

Af hálfu allra þeirra stefndu sem hafa látið málið til sín taka, þ.e. Björgvins Ómars, Þórarins og Einars Orra Hrafnkelssona, er byggt á því að gjafaafsalið frá 1988 sé bundið skilyrðum sem standi í vegi fyrir því að fallast megi á dómkröfur stefnenda. Skilyrðin eru rakin orðrétt í kafla I hér að framan.

Það er meginregla eignarréttar, sem fær stoð í 20. kapítula Jónsbókar, að hver sameigenda getur krafist slita á sameign ef unnt er að skipta henni án þess að þarflaust tjón hljótist af og það stangast hvorki á við lög né samning sem eignina varða, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar í málum nr. 234/2005 og nr. 344/2006. Ljóst er af gögnum málsins og skýrslum aðila og vitna fyrir dómi að langvarandi ágreiningur í hópi sameigenda að umþrættri landspildu hefur komið í veg fyrir að þeir geti haft þau not af eign sinni sem þeir hefðu kosið, en sá réttur þeirra er varinn af 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Með málssókn þessari leitast stefnendur við að skera á þann hnút.

Í matsgerð dómkvaddra matsmanna kemur fram að það sé mat matsmanna að skipta megi landsvæðinu Tunguási án þess að veruleg verðmætisrýrnun eigi sér stað. Raunar kemur þar fram að með því að skipta landinu í smærri einingar sé fyrirséð að hærra verð megi fá fyrir það en sem nemi heildarverðmæti og að matsmenn telji að samanlagt verðmæti hinna skiptu hluta verði eftir skipti a.m.k. jafnhátt heildarverðmæti landsins miðað við þá skiptingu landsins sem þeir leggja til grundvallar. Staðfestu hinir dómkvöddu matsmenn matsgerð sína fyrir dómi.

Við munnlegan málflutning af hálfu stefndu kom fram að það sé í sjálfu sér ágreiningslaust að með tilliti til landgæða sé landið skiptanlegt án verðmætarýrnunar. Skilyrði gjafaafsalsins standi hins vegar í vegi fyrir því að landið geti talist skiptanlegt, en til þeirra hafi ekkert tillit verið tekið í matsgerðinni. Verði fallist á dómkröfur stefnenda muni skilyrði gjafaafsalsins, annars vegar um að landið skuli vera í sameign og að enginn megi selja hlut sinn í því og hins vegar um forkaupsrétt sameigenda að mannvirkjum, verða markleysa ein og hljóti þau að falla niður, í andstöðu við vilja afsalsgjafa. Í því felist tjón fyrir stefndu, sem missi bæði forkaupsrétt sinn að mannvirkjum og verði gegn vilja sínum neyddir til að eiga hluta landspildunnar í stað hlutdeildar í sameign.

Gegn matsgerð dómkvaddra matsmanna, sem ekki hefur verið hnekkt, hafa stefndu ekki sýnt fram á að veruleg verðmætisrýrnun á landi muni eiga sér stað verði dómkröfur stefnenda teknar til greina. Þá hafa stefndu ekki sýnt fram á að annað þarflaust tjón muni óhjákvæmilega hljótast af, en úr því hvort skilyrði gjafaafsalsins geti haldið gildi sínu, verði kröfur stefnenda teknar til greina, verður ekki skorið í máli þessu.

Taka verður undir það með stefnendum að orðalag 1. töluliðar gjafaafsalsins hefði þurft að vera skýrara, hafi ætlun afsalsgjafa verið sú að mæla svo fyrir að alls óheimilt sé um alla framtíð að slíta sameigninni eftir almennum reglum. Bendir orðalag 1. töluliðar afsalsins fremur til þess að í honum felist aðeins kvöð um sölubann, en ekki jafnframt kvöð um að landið skuli ávallt vera í óskiptri sameign. Rennir framburður vitnanna Guðjóns Þórarinssonar og Dvalins Hrafnkelssonar, þótt virtur sé í ljósi fjölskyldutengsla þeirra við málsaðila, ekki stoðum undir staðhæfingar stefndu um túlkun 1. töluliðar afsalsins. Kvaðst Guðjón fyrir dómi hafa útbúið gjafaafsalið í fullu samræmi við fyrirmæli afsalsgjafa og ekki telja að vilji hans hafi sérstaklega staðið til þess að landspildan yrði í óskiptri sameign um aldur og ævi, þótt hann vildi halda landinu innan fjölskyldunnar.

Samkvæmt   framanrituðu   verður   hvorki   séð   að   verðmætarýrnun   muni hljótast af, verði fallist á viðurkenningarkröfur stefnenda, né að lög eða samningur standi í vegi fyrir því að dómkröfur þeirra nái fram að ganga. Er ekki sýnt fram á annað en að framangreind meginregla eignarréttar um rétt sameigenda til slita á sameign standi til þess að stefnendur fái rétt sinn gagnvart stefndu viðurkenndan, líkt og krafist er.            Þar sem öllum málsástæðum stefndu í máli þessu hefur verið hafnað verður fallist á dómkröfur stefnenda eins og þær eru fram settar.

Eftir atvikum og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að stefndu Björgvin Ómar, Þórarinn og Einar Orri Hrafnkelssynir greiði stefnendum in solidum   1.300.000   krónur   í   málskostnað,   en   þar   af   greiði   stefndu   Sigþór Þorgrímsson og Elís Jökull Hrafnkelsson 900.000 krónur í málskostnað in solidum með   öðrum   stefndu.   Er   við   ákvörðun   málskostnaðar   tekið   mið   af   því   að matskostnaður, sem samkvæmt málskostnaðaryfirliti stefnenda nemur 2.686.088 krónum, skiptist milli málsaðila í samræmi við eignarhlutdeild þeirra í fasteigninni. Kostnað af lögmannsþjónustu beri aðilar að stærstum hluta sjálfir, en þó er litið til kostnaðar   af   málflutningi   um   frávísunarkröfu.   Þá   hefur   verið   tekið   tillit   til virðisaukaskatts.

Dómur þessi er kveðinn upp af Hildi Briem héraðsdómara. Við uppsögu dómsins   var   gætt   fyrirmæla   1.   mgr.   115.   gr.   laga   nr.   91/1991   um   meðferð einkamála, en dómsuppsaga dróst vegna embættisanna dómarans.

Dómsorð:

Viðurkennt   er   að   réttur   stefnenda,   Huldu   Hrafnkelsdóttur,  Auðbjargar Halldísar Hrafnkelsdóttur, Karenar Tómasdóttur, Stefaníu Hrafnkelsdóttur, Ástu Hrafnkelsdóttur,   Öldu   Hrafnkelsdóttur,   Haraldar   Hrafnkelssonar   og   Benedikts Hrafnkelssonar, gagnvart stefndu, Björgvini Ómari Hrafnkelssyni, Þórarni Hrafnkelssyni, Einari Orra Hrafnkelssyni, Elísi Hrafnkelssyni og Sigþóri Þorgrímssyni, standi til þess að landsvæðinu Tunguási, landnr. 156861, skuli skipt samkvæmt matsgerð Óskars Sigurðssonar hrl. og Gísla Gíslasonar landslagsarkitekts, dags. 17. desember 2013. Hinar hnitsettu spildur eru dregnar inn á loftmynd sem telst hluti matsgerðarinnar.

Í hlut stefnanda Huldu Hrafnkelsdóttur komi spilda 1 sem er 6,5 hektarar að stærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 24 (704233,562780) í hnitpunkt 23 (704250,562969) í hnitpunkt 26 (704631,562898) í hnitpunkt 25 (704544,562729) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 24.

Í hlut stefnanda Auðbjargar Halldísar Hrafnkelsdóttur komi spilda 2 sem er 6,5   hektarar   að   stærð   og   afmarkast   með   svofelldum   hætti:   Úr   hnitpunkti   23 (704250,562969) í hnitpunkt 22 (704264,563113) í hnitpunkt 21 (704285,563152) í hnitpunkt   27   (704666,563030)   í   hnitpunkt   26   (704631,562898)   og   þaðan   í áðurnefndan hnitpunkt 23.

Í hlut stefnanda Karenar Tómasdóttur komi spilda 3 sem er 5,0 hektarar að stærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 21 (704285,563152) í hnitpunkt 20 (704350,563272) í hnitpunkt 28 (704693,563162) í hnitpunkt 27 (704666,563030) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 21.

Í hlut stefnanda Ástu Hrafnkelsdóttur komi spilda 4 sem er 5,0 hektarar að stærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 20 (704350,563272) í hnitpunkt 19 (704425,563409) í hnitpunkt 31 (704626,563344) í hnitpunkt 30 (704614,563323) í hnitpunkt 29 (704738,563283) í hnitpunkt 28 (704693,563162) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 20.

Í hlut stefnanda Öldu Hrafnkelsdóttur komi spilda 5 sem er 3,8 hektarar að stærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 19 (704425,563409) í hnitpunkt 18 (704477,563504) í hnitpunkt 32 (704784,563406) í hnitpunkt 29 (704738,563283) í hnitpunkt 30 (704614,563323) í hnitpunkt 31 (704626,563344) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 19. Jafnframt komi í hennar hlut spilda 5a sem er 1,2   hektarar   að   stærð   og   afmarkast   með   svofelldum   hætti:   Úr   hnitpunkti   9 (704835,564330) í hnitpunkt 8 (704852,564366) í hnitpunkt 38 (705136,564275) í hnitpunkt 37 (705118,564238) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 9.

Í hlut stefnanda Haralds Hrafnkelssonar komi spilda 6 sem er 5,0 hektarar að stærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 18 (704477,563504) í hnitpunkt 17 (704507,563559) í hnitpunkt 16 (704541,563651) í hnitpunkt 33 (704837,563556)   í   hnitpunkt   32   (704784,563406)   og   þaðan   í   áðurnefndan hnitpunkt 18.

Í hlut stefnda Björgvins Ómars Hrafnkelssonar komi spilda 7 sem er 5,5 hektarar   að   stærð   og   afmarkast   með   svofelldum   hætti:   Úr   hnitpunkti   16 (704541,563651) í hnitpunkt 15 (704580,563753) í hnitpunkt 14 (704610,563817) í hnitpunkt   34   (704895,563725)   í   hnitpunkt   33   (704837,563556)   og   þaðan   í áðurnefndan hnitpunkt 16.

Í hlut stefnda Sigþórs Þorgrímssonar komi spilda 8 sem er 5,5 hektarar að stærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 14 (704610,563817) í hnitpunkt 13 (704691,563989) í hnitpunkt 35 (704967,563900) í hnitpunkt 34 (704895,563725) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 14.

Í hlut stefnda Þórarins Hrafnkelssonar komi spilda 9 sem er 5,5 hektarar að stærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 13 (704691,563989) í hnitpunkt 12 (704774,564164) í hnitpunkt 36 (705043,564077) í hnitpunkt 35 (704967,563900) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 13.

Í   hlut   stefnda   Einars   Orra   Hrafnkelssonar   komi   spilda   10   sem   er   5,0 hektarar   að   stærð   og   afmarkast   með   svofelldum   hætti:   Úr   hnitpunkti   12 (704774,564164) í hnitpunkt 11 (704828,564277) í hnitpunkt 10 (704831,564322) í hnitpunkt   9   (704835,564330)   í   hnitpunkt   37   (705118,564238)   í   hnitpunkt   36 (705043,564077) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 12.

Í hlut stefnanda Benedikts Hrafnkelssonar komi spilda 11 sem er 13,6 hektara spilda sem afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 8 (704852,564366) í hnitpunkt 7 (705041,564773) í hnitpunkt 39 (705342,564661) í hnitpunkt 38 (705136,564275) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 8.

Í hlut stefnanda Stefaníu Hrafnkelsdóttur komi spilda 12 sem er 5,0 hektara spilda sem afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 7 (705041,564773) í hnitpunkt   6   (705107,564914)   í   hnitpunkt   40   (705411,564801)   í   hnitpunkt   39 (705342,564661) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 7.

Í hlut stefnda Elísar Jökuls Hrafnkelssonar komi spilda 13 sem er 6,5 hektara   að   stærð   og   afmarkast   með   svofelldum   hætti:   Úr   hnitpunkti   6 (705107,564914) í hnitpunkt 5 (705167,565043) í hnitpunkt 4 (705274,565049) í hnitpunkt   3   (705434,565048)   í   hnitpunkt   2   (705452,565018)   í   hnitpunkt   1 (705504,565035)   í   hnitpunkt   40   (705411,564801)   og   þaðan   í   áðurnefndan hnitpunkt 6.

Stefndu Björgvin Ómar Hrafnkelsson, Þórarinn Hrafnkelsson og Einar Orri Hrafnkelsson greiði stefnendum in solidum 1.300.000 krónur í málskostnað, en þar af greiði stefndu Sigþór Þorgrímsson og Elís Jökull Hrafnkelsson 900.000 krónur í málskostnað in solidum með öðrum stefndu.

Hildur Briem