Dómstólaleit

Á árinu 2004 hóf V framkvæmdir við endurbætur á þjóðvegi nr. 1 með gerð tvíbreiðra jarðganga undir A í sveitarfélaginu H. Jafnframt var lagður nýr vegur að báðum munnum ganganna og eldri vegur endurbættur á nokkrum kafla. Syðri hluti ganganna liggur í landi H, sem er í eigu Ó. Matsnefnd eignarnámsbóta fjallaði um ágreining aðila um bætur og kvað upp úrskurð 29. september 2004. Taldi nefndin að bætur til Ó næmu samtals 1.569.000 krónum. V greiddi fjárhæðina með fyrirvara og tók Ó jafnframt við henni með fyrirvara. Ó höfðaði mál og krafði V um bætur á grundvelli niðurstöðu matsgerðar dómkvaddra manna. Hafnað var kröfu Ó um bætur fyrir 13,11 hektara lands, þar sem fullar bætur hefðu þegar verið greiddar fyrir 11,5 hektara, sem teknir höfðu verið eignarnámi, í samræmi við niðurstöðu Matsnefndar eignarnámsbóta. Þá krafðist Ó einnig bóta vegna 37,4 hektara lands sem hann taldi að ónýttist að hluta utan svæðisins sem tekið hafði verið eignarnámi. Á vestari hluta framkvæmdasvæðisins lá hinn nýi vegur á nánast sama stað og eldri þjóðvegur nr. 1 hafði legið um áratugaskeið. Talið var að hvað þennan hluta vegarins varðaði hlytist ekki af vegagerðinni frekari verðrýrnun en orðin var á landi Ó utan þess sem tekið hafði verið eignarnámi. Hins vegar hefði land Ó með ströndinni utan þess sem eignarnámið var tekið á eystri hluta framkvæmdasvæðisins rýrnað nokkuð í verði, en þar var lagður nýr þjóðvegur um land þar sem áður var fáfarinn sveitavegur. Þóttu bætur til hans vegna þessa hluta hæfilega ákveðnar 300.000 krónur. Ó gerði jafnframt kröfu um bætur vegna töku jarðefna úr skeringum, sem gerðar höfðu verið í landi hans við gerð nýja vegarins. Var kröfu hans um efnistöku á talsverðum hluta svæðisins hafnað, þar sem skeringarnar hefðu verið innan þess lands sem V tók eignarnámi. Gögn málsins voru hins vegar talin bera með sér að á tveimur svæðum hefði verið tekið efni úr skeringum utan hins eignarnumda lands. V var látin bera hallann af vafa sem lék á um hversu mikið efnið hefði verið og voru Ó dæmdar 700.000 krónur í bætur fyrir þetta efni.

V hlutaðist til um endurgerð 15 km langs kafla á þjóðvegi nr. 1. Var ráðgert að vegurinn lægi m.a. um land í eigu VG og JS. Ekki náðist samkomulag milli V og VG og JS um bætur og lagði V ágreininginn fyrir matsnefnd eignarnámsbóta. Taldi V að eignarnámið ætti að ná til lands undir 40 m breitt vegsvæði að flatarmáli 16,9 hektarar. Matsnefndin vísaði til 33. gr. þágildandi vegalaga nr. 45/1994 um að leyfi V þyrfti til mannvirkjagerðar á 30 m kafla frá miðlínu stofnvega og taldi að eignarnáminu yrðu ekki settar þrengri skorður. Miðaði hún bætur við að eignarnámið tæki til 21,84 hektara. V greiddi VG og JS bætur að frátöldum þeim hluta þeirra sem ákveðnar voru fyrir land umfram 16,9 hektara. Höfðuðu VG og JS mál til heimtu mismunarins. Talið var að þó að matsnefnd eignarnámsbóta væri, samkvæmt 4. gr. laga nr. 11/1973, að meginreglu ætlað að taka mið af því hvernig eignarnemi geri grein fyrir umfangi þeirra réttinda sem aðgerð hans beinist að, væri matsnefndin ekki bundin að þessu leyti af málatilbúnaði eignarnema ef lýsing hans á réttindum, sem meta ætti bætur fyrir, gengi skemur en eignarnámið myndi í raun gera að lögum. Væri því ekki litið svo á að matsnefndin hefði farið út fyrir lögmælt hlutverk sitt. Hafi V borið því við að vegsvæðið gegnum land VG og JS væri að meðaltali þrengra en þeir 40 m sem þegar hafi verið greiddar eignarnámsbætur fyrir. Hafi VG og JS ekki fært fram haldbær andmæli gegn þessu. Þá hafi eldri vegur verið lagður niður samhliða gerð nýja vegarins. Óumdeilt sé að hann sé ekki lengur ætlaður umferð að öðru leyti en sem reiðvegur og til rekstrar búfjár. Honum fylgi því ekki lengur þau eignarhöft sem leitt hafi af 33. gr. þágildandi vegalaga, en sams konar höft stafi nú af hinum nýja vegi. Var ekki talið að um sviptingu eignarráða væri að ræða enda gætu VG og JS nýtt landsvæðið að öðru leyti. Væri um að ræða almennar kvaðir sem hvíli á öllum landareignum sem engar bætur kæmu fyrir. Var því sýknað af kröfu VG og JS.

Árið 2004 hófust framkvæmdir á gerð tvíbreiðra jarðganga undir Almannaskarð í Sveitarfélaginu Hornafirði. Lá nyrðri hluti ganganna í landi jarðarinnar S sem var í eigu R, en þar var jafnframt lagður nýr vegur næst gangamunnanum og eldri vegur endurgerður og breikkaður á nokkrum kafla. V óskaði eftir því að matsnefnd eignarnámsbóta mæti bætur vegna framkvæmda við vega- og jarðgangagerð í landi S. Ágreiningur varð um tvo liði í úrskurði nefndarinnar. Greiddi V þannig með fyrirvara upphæð fyrir land sem nefndin taldi hafa farið undir veg og spildu sem yrði illnýtanleg, en V vefengdi að svo mikið land hefði verið tekið eignarnámi sem nefndin lagði til grundvallar. Þá hafnaði V með öllu greiðsluskyldu vegna jarðefnis sem féll til við borun ganganna á þeim grundvelli að efnið væri ekki háð eignarrétti R. Í málinu hélt Í fram að matsnefnd eignarnámsbóta hefði farið út fyrir lögbundið hlutverk sitt með því að meta bætur fyrir jarðefni úr göngunum. Ekki var fallist á þessa málsástæðu Í, en þrátt fyrir að ákvæði 12. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms ætti ekki við um jarðefnið úr göngunum, yrði að líta til þess að ákvörðun nefndarinnar fól ekki í sér að V væri skylduð til að taka eitthvað til sín, sem hún ekki vildi, heldur hefði hún nýtt umrætt jarðefni. Var nefndinni því rétt að meta það sem V tók óháð því hvort henni væri skylt að greiða fyrir það. Hvað varðaði ágreining aðila um hvort jarðefnið úr göngunum hafi verið háð eignarrétti R sagði að samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu væri ótvírætt að grjót og malarefni gætu fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt lögunum. Hins vegar þegar litið væri til raunkostnaðar við að vinna hvern rúmmetra efnisins úr veggöngunum og þá jafnframt áætlaðs kostnaðar af vinnslu efnisins ef um efnistökugöng hefði verið að ræða væri ljóst að verðgildi efnisins eftir nám hefði verið einungis lítið brot af kostnaðinum við að vinna það. Væri hafið yfir allan vafa að efnisnámið hefði ekki geta gefið af sér arð og yrði því að leggja til grundvallar að verðmæti efnisins í jörðu hefði ekkert verið. Gæti jarðgangaefnið af þeirri ástæðu ekki fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt 3. gr. laga nr. 57/1998 og félli því utan við það sem teldist eign R undir yfirborði lands hans. Var V þannig heimilt að taka efnið og nýta það. Varðandi ágreining aðila um hversu stórt landsvæði skyldi greiða eignarnámsbætur fyrir, hélt Í því fram að fyrir misskilning hefði í úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta verið talið að eldra vegarstæðið félli undir það svæði sem nú var tekið eignarnámi. Bæri að líta framhjá þessu í niðurstöðu nefndarinnar. Þessu til stuðnings vísaði Í til reglu 2. mgr. 47. gr. eldri vegalaga um að þegar eldri vegur legðist niður við lagningu nýs vegar og sá eldri félli til landeiganda skyldi verð hans dregið frá þeirri fjárhæð, sem landeiganda væri metin fyrir eignarnám lands fyrir nýja veginn. Var fallist á skilning Í um stærð hins eignarnumda lands. Nefndinni hefði ekki verið falið að meta eldra vegarstæðið og hefði Í ekki tekið það til sín nú heldur fyrir áratugum síðan. Var því fallist á kröfur Í að þessu leyti svo og um breidd svokallaðs áhrifasvæðis utan við vegbrún. Þá var jafnframt fallist á að Í bæri ekki heldur að greiða bætur fyrir geil, sem myndaðist við framkvæmdir milli vegskála og eldri vegar. Að öllu framanröktu var krafa Í um sýknu tekin til greina og viðurkennt að eignarnám V í landi jarðarinnar S hefði aðeins tekið til 5,61 hektara lands undir vegarstæði.

N tók að sér að leggja aðveituæð fyrir H. Verkinu var ekki lokið á umsömdum tíma og jafnframt reis ágreiningur með aðilum um fjárhagslegt uppgjör fyrir ýmsa þætti verksins. Var ljóst að ágreininginn mátti að hluta rekja til þess að annmarkar voru á útboðsgögnum H. Kröfur N voru teknar til greina að nokkru leyti og var H dæmdur til greiðslu 6.638.700 kr. ásamt dráttarvöxtum.