Dómstólaleit

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir Hervör Þorvaldsdóttir og Kristinn Halldórsson og Eiríkur Elís Þorláksson, settur landsréttardómari, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1. Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 14. apríl 2026. Greinargerð varnaraðila barst réttinum 4. maí sama ár. Kært er ákvæði í úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 31. mars 2026 í málinu nr. A-[…]/2025 um málskostnað. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til g-liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
2. Sóknaraðili krefst þess að málskostnaður sem honum var gert að greiða varnaraðila í héraði verði felldur niður en til vara að hann verði lækkaður verulega. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.
3. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Loks krefst varnaraðili þess að sóknaraðila verði gert að greiða álag á kærumálskostnað.

Niðurstaða

1. Með aðfararbeiðni til héraðsdóms 12. nóvember 2025 krafðist sóknaraðili þess að dóttir hans og varnaraðila yrði með beinni aðför tekin úr umráðum varnaraðila og afhent honum. Krafa sóknaraðila um afhendingu dóttur hans var byggð á ákvæðum laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. Með hinum kærða úrskurði var kröfunni hafnað og sóknaraðila gert að greiða varnaraðila 1.900.000 krónur í málskostnað. Sóknaraðili unir niðurstöðu héraðsdóms um höfnun aðfarar en kæra hans til Landsréttar beinist að úrskurði héraðsdóms um málskostnað.
2. Samkvæmt upphafsorðum 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 sæta úrskurðir héraðsdómara kæru eftir nánari fyrirmælum í ákvæðinu, þar á meðal úrskurðir um ómaksþóknun, málskostnað eða gjafsóknarlaun, enda sé ekki kveðið á um annað í úrskurðinum, sbr. g-lið þess. Svo sem rakið hefur verið var með hinum kærða úrskurði hafnað kröfu sóknaraðila um að dóttir hans og varnaraðila yrði afhent honum með beinni aðför auk þess sem leyst var úr kröfum aðilanna um málskostnað. Var því kveðið á um fleira en málskostnað í úrskurðinum. Heimild til kæru sóknaraðila verður ekki fundin stoð í g-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 og verður málinu því vísað frá Landsrétti af sjálfsdáðum.
3. Rétt þykir að kærumálskostnaður falli niður. Ekki eru því efni til að úrskurða sóknaraðila til þess að greiða álag á málskostnað eftir 2. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991 eins og varnaraðili krefst.
4. Hvorugur málsaðila hefur lagt gjafsóknarleyfi fyrir Landsrétt. Gjafsóknarkostnaður úrskurðast því ekki.

Úrskurðarorð:

Máli þessu er vísað frá Landsrétti.

Kærumálskostnaður fellur niður.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. mars 2026

I.

Dómkröfur og fleira:

Mál þetta hófst með aðfararbeiðni, dags. 12. nóvember 2025, sem var móttekin 13. sama mánaðar. Fyrsta fyrirtaka í málinu var 8. desember sama ár og það var að lokum tekið til úrskurðar 23. mars sl., að undangenginni aðalmeðferð. Gerðarbeiðandi er A, fæddur […], til heimilis í […]. Gerðarþoli er B, kt. […], […].

Gerðarbeiðandi krefst þess að úrskurðað verði að barn aðila, C, kt. […], verði með beinni aðfarargerð tekið úr umráðum gerðarþola, eða annars þess sem hefur umráð barnsins hér á landi, og afhent gerðarbeiðanda eða þeim sem hann setur í sinn stað. Þess er einnig krafist að úrskurðurinn verði aðfararhæfur þegar í stað við uppkvaðningu. Þess er jafnframt krafist að málskot til æðri dóms fresti ekki aðfarargerð komi til þess að máli þessu verði skotið til æðri dóms. Þá er þess krafist að gerðarþola verði gert að greiða gerðarbeiðanda allan málskostnað, þar með talinn virðisaukaskatt, eins og málið væri eigi rekið sem gjafsóknarmál. Gerðarþoli krefst þess aðallega að hinni umbeðnu aðfarargerð gerðarbeiðanda verði synjað. Verði ekki fallist á aðalkröfu gerðarþola um synjun, krefst gerðarþoli þess, til vara, að aðfararfrestur verði ákveðinn að minnsta kosti tveir mánuðir og að gerðarþola verði veittur kostur á að koma á umbeðnu ástandi með því að fara sjálf með barnið til […]. Þá krefst gerðarþoli að kveðið verði á um að kæra til Landsréttar fresti aðför. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi gerðarbeiðanda samkvæmt mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

II.

Helstu málsatvik:

Gerðarbeiðandi og gerðarþoli eru foreldrar C, fæddrar […] í […]. Gerðarbeiðandi er með […] og […] ríkisfang, búsettur í […]. Gerðarþoli er með […] og […] , uppalin hér á landi. C er með tvöfalt ríkisfang, […] og […]. Gerðarbeiðandi og gerðarþoli gengu í hjúskap á árinu 2008 og fara sameiginlega með forsjá C […] samkvæmt […] lögum […]. Að sögn gerðarþola gerðu þau með sér samning, dags. 24. janúar 2008, í tilefni af hjúskapnum þar sem meðal annars var kveðið á um að framtíðarbörn þeirra skyldu eiga heimili hjá gerðarþola ef til skilnaðar kæmi. Frá árinu 2010 eða 2011 bjuggu gerðarþoli og gerðarbeiðandi saman í […] vegna háskólanáms og starfa. Þau eru […]. Á árinu […] fæddist þeim annað barn, stúlkan D. Að auki fæddist þeim drengurinn E á árinu […]. Að sögn gerðarþola sinnti hún að mestu heimilisverkum og uppeldi barnanna í hjúskapnum, samhliða kennslu- og fræðastörfum á […].

Að sögn gerðarþola var hjúskapurinn með þeim hætti að gerðarbeiðandi var með yfirburði um málefni fjölskyldunnar og heimilisins, þar á meðal með því að taka allar ákvarðanir og stýra fjármálum. Að sögn gerðarþola mátti hún þola andlegt og á köflum kynferðislegt ofbeldi í hjúskapnum. Að sögn gerðarþola var algengt að gerðarbeiðandi beitti refsingum ef aðrir í fjölskyldunni skapraunuðu honum.

Að sögn gerðarþola hafði hún frumkvæði að því að yfirgefa heimilið og slíta samvistir við gerðarbeiðanda í janúar 2019. Í kjölfarið var þeim veittur skilnaður til bráðabirgða samkvæmt […] lögum. Á tímabili 2023–2024, á meðan gerðarþoli var í […], var gerðarþoli í áfallameðferð fyrir þolendur heimilisofbeldis.

Að sögn gerðarþola varð vart við hegðunarbreytingar hjá C á árinu 2023. Að sögn gerðarþola fékk hún á þeim tíma fregnir frá börnum sínum um meinta ofbeldisfulla hegðun gerðarbeiðanda gagnvart þeim í tengslum við umgengni. Að sögn gerðarþola voru málefni drengsins E til meðferðar hjá barnaverndaryfirvöldum. Það hefði verið í kjölfar þess að drengurinn greindi henni frá því í mars 2023 að gerðarbeiðandi beitti hann líkamlegri refsingu með því að toga fast í eyrun á honum. Að sögn gerðarþola tjáði C sig á þessum tíma við gerðarþola um mikla og alvarlega vanlíðan, ekki síst þegar hún væri í umgengni hjá gerðarbeiðanda. Að sögn gerðarþola fór C að tjá henni um ýmis atriði sem hún væri ósátt með og tengdist […], auk ýmislegs í fari eða viðhorfum gerðarbeiðanda sem hún var ósátt með og laut að stöðu og misrétti hennar sem konu sem henni fannst hún verða fyrir. Að sögn gerðarþola upplifði C framkomu gerðarbeiðanda vera vanvirðandi gagnvart sér, samhliða því að hún varð eldri, þroskaðri o.fl. Að sögn gerðarþola leiddi þetta til þess að samskipti þeirra feðgina stirðnuðu verulega.

Atvik átti sér stað 19. apríl 2024 þegar C var í umgengni hjá gerðarbeiðanda. Að sögn gerðarþola var það með þeim hætti að ósætti kom upp þar sem C veitti sér líkamlega sjálfsáverka og var í miklu uppnámi og leitaði til nágranna. Gerðarþoli hefði fregnað það með þeim hætti að nágranninn hringdi í hana og lét hana vita. Að sögn gerðarþola var C á þeim tíma í miklu uppnámi og talaði um að taka eigið líf. Að sögn gerðarþola var C í kjölfarið komið undir læknishendur, auk þess sem barnaverndaryfirvöld og lögregla voru kölluð til. Frekari eftirmál urðu með aðkomu lögreglu, barnaverndaryfirvalda og skóla. Að sögn gerðarþola var C á þessum tíma mjög illa á sig komin andlega, greind með þunglyndi og talin vera í sjálfsvígshættu, auk þess sem hún hvorki vildi hitta gerðarbeiðanda né tala við hann í síma. Að sögn gerðarþola hefur engin umgengni verið milli gerðarbeiðanda og C síðan sumarið 2024.

Ágreiningsmál hafa verið til meðferðar fyrir […] dómstól í […] um málefni gerðarbeiðanda og gerðarþola út af skilnaðinum, þar á meðal um forsjá og umgengni vegna barnanna. Með […] dómsúrskurði 18. júní 2025 var beiðni gerðarþola hafnað um að flytja C til Íslands, auk þess sem úrskurðað var um að C skyldi búa hjá báðum foreldrum.

Að sögn gerðarbeiðanda fór gerðarþoli með C til Íslands […] 2025 og átti að snúa aftur til […] að fríi loknu en gerði ekki. Að sögn gerðarbeiðanda reyndi hann ítrekað að fá upplýsingar frá gerðarþola og fjölskyldu hennar um hvenær C yrði skilað, án árangurs. Að sögn gerðarþola fór hún með öll þrjú börnin til Íslands í […] 2025 í sumarleyfi þar sem þau dvöldu hjá móðurfjölskyldu fram til […]. Að sögn gerðarþola fór hún að loknu sumarleyfi til baka til […] með tvö yngri börnin þar sem gerðarbeiðandi tók við þeim. Að sögn gerðarþola neitaði C hins vegar að fara til baka og óskaði eftir að fá að vera áfram á Íslandi hjá gerðarþola. Að sögn gerðarþola ákvað hún að leyfa C að vera hjá sér í ljósi þess að gengið hafði vel með hana hér á landi og þar sem hún sýndi merki um bata og aukið jafnvægi.

Í ágúst 2025 hóf C skólagöngu í […]. bekk í […]skóla. Í september sama ár bárust upplýsingar til skóla C í […] frá gerðarþola um að C yrði ekki lengur meðal nemenda skólans það skólaárið. Að sögn gerðarþola hefur C á stuttum tíma aðlagast vel í […]skóla, sýnt framúrskarandi námsárangur, eignast nýja vini, fengið góða umsögn kennara o.fl. Að sögn gerðarþola hefur hún ekki snúið til […] á ný vegna breyttra aðstæðna enda hafi C lýst því endurtekið yfir að hún vilji búa hér á landi og að hún vilji fá systkin sín hingað til lands. Að sögn gerðarþola vill C ekki flytja aftur til […] og enn síður hitta föður sinn. Að sögn gerðarþola hefur gerðarbeiðandi ekki verið í neinum síma- eða öðrum samskiptum við C eftir að hún sneri ekki aftur til baka til […]. Að sögn gerðarþola hafa símasamskipti hins vegar verið milli C og systkinanna þar sem gerðarbeiðandi hefur verið nálægur og hlustað á en án þess að C og gerðarbeiðandi hafi talað saman. Að sögn gerðarþola hefur gerðarbeiðandi ekki leyft önnur símasamskipti C við systkinin án þess að hann væri nálægur. Að sögn gerðarþola hefur gerðarbeiðandi ekki leitað neinna upplýsinga hjá henni um stöðu eða líðan C eftir að stúlkan fór ekki til baka til […].

Með umsókn sinni, dags. 21. september 2025, óskaði gerðarbeiðandi eftir afhendingu barnsins á grundvelli Haagsamningsins frá 25. október 1980 um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna, hér eftir nefndur Haagsamningurinn eftir því sem við á. Með bréfi, dags. 1. október sama ár, sendi móttökustjórnvald […] beiðnina til íslenska dómsmálaráðuneytisins. Með bréfi dómsmálaráðuneytisins, dags. 6. sama mánaðar, var óskað eftir afstöðu gerðarþola um að barninu yrði skilað af frjálsum vilja. Svarfrestur gerðarþola var til 17. október sama ár en svar barst ekki. Með bréfi dómsmálaráðuneytisins, dags. 3. nóvember 2025, var lögmanni gerðarbeiðanda falið að fara með málið fyrir hans hönd fyrir íslenskum dómstólum.

Með úrskurði […] dómstóls í […], dags. […] 2025, var beiðni gerðarþola um að breyta skiladegi barnsins hafnað og mælt fyrir um að barninu skyldi skilað til […] eins fljótt og auðið væri.

Með beiðni gerðarbeiðanda, dags. 9. febrúar sl., til fyrrgreinds dómstóls í […] var óskað eftir að dómstóllinn gerði gerðarþola refsikennd viðurlög […]. Annars vegar fyrir að gerðarþoli hafi brotið gegn […] dómsúrskurði frá 18. júní 2025 um bann við flutningi með börnin til Íslands, án samþykkis gerðarbeiðanda. Hins vegar að gerðarþoli hafi brotið gegn […] dómsúrskurði frá 25. september sama ár um að henni bæri þegar í stað að færa C undir […] lögsögu. Mál vegna beiðninnar verður tekið fyrir í fyrrgreindum dómstól 22. apríl næstkomandi.

Vegna dómsmeðferðar aðfararmáls þessa var F sálfræðingi falið að ræða við C og kanna afstöðu hennar til afhendingarbeiðninnar og gera um það skriflega skýrslu til dómsins. Skýrslan, dags. 11. febrúar sl., barst dóminum og lögmönnum beggja aðila 12. sama mánaðar. Í framhaldi af skýrslunni var hlutast til um dómkvaðningu matsmanns, G sálfræðings, samkvæmt matsbeiðni gerðarþola. Með matsspurningum var lagt fyrir matsmann að kanna með tengsl C við aðila, hvaða áhrif afhending barnsins til gerðarbeiðanda í […] myndi hafa á andlega líðan C og hvort C yrði á annan hátt komið í óbærilega stöðu ef fallist yrði á afhendingu til gerðarbeiðanda. Matsvinnu lauk með skriflegri matsgerð, dags. 17. mars sl., sem barst dóminum og lögmönnum aðila 18. sama mánaðar. Um skýrslu fyrrgreinds sérfræðings og niðurstöður hins dómkvadda matsmanns greinir nánar í III. kafla.

Gerðarbeiðandi, F sálfræðingur og G, dómkvaddur matsmaður, gáfu skýrslur við aðalmeðferð og verður vikið að framburðum þeirra í niðurstöðukafla að því marki sem tilefni er til. Um ágreining aðila og önnur málsgögn greinir að öðru leyti nánar í umfjöllun um málsástæður og niðurstöður.

III.

Um skýrslu sérfræðings um afstöðu barns:

Í niðurstöðu og áliti F, sálfræðings, dags. 11. febrúar sl., greinir meðal annars að afstaða C hafi verið algjörlega afdráttarlaus og að sérfræðingur telji að hún hafi nægan aldur og þroska til að standa með sjálfri sér varðandi afstöðu sína. Ljóst sé að stúlkan sé því algjörlega mótfallin að henni verði gert að fara til gerðarbeiðanda, hvort sem það sé til lengri eða skemmri dvalar. Hún hafi sömuleiðis gefið upp ástæður þessarar afstöðu og sé trúverðug þegar hún útskýri að hún geti ekki treyst gerðarbeiðanda og að hún myndi óttast um öryggi sitt í umsjá hans. Sérfræðingurinn telji í ljósi framangreinds að ekki sé ráðlegt að ganga gegn skýrum vilja stúlkunnar í þessu máli og raunar gæti slíkt reynst mjög varhugaverð og jafnvel skaðleg ráðstöfun fyrir velferð hennar nú og til framtíðar. Fram hafi komið að stúlkan glími við óhóflegar áhyggjur, kvíða, vanlíðan og áfallastreitueinkenni. Það fari ekki hjá því að slík einkenni tilfinningavanda hjá C séu til þess fallin að styðja frásögn hennar af meintu harðræði af hendi gerðarbeiðanda. Hins vegar sé fjölþættur tilfinninga- og lyndisvandi hjá C sömuleiðis áhyggjuefni í sjálfu sér og gefi til kynna, ekki síst áfallastreitueinkennin, brýna þörf á að þegar verði gripið inn í með markvissum faglegum stuðningi og meðferð henni til handa. Hún þyrfti líka sérstakan stuðning til að vinna með og aflétta áhyggjum og ábyrgðartilfinningu gagnvart gerðarþola og systkinum. Þá sé og mikilvægt að vinna að því að hún geti sem fyrst náð að byggja upp samband sitt við systur sína og bróður.

Um niðurstöður dómkvadds matsmanns:

Í niðurstöðum í matsgerð dómkvadds matsmanns, G sálfræðings, dags. 17. mars sl., greinir meðal annars að þroski C sé góður og hún hafi haft góðan skilning á tilgangi matsvinnu. Í tveimur viðtölum sem matsmaður hafi átt við C hafi ekki komið fram bein merki um innrætingu. Þá hafi hún virst vera sannfærandi og skýr í frásögn sinni. Hvað varðar svar við matsspurningu um tengsl barns við foreldra og eðli þeirra greinir meðal annars að C hafi verið skýr, einlæg og sannfærandi í viðtölum við matsmann. Að öðru leyti og í aðalatriðum greinir í svari matsmanns að miðað við núverandi stöðu sé C í mun nánari og betri tengslum við gerðarþola en gerðarbeiðanda og að hún beri mikið traust til gerðarþola. Hið gagnstæða eigi við um tengsl C við gerðarbeiðanda, C treysti honum ekki og upplifi sig óörugga hjá honum. Eru þau atriði nánar útskýrð í svari matsmanns við spurningunni.

Hvað varðar svar við matsspurningu um hvaða áhrif afhending C til gerðarbeiðanda í […] myndi hafa á andlega og líkamlega líðan C greinir meðal annars að matsmaður telji að það myndi hafa alvarleg, skaðleg áhrif á andlega heilsu stúlkunnar. Með því yrði C komið í óbærilega stöðu þar sem gengið yrði þvert á hennar vilja og hún sett í aðstæður sem hún upplifi sem óöruggar. Eru þau atriði útskýrð nánar í svari matsmanns við spurningunni, meðal annars að miklar líkur séu á því að afhending C til gerðarbeiðanda, gegn vilja hennar, yrði mikið áfall fyrir stúlkuna. Jafnframt að miklar líkur yrðu á því að það myndi enn frekar ýta undir tilfinningavanda hennar og í því samhengi þurfi að taka tillit til þess að stúlkan hafi áður stundað sjálfsskaða.

Hvað varðar svar við matsspurningu um hvort C yrði á annan hátt komið í óbærilega stöðu ef fallist yrði á afhendingu til matsþola greinir meðal annars að matsmaður telji að C virðist eiga sterk, heilbrigð og örugg tengsl við gerðarþola. Matsmaður telji að færi svo að hún yrði fjarlægð úr umsjón gerðarþola mætti leiða líkum að því að C missti samband og tengsl við þann aðila sem hún álíti sig mest tengda. Slíkt yrði vafalaust mikið áfall fyrir stúlkuna og búast mætti við því að hún myndi kenna gerðarbeiðanda um. Matsmaður telji að það myndi enn frekar hafa neikvæð áhrif á tengsl þeirra feðgina og mögulega koma í veg fyrir að hægt yrði að endurbyggja tengsl þeirra með traustum hætti. Að auki greinir meðal annars í svari matsmanns að C hafi fundið fyrir meira frelsi og frjálslyndi en var áður, sem hún kunni vel við, og að matsmaður telji að það myndi sennilega hafa neikvæð áhrif á líðan C ef hún upplifði sig vera að missa það frelsi og sjálfstæði sem hún finni fyrir miðað við núverandi aðstæður.

IV.

Helstu málsástæður og lagarök gerðarbeiðanda:

Krafa gerðarbeiðanda er reist á ákvæðum IV. kafla laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl., sem innleiða Haagsamninginn frá 1980.

Gerðarbeiðandi vísar til þess að samkvæmt 1. mgr. 11. gr. laga nr. 160/1995 skuli barn, sem haldið er hér á landi með ólögmætum hætti, afhent þeim sem rétt hefur til þess ef barnið var búsett í samningsríki rétt áður en hald hófst. […] og Ísland eru bæði aðilar að samningnum. Föst búseta C […] hafi verið í […] þegar hið ólögmæta hald hafi hafist. Þá hafi þetta verið staðfest af […] dómstólum sem hafi ítrekað hafnað beiðni gerðarþola um að flytja með C til Íslands.

Gerðarbeiðandi vísar til þess að hald gerðarþola á C sé ólögmætt í skilningi 2. mgr. 11. gr. laganna, þar sem það brjóti í bága við forsjárrétt gerðarbeiðanda samkvæmt […] lögum. Gerðarbeiðandi fari með forsjána […] ásamt gerðarþola og […] dómstólar hafi úrskurðað að C skuli búa hjá báðum foreldrum. Þá sé flutningur barns úr landi án samþykkis beggja forsjáraðila ólögmætur samkvæmt […] lögum […]. Með dómsúrskurði í […] frá 18. júní 2025 hafi sérstaklega verið hafnað beiðni gerðarþola um flutning til Íslands. Telur gerðarbeiðandi að með því að halda C á Íslandi eftir umsamið frí hér á landi brjóti gerðarþoli skýlaust gegn forsjárrétti gerðarbeiðanda. Háttsemi gerðarþola að því leyti sé sambærileg og áður hafi verið fjallað um í dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 369/2015 og 2/2004.

Gerðarbeiðandi vísar til meginmarkmiðs Haagsamningsins sem sé að tryggja brottnumdu barni að því sé skilað tafarlaust til búseturíkis svo þar verði unnt að leysa úr ágreiningi um forsjá. Íslenskum dómstólum beri ekki að taka efnislega afstöðu til þess hvað sé barninu fyrir bestu varðandi forsjá. Einungis eigi að tryggja að lögsaga […] dómstóla sé virt. Tilgangurinn sé að koma í veg fyrir að foreldri taki réttinn í eigin hendur með búferlaflutningum, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 666/2014 og úrskurð Landsréttar í máli nr. 173/2019. Þetta eigi sérstaklega við í því máli sem hér sé til umfjöllunar þar sem […] dómstólar hafi nú þegar tekið afstöðu til flutningsbeiðni gerðarþola og hafnað henni. Einnig liggi fyrir samkvæmt […] dómsúrskurði frá 5. nóvember 2025 að gefin hafi verið út fyrirskipun um afhendingu barnsins.

Að auki vísar gerðarbeiðandi til þess að engar aðstæður séu fyrir hendi sem heimili synjun afhendingar á grundvelli 12. gr. laga nr. 160/1995. Sönnunarbyrði fyrir slíkum undantekningum hvíli á gerðarþola og þær verði að túlka þröngt, sbr. meðal annars endanlegan úrskurð Landsréttar í máli nr. 584/2022. Ekki liggi fyrir nein gögn sem bendi til þess að alvarleg hætta stafi af afhendingu, að C sé henni andvíg af gildum ástæðum eða að afhending á henni brjóti í bága við grundvallarreglur um mannréttindi. Framkvæmd íslenskra dómstóla hafi verið á þá leið að frestur sé jafnan veittur til sjálfviljugrar afhendingar, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 462/2011 og úrskurð Landsréttar í máli nr. 739/2020. Á hinn bóginn, þar sem fyrir liggi að […] dómstóll hafi nú þegar fyrirskipað tafarlausa afhendingu, sem og að gerðarþoli hafi virt þann úrskurð að vettugi, geri gerðarbeiðandi kröfu um að íslenskur dómsúrskurður í máli þessu verði aðfararhæfur þegar í stað. Jafnframt vísar gerðarbeiðandi til þess að skylda dómstóla til gagnaöflunar verði ekki virk nema gerðarþoli leggi fram haldbær gögn sem gefi tilefni til þess, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 58/2022.

Þessu til viðbótar vísar gerðarbeiðandi til þess að meðferð málsins lúti að ákvæðum 13. kafla laga nr. 90/1989, sbr. 1. mgr. 13. gr. laga nr. 160/1995. Samkvæmt 16. gr. hinna síðarnefndu laga skuli hraða meðferð málsins eins og kostur er. Brýnir hagsmunir C krefjist þess að lögmætu ástandi verði komið á án tafar svo að hún komist aftur í sitt daglega líf, skóla og umhverfi í […], sbr. til hliðsjónar úrskurði Landsréttar í málum nr. 219/2021 og 511/2021.

Um lagarök að öðru leyti vísar gerðarbeiðandi til þess að krafa hans byggi á IV. kafla laga nr. 160/1995, einkum 11., 13. og 16. gr. þeirra laga, sem og áðurnefndum Haagsamningi. Jafnframt vísar gerðarbeiðandi til laga nr. 90/1989, einkum 78. gr. og 13. kafla þeirra laga. Að auki vísar gerðarbeiðandi til æðri dóma- og úrskurðaframkvæmdar, þar með talinna áðurgreindra dóma Hæstaréttar Íslands og úrskurða Landsréttar. Varðandi málskostnað vísað gerðarbeiðandi til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og 2. mgr. 19. gr. laga nr. 160/1995.

Helstu málsástæður og lagarök gerðarþola:

Gerðarþoli byggir á atviksbundnum atriðum, eins og þau horfa við henni, þar á meðal varðandi fjölskyldusögu, undanfara atvika og fyrri og núverandi aðstæður C, eins og nánar er rakið í greinargerð hennar. Aðalkrafa gerðarþola um synjun á afhendingu byggir í fyrsta lagi á því að C sé sjálf andvíg afhendingunni. C hafi náð aldri og þroska sem leiði til þess að rétt sé að taka tillit til skoðana hennar og vilja, sbr. 3. tölul. 12. gr. laga nr. 160/1995. C hafi lýst því ítrekað yfir að hún vilji dvelja áfram hér á landi og vilji ekki fara til […] á ný. C sé tæplega 14 ára og vel til þess fallin að mynda sér eigin skoðanir og láta eigin vilja í ljós. Að þessu virtu byggir gerðarþoli á því að fara eigi eftir vilja C sem barns sem málið varðar. Það sé í samræmi við meginreglu um rétt barns til að láta í ljós skoðanir sínar, sbr. 12. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013. Þá sé einnig kveðið á um það í 3. mgr. 1. gr. barnalaga nr. 76/2003 að barn eigi rétt á því að láta skoðanir sínar í ljós og að taka skuli tillit til þeirra í samræmi við aldur og þroska þess. Gerðarþoli bendir á að C verði sjálfráða eftir fjögur ár og telur gerðarþoli að það sé í engu samræmi við hagsmuni C að taka svo afdrifaríka ákvörðun um að afhenda hana til annars lands nema með vilja og samþykki hennar sjálfrar.

Í framangreindu samhengi telur gerðarþoli rétt að vekja athygli á því að í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 160/1995 greini meðal annars um 3. tölul. 12. gr., að það ákvæði feli í sér verulegt frávik frá afhendingarskyldu með hliðsjón af hagsmunum barns. Að auki komi fram að ákvæðið gangi að þessu leyti lengra en 75. gr. laga nr. 76/2003, enda sé staðan önnur þegar um sé að ræða afhendingu á milli landa en þegar um sé að ræða afhendingu innanlands. Þá segi jafnframt að héraðsdómari skuli kanna afstöðu barns sem hafi náð þeim aldri og þroska að rétt sé að taka tillit til skoðana þess. Að þessu virtu þurfi að taka mið af því sem komi fram í viðtali sérfræðings við barnið um afstöðu til afhendingarkröfunnar. Hið sama eigi við um matsgerð dómkvadds matsmanns.

Í öðru lagi byggir gerðarþoli kröfu um synjun á afhendingu á því að alvarleg hætta sé á því að afhending muni skaða C andlega eða koma henni á annan hátt í óbærilega stöðu, sbr. 2. tölul. 12. gr. laga nr. 160/1995. C hafi sýnt af sér alvarlega sjálfsskaðandi hegðun í […], auk þess að vera með þunglyndi og kvíða. Líðan C hafi þó lagast mikið eftir að hún fluttist með gerðarþola hingað til lands. Að þessu virtu byggir gerðarþoli á því að alvarlegt væri að raska þeim stöðugleika sem hafi nú áunnist og leitt til þess að C hafi náð jafnvægi og vellíðan. Breytingar gegn vilja C myndu eðli máls samkvæmt koma henni í óbærilega stöðu og vinna þvert gegn hagsmunum hennar sjálfrar. Viðtal sérfræðings við C um afstöðu til afhendingarkröfunnar og hvar hún vilji búa hafi einnig þýðingu í fyrrgreindu samhengi.

Hvað varðar varakröfu byggir gerðarþoli á því að ákveða þurfi aðfararfrest með þeim hætti að fresturinn vari í að minnsta kosti tvo mánuði, sem og að gerðarþola verði gefinn kostur á að ferðast sjálf með C til […]. Að auki krefst gerðarþoli þess að kæra á úrskurði til Landsréttar fresti aðför. Um málskostnað vísar gerðarþoli til 130. gr. laga nr. 19/1991.

V.

Niðurstöður:

Í málinu gerir gerðarbeiðandi kröfu um að dómurinn veiti heimild fyrir beinni aðfarargerð á þá leið að dóttir hans og gerðarþola, C, tæplega 14 ára, verði tekin úr umráðum gerðarþola og afhent gerðarbeiðanda með atbeina sýslumanns. Gerðarbeiðandi byggir rétt sinn á Haagsamningnum, sbr. lög nr. 160/1995. Aðfararheimild í merkingu 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 liggur ekki fyrir og ber dóminum að fjalla um kröfuna á grundvelli 12. kafla sömu laga þar sem meðal annars er kveðið um innsetningargerð án undangengins dóms eða réttarsáttar. Við mat á skilyrðum fyrir beinni aðfarargerð samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laganna gildir það almenna skilyrði að krafa gerðarbeiðanda sé skýr eða ljós, að um skýlaus réttindi sé að ræða eða réttmæti kröfu gerðarbeiðanda sé það ljóst að öldungis megi jafna til þess að dómur hafi gengið um hana og sönnur verði færðar fyrir því með þeim gögnum sem aflað verður fyrir dómi samkvæmt 83. gr. laganna.

Meðferð máls þessa fyrir dómi, áður en það var tekið til úrskurðar, hefur dregist fram yfir sex vikna frest samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 160/1995. Málsmeðferðartíminn skýrist í aðalatriðum annars vegar af tímabili sem leið frá móttöku beiðni til fyrstu fyrirtöku og síðan af framlengdum greinargerðarfresti lögmanns gerðarþola. Hins vegar af síðari gagnaöflun með því að leita eftir skýrslu sérfræðings um afstöðu barns og í framhaldi að afla matsgerðar dómkvadds matsmanns, sbr. ákvarðanir dómara 28. janúar sl. og 17. febrúar sl. Fyrir liggur að C kom hingað til lands frá […] í fylgd gerðarþola um sumarið 2025. Bæði ríkin hafa fullgilt Haagsamninginn og fyrir liggur að íslenska ríkið er bundið af ákvæðum þess samnings við úrlausn á ágreiningi aðila, sbr. lög nr. 160/1995. Samkvæmt þeim lögum voru innleidd í íslenskan rétt ákvæði efnislega samhljóða ákvæðum fyrrgreinds samnings en máli þessu var vísað til dómsins með heimild í þeim lögum.

Samkvæmt málsgögnum liggur fyrir að gerðarbeiðandi og gerðarþoli voru í hjúskap og búsett í […] til lengri tíma en þau eru nú skilin til bráðabirgða samkvæmt […] lögum. Ágreiningslaust er að þau fara sem stendur bæði með forsjá C […]. Einnig liggur fyrir að dómsmál er nú rekið milli aðila í […] sem lýtur meðal annars að ágreiningi þeirra um málefni C vegna skilnaðarins, þar á meðal um forsjá og umgengni.

Samkvæmt málsgögnum var gerðarþola með […] dómsúrskurði, dags. 18. júní 2025, synjað um leyfi til að flytja barnið til Íslands og var jafnframt úrskurðað um að C skyldi búa hjá báðum foreldrum og að lögheimili hennar væri í […]. Ágreiningslaust er að C fylgdi gerðarþola og yngri systkinum í sumarleyfi til Íslands í […] 2025. Þá liggur fyrir að atvik voru með þeim hætti að C sneri ekki til baka til gerðarbeiðanda að loknu sumarleyfi í […] 2025. Liggur fyrir að C hefur frá þeim tíma búið óslitið hjá gerðarþola hér á landi án þess að samþykki gerðarbeiðanda liggi fyrir. Að auki liggur fyrir samkvæmt málsgögnum að gerðarþoli tilkynnti skóla C í […] í september sl. að hún yrði ekki meðal nemenda skólans. Er C nú nemandi í […]skóla. Þessu til viðbótar liggur fyrir […] dómsúrskurður, dags. 5. nóvember 2025, þess efnis að beiðni gerðarþola um að breyta skiladegi C var hafnað og fyrirskipað að henni skyldi skilað til […] eins fljótt og auðið væri. Liggur fyrir að gerðarþoli hefur ekki orðið við því. Þessu til viðbótar verður ráðið af málsgögnum, þ.e. fyrrgreindri beiðni gerðarbeiðanda fyrir […] dómstól, dags. 9. febrúar sl., sbr. bréf sama […] dómstóls frá 3. mars sl. út af þeirri beiðni, að gerðarþoli hafi ekki orðið við þarlendum dómsúrskurði eða fyrirmælum dómara frá 25. september 2025 um að færa C að nýju undir […] lögsögu.

Að framangreindu virtu liggur fyrir að búseta C, heimili og skóli var án nokkurs vafa í […] þegar fyrrgreindar breytingar áttu sér stað á hennar högum í ágúst 2025 og þar með hennar þekkta umhverfi […] í merkingu laga nr. 160/1995, sbr. Haagsamninginn. Þessu til viðbótar liggur fyrir að dómsmál aðila vegna ágreinings um forsjá og umgengni vegna C er til meðferðar fyrir […] dómstólum, eins og áður er rakið, þar sem gerðarþoli hefur tekið til varna. Lögsaga […] dómstóla er því óumdeild og í reynd viðurkennd af hálfu gerðarþola. Að framangreindu virtu verður lagt til grundvallar að gerðarþoli haldi C með ólögmætum hætti hér á landi í merkingu 11. gr. laga nr. 160/1995, sbr. 3. gr. Haagsamningsins. Ber samkvæmt þessu að verða við kröfu gerðarbeiðanda, nema því aðeins að fallist verði á með gerðarþola, eins og vörnum hennar er háttað, að ákvæði 2. og/eða 3. tölul. 12. gr. laga nr. 160/1995 standi því í vegi, sbr. og 13. gr. Haagsamningsins. Við túlkun á 12. gr. laga nr. 160/1995 ber að gæta að 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013, auk 2. mgr. 1. gr. laga nr. 76/2003.

Í málinu er ágreiningslaust að atvik áttu sér stað 19. apríl 2024 í umgengni C hjá gerðarbeiðanda á heimili hans í […] sem urðu til þess að lögregla og annað hjálparlið kom á staðinn vegna meints sjálfsskaða C. Jafnframt að þau atvik hafi síðar verið til umfjöllunar hjá yfirvöldum í […]. Einnig er ágreiningslaust að C tók ákvörðun frá sama tíma um að vilja alfarið búa hjá gerðarþola og hefur stúlkan ekki verið í neinum eiginlegum samskiptum við gerðarbeiðanda frá þeim tíma. Umgengni hefur því ekki verið til staðar á milli þeirra í að verða tvö ár. Einnig virðist liggja fyrir að gerðarþoli hefur frá hausti 2025 flutt búferlum til Íslands og eru tvö yngri börn hennar og gerðarbeiðanda nú búsett hjá hinum síðarnefnda í […].

Meðal málsgagna er dómsendurrit (dskj. 38) frá […] dómstól […], dags. 18. júní 2025. Í endurritinu greinir frá röksemdum og niðurstöðu dómara (56. tölul.) um hvernig umgengni C við gerðarbeiðanda skuli háttað. Út frá samhenginu verður ráðið að um sé að ræða ákvörðun um bráðabirgðaumgengni. Þar greinir meðal annars að dómurinn hafi tekið tillit til aðstæðna og aldurs C og lagt til grundvallar að stúlkan verði ekki þvinguð í umgengni við gerðarbeiðanda gegn vilja sínum. Að auki, út frá hinu sama, að dómurinn hafi lagt að móður að standa ekki í vegi fyrir því að stúlkan þrói með sér samband við gerðarbeiðanda.

Samkvæmt niðurstöðu í skýrslu F, sálfræðings, sem áður er rakið, bendir allt til þess að afstaða C sé afdráttarlaus um að hún sé algjörlega mótfallin því að þurfa að fara til gerðarbeiðanda, til lengri eða skemmri tíma. Samkvæmt skýrslunni hefur C nægan aldur og þroska til að standa með sjálfri sér með af- stöðu sína. Þá greinir í skýrslunni að stúlkan hafi útskýrt afstöðuna með trúverðugum hætti og að þau atriði hverfist um að traust hennar í garð gerðarbeiðanda sé ekki til staðar og að hún óttist um eigið öryggi í umsjá hans. Í skýrslu F er vikið að alvarlegum sálrænum vanda hjá C sem talið er styðja við frásögn hennar um meint harðræði gerðarbeiðanda, en einnig að hún sé í þörf fyrir markvissan faglegan stuðning og meðferð. Samkvæmt skýrslunni er ekki talið ráðlegt að ganga gegn skýrum vilja stúlkunnar og að slíkt gæti reynst vera mjög varhugavert og jafnvel skaðlegt fyrir velferð hennar miðað við núverandi stöðu og til framtíðar. Hið sama kom fram í vitnisburði F fyrir dómi og jafnframt að ekki séu uppi vísbendingar um að afstaða stúlkunnar í garð gerðarbeiðanda litist af þrýstingi eða innrætingu af hálfu gerðarþola.

Samkvæmt niðurstöðu dómkvadds matsmanna eru tengsl við gerðarþola náin miðað við núverandi stöðu. Hið gagnstæða á við um tengsl stúlkunnar við gerðarbeiðanda. Að mati matsmanns hefur orðið tengslarof milli feðginanna á tæplega tveggja ára tímabili, eins og nánar er útskýrt í matsgerðinni. Lýsingar C á tengslum hennar við gerðarbeiðanda benda að mati matsmanns til óöruggra tengsla sem einkennast af hræðslu, stjórnun og skorti á gagnkvæmri virðingu. Þá telur matsmaður mikilvægt að feðginunum verði veitt fagleg aðstoð við að koma á öruggum tengslum til framtíðar litið. Einnig er ljóst af forsendum og niðurstöðum matsmanns varðandi aðrar matsspurningar, eins og áður er rakið, að afhending C til matsbeiðanda í […] er talin geta haft alvarleg og skaðleg áhrif á andlega heilsu stúlkunnar. Jafnframt að verulegar líkur séu á því að slík ráðstöfun myndi koma stúlkunni í óbærilega stöðu þar sem gengið yrði þvert á vilja hennar og hún þar með sett í mjög erfiðar aðstæður. Enn fremur að slík ráðstöfun yrði mikið áfall fyrir stúlkuna. Einnig að hætta sé á því að það hefði enn frekar neikvæð áhrif á tengsl við gerðarbeiðanda og mögulega koma í veg fyrir að unnt sé að endurbyggja þau tengsl með traustum hætti. Allt framangreint kom í aðalatriðum fram í skýrslu dómkvadds matsmanns fyrir dómi, sem staðfesti og gerði nánar grein fyrir forsendum og niðurstöðum matsgerðar. Að auki kom meðal annars fram í skýrslu matsmannsins fyrir dómi að C hefði verið einlæg í viðtölum, þroski hennar væri góður og að hún hefði verið sannfærandi í frásögn og haft góðan skilning á því sem um var rætt. Þá hefði hún verið döpur og viðkvæm. Afstaða hennar til málsins hefði verið skýr, þar á meðal að hún vildi ekki fara til gerðarbeiðanda í […], að hún upplifði þær aðstæður óöruggar og að hún hefði verið sannfærandi í þeim rökstuðningi. Að fara gegn vilja C gæti að mati matsmanns haft vond áhrif á þroska hennar og að áhætta væri fólgin í því að raska stöðugleika stúlkunnar.

Að mati dómsins, sem meðal annars er skipaður sérfróðum meðdómsmanni, er ljóst að niðurstöður hins dómkvadda matsmanns byggja á vönduðum faglegum grundvelli og hefur ekkert komið fram við meðferð málsins fyrir dómi sem hnekkir matinu. Samrýmast forsendur og niðurstöður matsgerðar einnig því sem áður greinir um fyrrgreinda skýrslu F um vanlíðan og viljaafstöðu C, sem og þeim alvarlega vanda sem er uppi í samskiptum stúlkunnar og gerðarbeiðanda og hvernig sé rétt að vinna úr því með aðstoð fagaðila. Að auki er samhljómur í skýrslu F og matsgerð dómkvadds matsmanns um það sem áður greinir um dómsniðurstöðu í […] frá 18. júní 2025, um hvernig rétt sé að standa að umgengni stúlkunnar og gerðarbeiðanda, þ.e. að það verði ekki gert með þvinguðum hætti. Þá verður ráðið af framburði gerðarbeiðanda fyrir dómi, sem var fremur takmarkaður um atriði sem lutu að núverandi líðan og afstöðu stúlkunnar, auk annarrar nýlegrar framgöngu hans, sbr. téða beiðni hans fyrir […] dómstólum frá 9. febrúar sl., að hann hafi ekki nægjanlegt innsæi eða horfi fram hjá alvarlegum sálrænum vanda og vanlíðan sem er til staðar hjá C, eins og hún upplifir það, og áður er rakið.

Að öllu framangreindu virtu verður að mati dómsins, eins og hér stendur á, að fara eftir skýrum vilja C við úrlausn málsins, sbr. 12. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013. Viljaafstaða stúlkunnar er studd haldbærum gögnum, sbr. það sem áður er rakið um skýrslu F og matsgerð dómkvadds matsmanns. C er nú tæplega 14 ára með eðlilegan þroska og er ljóst út frá því sem hefur komið fram hjá henni, og öðru samhengi, að hún er alfarið andvíg kröfu um afhendingu og annarri þvingaðri samveru við gerðarbeiðanda. Þá eru ekki vísbendingar um að vilji og afstaða stúlkunnar hafi ekki komið fram með sjálfstæðum eða öruggum hætti. Jafnframt, út frá hinu sama, ber að leggja til grundvallar að stúlkan verði ekki sett í óbærilega stöðu með afhendingu til gerðarbeiðanda, sem gæti skaðað hana andlega en fyrir liggur að stúlkan upplifir gerðarbeiðanda með afar neikvæðum hætti og það veldur henni mikilli andlegri vanlíðan, eins og áður er rakið. Að öllu framangreindu virtu, og með vísan til 2. og 3. tölul. 12. gr. laga nr. 160/1995, sbr. 13. gr. Haagsamningsins, verður fallist á aðalkröfu gerðarþola um að hafna kröfu gerðarbeiðanda um aðfararheimild, eins og nánar greinir í úrskurðarorði.

Það leiðir af framangreindri niðurstöðu að ekki verður úrskurðað um aðrar dómkröfur aðila sem lúta að aðfararfresti og réttaráhrifum málskots.

Vegna úrslita málsins, og með vísan til 1. mgr. 130. gr. í lögum nr. 91/1991, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989, verður gerðarbeiðanda gert að greiða gerðarþola málskostnað, sem ræðst að mestu af vinnuskýrslu lögmanns gerðarþola, 1.900.000 krónur, að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Með bréfi dómsmálaráðuneytisins, dags. 10. nóvember 2025, var gerðarbeiðanda veitt gjafsókn samkvæmt b-lið 1. mgr. 126. gr. laga nr. 91/1991. Að því virtu ber að greiða allan gjafsóknarkostnað gerðarbeiðanda úr ríkissjóði, þar með talda þóknun lögmanns hans, Björgvins Halldórs Björnssonar, sem ræðst að mestu af vinnuskýrslu, 2.200.000 krónur. Samkvæmt dómvenju ákvarðast gjafsóknarþóknun án virðisaukaskatts. Ekki verður í úrskurði tekin afstaða til annarra þátta gjafsóknarkostnaðar en þóknunar lögmanns fyrir flutning máls, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989, sbr. 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991. Af hálfu gerðarþola flutti málið Jóna Vestfjörð Hannesdóttir lögmaður. Daði Kristjánsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan, sem dómsformaður, ásamt meðdómsmönnunum Særúnu Maríu Gunnarsdóttur, héraðsdómara, og Brynjari Emilssyni, sálfræðingi.

Úrskurðarorð:

Hafnað er kröfu gerðarbeiðanda, A, um að stúlkan C, verði með beinni aðfarargerð tekin úr um- ráðum gerðarþola, B, eða annars þess sem hefur umráð stúlkunnar hér á landi, og afhent gerðarbeiðanda eða þeim sem hann setur í sinn stað. Gerðarbeiðandi greiði gerðarþola 1.900.000 krónur í málskostnað. Allur gjafsóknarkostnaður gerðarbeiðanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Björgvins Halldórs Björnssonar, 2.200.000 krónur.