Dómstólaleit

Dómur Landsréttar

Mál þetta dæma landsréttardómararnir Ásgerður Ragnarsdóttir, Eyvindur G. Gunnarsson og Kjartan Bjarni Björgvinsson.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1. Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 11. apríl 2025. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 14. mars 2025 í málinu nr. E-[…]/2024.
2. Áfrýjandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér skaða- og miskabætur að fjárhæð 9.943.498 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. mars 2020 til 29. maí 2021 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.
3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.

Niðurstaða

1. Málsatvikum og málsástæðum aðila er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir braut B á rétti áfrýjanda samkvæmt 1. mgr. 26. gr. þágildandi laga nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla þegar hann réð konu í starf […], eins og kærunefnd jafnréttismála sló föstu í úrskurði sínum í máli nr. […]. Áfrýjanda var tilkynnt um ráðninguna 25. mars 2020. Málsaðilar eru sammála um að uppfyllt séu skilyrði bótaréttar áfrýjanda vegna fjárhagslegs og ófjárhagslegs tjóns. Í málinu er aðeins deilt um fjárhæð bóta og vexti en áfrýjandi telur sig eiga rétt til hærri bóta en honum voru dæmdar í hinum áfrýjaða dómi. Samkvæmt 31. gr. þágildandi laga nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, sbr. nú 31. gr. laga nr. 150/2020 um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna, var sá sem braut gegn lögunum skaðabótaskyldur samkvæmt almennum reglum vegna fjártjóns og miska. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um fjárhæð bóta fyrir fjártjón og miska áfrýjanda.
2. Í málatilbúnaði sínum fyrir Landsrétti hefur áfrýjandi meðal annars lagt áherslu á að krafa hans eigi að bera vexti samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. mars 2020 til 29. maí 2021, en dráttarvexti frá þeim degi til greiðsludags. Miðist krafa um dráttarvexti við það tímamark er mánuður var liðinn frá því að áfrýjandi krafðist skaðabóta með bréfi til ríkislögmanns. Í öllu falli eigi krafan að bera dráttarvexti eigi síðar en frá 12. júlí 2023 þegar mánuður var liðinn frá því að áfrýjandi sendi stefnda sundurliðaða kröfu. Stefndi fellst á hinn bóginn á forsendur héraðsdóms um að fjárhæðin beri einungis dráttarvexti frá málshöfðun.
3. Þegar gengið hefur verið fram hjá umsækjanda um opinbert starf hefur meðal annars verið lagt til grundvallar að hann eigi rétt til dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af skaðabótakröfu, sem ákveðin er að álitum, frá þeim degi þegar mál var höfðað, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 5. nóvember 1998 í málinu nr. 46/1998. Með hliðsjón af því að áfrýjanda voru með héraðsdómi ákvarðaðar bætur að álitum verður staðfest niðurstaða hans um vexti af dæmdri fjárhæð bóta.
4. Með framangreindum athugasemdum en að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað.
5. Með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda hluta málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.

Dómsorð:

Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.

Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, A, 1.300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.

Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. mars 2025

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1. Mál þetta, sem dómtekið var 17. febrúar 2025, var höfðað 8. janúar 2024 af A, […], gegn íslenska ríkinu, […].
2. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða stefnanda skaða- og miskabætur samtals að fjárhæð 9.943.498 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. mars 2020 til 29. maí 2021 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins.
3. Stefndi krefst verulegrar lækkunar á kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda en til vara að málskostnaður verði látinn niður falla.

Helstu málsatvik

A

1. Hinn […] 2020 auglýsti B (eftirleiðis B) laus störf […] og var umsóknarfrestur til […] s.á. Stefnandi sótti um starf […] en […] umsóknir bárust um störfin og voru […] kallaðir til viðtals, þ. á m. stefnandi. Í kjölfarið fór fram mat á umsækjendum og voru svo […] umsækjendur fengnir í seinna viðtal, þ. á m. stefnandi. Að seinni viðtölum loknum var aflað umsagna um þá umsækjendur sem eftir stóðu og var […] umsækjendum í kjölfarið boðið starf hjá B en stefnandi var ekki þar á meðal. Stefnanda mun hafa verið kunngjört um þá niðurstöðu með tölvubréfi 25. mars 2020 og óskaði hann samdægurs eftir rökstuðningi fyrir niðurstöðunni. Þá áttu sér stað nokkur tölvubréfasamskipti milli stefnanda og B í kjölfarið, auk þess sem stefnandi átti fund með B og starfsmanni hans 9. júní 2020. Rétt er að víkja nánar stuttlega að nokkrum tölvubréfum milli umræddra aðila sem þýðingu hafa fyrir sakarefni málsins.
2. Í tölvubréfi stefnanda 10. júní 2020 til B, í kjölfar fundar stefnanda, B og starfsmanns hans deginum áður, kvað stefnandi að á fundinum hefði m.a. komið fram að meðmælandi stefnanda í umsóknarferlinu, C sem var áður yfirmaður stefnanda hjá D, hefði ekki sérstaklega tekið undir að stefnandi hefði mikla hæfni í mannlegum samskiptum. Þá fékk stefnandi hinn 26. júní 2020 afhenta minnispunkta frá 12. mars 2020 vegna samtals B við umsagnaraðila en þar var að finna stutta samantekt um samtal við fyrrnefndan C um hæfni stefnanda. Ekki er í minnispunktunum vikið að mannlegum samskiptahæfileikum stefnanda umfram það að C hefði sagt samskipti sín og stefnanda góð. Þar sagði jafnframt að stefnandi hefði ekki verið sáttur við […] og því hætt í […].
3. Í tölvubréfi B til stefnanda 2. júlí 2020 sagði m.a. að C hefði í samtali við B ekki nefnt mikla hæfni í mannlegum samskiptum meðal styrkleika stefnanda. Þannig hafi í ágripi B hvorki verið getið um mikla hæfni stefnanda í mannlegum samskiptum né um meintan skort þar á, þar sem hvorugt hefði komið sérstaklega fram í umsögn C. Í tölvubréfi 3. júlí 2020 til B vísaði stefnandi til þess að C hefði í samtali við stefnanda þvertekið fyrir að hafa gefið í skyn að stefnanda skorti hæfni í mannlegum samskiptum.
4. Hinn 15. júlí 2020 sendi B tölvubréf til stefnanda en þar sagði m.a. orðrétt: „Þá er það óneitanlega sérstakt að þú í tölvuskeytum þínum setur einstakar setningar sem þú tiltekur að eftir mér séu hafðar innan gæsalappa en hirðir minna um að greina frá því samhengi þar sem þau orð voru viðhöfð. Hljóðritaðir þú eða tókst upp með öðrum hætti það sem fram fór á fundinum?“ Í svartölvubréfi stefnanda 16. s.m. sagði hann m.a. orðrétt: „Ég á hljóðritaðar upptökur af samtölum vegna máls þessa.“
5. Hinn […] 2020 kærði stefnandi til kærunefndar jafnréttismála þá ákvörðun B að ráða E í starf […] hjá B og […] kvað kærunefnd jafnréttismála upp úrskurð í málinu nr. […].
6. Í forsendum úrskurðarins kom m.a. fram að B hefði vanmetið hæfni stefnanda samanborið við konuna þar sem hann hefði búið yfir betri menntun, meiri þekkingu og reynslu af […], auk þess sem traustari upplýsingar hafi legið fyrir um […] og þekkingu. Þá hefði reynsla af tölvu- og upplýsingakerfum verið meiri hjá stefnanda. Varðandi mat á hæfni í mannlegum samskiptum var tekið fram að til þess að slík hæfniskrafa gæti komið fram sem málefnaleg ástæða þyrfti ályktun um meiri færni annars umsækjanda hvað það varðar að vera reist á mjög traustum grunni. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum, sérstaklega skráningu starfsviðtala, hafi ekki verið staðið með svo markvissum hætti að framkvæmd viðtalanna að því yrði slegið föstu að fullnægjandi forsendur hafi legið fyrir, er ráðningin var afráðin, til að unnt væri að henda reiður á stöðu umsækjanda á sviði mannlegra samskipta þannig að sú hæfni ein og sér upphæfi aðra hæfnisþætti sem hefðu bent til annarrar niðurstöðu. Framganga stefnanda í kjölfar ráðningarinnar, er hann m.a. hljóðritaði samskipti við forsvarsmenn B án heimildar, sbr. 48. gr. þágildandi laga nr. 81/2003 um fjarskipti, styrkti vissulega ályktun B um hæfni stefnanda í mannlegum samskiptum, en breytti þó ekki niðurstöðunni enda hafi þau samskipti átt sér stað eftir að ráðning hafði verið afráðin. Þegar litið væri til einstakra matsþátta starfsauglýsingarinnar var talið að stefnandi hefði leitt nægar líkur að því að honum hafi verið mismunað á grundvelli kyns við ráðninguna, sbr. 4. mgr. 26. gr. þágildandi laga nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, en B hefði ekki náð að sýna fram á að aðrar ástæður en kynferði hefðu legið til grundvallar ákvörðun hans. Komst nefndin því að þeirri niðurstöðu að B hefði brotið gegn 1. mgr. 26. gr. laga nr. 10/2008 við ráðninguna. Hins vegar hefði B ekki brotið gegn lögum nr. 86/2018 um jafna meðferð á vinnumarkaði.
7. Hinn 29. apríl 2021 sendi stefnandi bréf til ríkislögmanns þar sem hann krafðist skaða- og miskabóta í kjölfar fyrrgreinds úrskurðar kærunefndar jafnréttismála. Segir í bréfinu að fjárhæð skaðabótakröfu sé miðuð við þá fjárhæð sem stefnandi hefði fengið greidda í laun sem […] hjá B í 12 mánuði, þ.e. frá maí 2020 til maí 2021. Krafan sé í samræmi við ráðningarsamning þann er B hafi gert við þann sem ráðinn var í umrædda stöðu […]. Bótakrafan nái til allra fjárhagslegra fríðinda sem kunni að fylgja umræddu starfi, þ.m.t. hugsanlegra launa vegna fastra yfirvinnutíma. Þá sé fjárhæð miskabótakröfu samtals þrjár milljónir en B hafi með háttsemi sinni vegið að starfsheiðri, orðspori, reynslu og hæfni stefnanda með því að hafa ekki fylgt þeim reglum sem honum bar í ráðningarferlinu. Þá segir jafnframt að stefnandi telji sig hafa orðið fyrir miska vegna þeirrar háttsemi B að fara með ósannindi um málsatvik í ráðningarmálinu með þeim afleiðingum að stefnandi hafi staðið í þeirri trú um nokkurn tíma að meðmælandi hefði viðhaft afar neikvæð ummæli um hæfni hans í mannlegum samskiptum sem síðar hafi komið í ljós að voru að öllu leyti ósönn. Að síðustu lúti miskabótakrafan að ásökunum í garð stefnanda um refsiverða háttsemi sem fram komi í úrskurði kærunefndar jafnréttismála þess efnis að stefnandi hafi brotið gegn 48. gr. laga nr. 81/2003, en sá úrskurður sé birtur opinberlega. Sú ásökun sé stefnanda þungbær þar sem hann hafi valið sér starfsvettvang […] þar sem mjög ríkar kröfur séu gerðar um algjöra löghlýðni. Segir í niðurlagi bréfsins að stefnandi hafi þann skilning í kjölfar símafundar að embætti ríkislögmanns hafi öll gögn sem skipti máli með höndum, þ.m.t. ráðningarsamning og tölvubréfasamskipti við B, en þau sýni málsatvik sem liggi að baki miskabótakröfunni. Hjálagt með bréfinu var yfirlit yfir tekjur stefnanda á því tímabili sem skaðabóta- og miskabótakrafa stefnanda byggist á, svo sem það er orðað í bréfinu. Í fylgiskjalinu kom fram að stefnandi hefði fengið greiddar frá stefnda 320.822 krónur 1. júlí 2020, 396.049 krónur 4. ágúst s.á. og 348.115 krónur 1. september s.á.
8. Stefnandi sótti um stöðu […] í kjölfar auglýsingar sem birt var […] 2022. Stefnandi var í kjölfar viðtals og umsóknarferlis ekki ráðinn í starfann. Hann kærði til kærunefndar jafnréttismála þá ákvörðun F að ráða tiltekna konu í starfann, en alls voru […] umsækjendur ráðnir í kjölfar auglýsingarinnar. Í úrskurði kærunefndar jafnréttismála […] í máli nr. […] var ekki fallist á að stefnanda hefði verið mismunað á grundvelli kyns við ráðningu í starfið, sbr. 4. mgr. 19. gr. laga nr. 150/2020 um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna. Var því ekki fallist á að F hefði brotið gegn lögunum.
9. Fyrir liggur bréf frá stefnanda til ríkislögmanns 12. júní 2023 þar sem aftur er krafist skaða- og miskabóta í kjölfar úrskurðar kærunefndar jafnréttismála í máli nr. […]. Í bréfinu kemur fram að stefnandi hafi átt í óformlegum samskiptum við ríkislögmann vegna málsins og í kjölfar bréfs hans 29. apríl 2021 hefðu átt sér stað viðræður um bætur en í þeim hefði stefndi viðurkennt bótaskyldu en eftir stæði ágreiningur um bótafjárhæðir. Ítrekaði stefnandi kröfu sína um bætur sem næmu 12 mánaða launum fyrir það starf sem sótt var um, auk miskabóta. Bætur vegna 12 mánaða launa næmu 10.226.734 krónum og miskabætur 1.000.000 króna, samtals 11.226.734 krónur. Til frádráttar kæmu laun og atvinnuleysisbætur stefnanda að fjárhæð 2.270.539 krónur. Bótakrafan væri því samtals 8.956.195 krónur. Þá gerði stefnandi jafnframt kröfu um að greiddir yrðu vextir af kröfunni í samræmi við IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá því að hið bótaskylda atvik átti sér stað auk lögmannskostnaðar.
10. Hinn 26. júlí 2023 svaraði ríkislögmaður bréfi stefnanda. Þar kom m.a. fram að stefndi hefði fallist á bótaskyldu á fundi með stefnanda hinn 29. apríl 2021. Stefndi hefði með tölvubréfi 22. júní 2021 lagt til að málinu yrði lokið með greiðslu hæfilegra miska- og skaðabóta sem tækju mið af dómaframkvæmd og lyktum sambærilegra mála, en stefnandi hefði ekki fallist á tillöguna. Hinn 1. september 2021 hefði stefndi sett fram nýja tillögu að samkomulagi til að koma frekar til móts við kröfur stefnanda en stefnandi hefði ekki fallist á þá tillögu. Ekki hefðu verið lögð fram nein frekari gögn eða upplýsingar sem skyldu breyta þeirri tillögu. Með hliðsjón af því væri kröfum stefnanda hafnað og vísað til sáttaboðsins 1. september 2021 sem hafi verið ítrekað 28. mars 2023.

B

1. Fyrir dóminum liggur ráðningarsamningur sem B gerði við E 6. maí 2020. Segir þar að um tímabundinn samning sé að ræða og reynslutími sé 12 mánuðir. Upphafsdagur ráðningar sé 5. maí 2020 og lokadagur 4. maí 2021. Gagnkvæmur uppsagnarfrestur skuli vera einn mánuður á reynslutíma. Þá sé uppsagnarfrestur tímabundins ráðningarsamnings einn mánuður.
2. Þá liggja fyrir dóminum tölvubréfasamskipti stefnanda við F í júnímánuði 2021. Þar veitir starfsmaður F upplýsingar um launakjör vegna umrædds starfs. Árið 2020 hafi verið greiddar samtals 750.182 krónur á mánuði í laun, þar af vegna 10 klukkustunda fastrar yfirvinnu án orlofs. Þau laun hafi hækkað í 770.610 krónur á mánuði árið 2021. Orlofsuppbót árið 2021 hafi verið 52.000 krónur og desemberuppbót árið 2021 96.000 krónur en hafi verið 94.000 krónur árið 2020.
3. Að auki liggja fyrir dóminum tilteknar upplýsingar úr staðgreiðsluskrá Skattsins vegna launa stefnanda tekjuárin 2020 og 2021. Kemur þar fram að stefnandi hafi frá júní til september 2020 fengið samtals 1.916.532 krónur greiddar í laun frá stefnda, en um var að ræða greiðslur vegna starfa stefnanda hjá G. Þá segir að stefnandi hafi í júní 2020 þegið 352.675 krónur úr Atvinnuleysistryggingasjóði. Varðandi tekjuárið 2021 segir að stefnandi hafi þegið 12.697 krónur í laun frá stefnda í maí það ár, en af framlögðum launaseðli frá G má ráða að um greiðslu orlofsuppbótar var að ræða. Rétt er að geta þess að samkvæmt framlögðum launaseðli frá G vegna launagreiðslu 1. september 2020 fékk stefnandi greiddar 1.332 krónum meira en greinir í staðgreiðsluskrá vegna þess tekjuárs.
4. Þá hefur stefnandi lagt fyrir dóminn upplýsingar um nám við […] frá hausti 2020 til vors 2022 til öflunar meistaragráðu, þ.e. […]. Af þeim gögnum má ráða að stefnandi hafi stundað nám við deildina, m.a. haustið 2020 og vorið 2021, og síðar útskrifast með fyrrnefnda meistaragráðu 25. júní 2022. Segir í yfirlýsingu sem stefnandi lagði fyrir dóminn að hann hafi ekki átt rétt á atvinnuleysisbótum frá september 2020 þar sem umrætt nám hafi verið lánshæft til framfærslu hjá Menntasjóði námsmanna og uppfylli því ekki skilyrði 4. mgr. 52. gr. laga nr. 54/2006 um atvinnuleysistryggingar.
5. Að auki hefur stefnandi lagt fram lista yfir umsóknir sínar um 71 starf frá 14. febrúar 2020 til 23. júní 2021, þar af 70 umsóknir sem ekki varða deiluefni máls þessa.

C

1. Stefnandi gaf aðilaskýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Þá gaf skýrslu vitnið C, fyrrum yfirmaður stefnanda hjá D.

Helstu málsástæður stefnanda

1. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi skapað sér skaðabóta- og miskabótaábyrgð gagnvart honum þegar B braut gegn ákvæði 1. mgr. 26. gr. þágildandi laga nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla við ráðningu í starf […]. Brotið hafi verið staðfest með úrskurði kærunefndar jafnréttismála nr. […] frá […] í máli stefnanda gegn B, en B hafi ákveðið að una þeirri niðurstöðu. Engum vafa sé undirorpið að stefndi sé skaðabótaskyldur í ljósi umræddrar niðurstöðu kærunefndar jafnréttismála enda hefði stefnandi mátt ganga út frá því að fá umrætt starf hefði rétt verið staðið að málum, og raunar sé enginn ágreiningur um skaðabótaábyrgð heldur aðeins umfang tjóns.
2. Í fyrirliggjandi samhengi vísar stefnandi til 31. gr. þágildandi laga nr. 10/2008 þar sem segi að sá sem brjóti gegn lögunum af ásetningi eða vanrækslu sé skaðabótaskyldur samkvæmt almennum reglum auk þess sem dæma megi hlutaðeigandi til að greiða brotaþola miskabætur. Líta beri til fyrrgreindra laga við úrlausn málsins þar sem þau lög voru í gildi þegar hið bótaskylda atvik átti sér stað. Þótt talið yrði að lög nr. 150/2020 um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna giltu sé til þess að líta að samsvarandi ákvæði sé í 31. gr. laga nr. 150/2020 og var í 31. gr. laga nr. 10/2008.
3. Stefnandi byggir á því að við mat á umfangi tjónsins sé í senn eðlilegast og nærtækast að líta og taka mið af þeim ráðningarsamningi sem B gerði við þann aðila sem ráðinn var í stöðu […] og sem stefnandi varð af. Fyrir liggi að í fyrstu hafi verið gerður 12 mánaða ráðningarsamningur við viðkomandi starfsmann en síðar mun sá samningur hafa verið endurnýjaður. Þá beri einnig í þessu sambandi að líta til þess tíma sem það tók stefnanda að fá sambærilegt starf og starf […] hjá B en það hafi tekið stefnanda 16 mánuði. Þá hafi heimsfaraldur Covid-19 verið í hámarki á umræddum tíma sem hafi gert það m.a. að verkum að almennt hafi verið mun erfiðara að fá starf en áður var.
4. Vísar stefnandi til þess að krafa hans um bætur miðist við laun […] B á tímabilinu 1. júní 2020 til 31. maí 2021, en samkvæmt upplýsingum frá B hafi mánaðarlaun […] á tímabilinu 1. júní 2020 til 31. desember 2020 verið 750.182 krónur en hafi hækkað í 770.610 krónur 1. janúar 2021. Varðandi frádrátt vegna launa/bóta stefnanda á sama tímabili liggi fyrir að stefnandi hafi notið launa og atvinnuleysisbóta á fyrrgreindu 12 mánaða tímabili samtals að fjárhæð 2.283.236 krónur.
5. Heildarkrafa stefnanda er í stefnu sundurliðuð með eftirfarandi hætti:
6. Bætur vegna 12 mánaða launa: a. Laun […] í 7 mán. (750.182.- x 7) kr. 5.251.274.- b. Laun […] í 5 mán. (770.610.- x 5) kr. 3.853.050.- c.

   Orlof 10,17% af kr. 9.104.324.- kr. 925.910.- d.

   Orlofsuppbót (12 mán.) kr. 69.500.- e. Desemberuppbót kr. 127.000.-

7. Miskabætur kr. 2.000.000.- Frádráttur vegna launa/bóta stefnanda á tímabilinu 1. júní 2020 til 31. maí 2021. kr. - 2.283.236.- Samtals: kr. 9.943.498.-
8. Varðandi miskabótakröfu stefnanda telur hann að háttsemi B hafi falið í sér ólögmæta meingerð gagnvart honum þar sem vegið hafi verið að starfsheiðri hans, orðspori, reynslu og hæfni með því að mismuna honum á grundvelli kyns. Þá hafi hann jafnframt orðið fyrir miska vegna framkomu B í kjölfar úrskurðar kærunefndar jafnréttismála í máli nr. […] þar sem því hafi verið haldið fram að annar meðmælenda hans um starfið hafi talið að stefnanda hafi skort hæfni í mannlegum samskiptum. Þetta hafi m.a. haft þær afleiðingar að stefnandi hafi staðið í þeirri trú í nokkra mánuði að meðmælandi hans hefði viðhaft neikvæð ummæli um hæfni hans í mannlegum samskiptum sem síðar hafi komið í ljós að hafi verið ósatt að öllu leyti. Með þessu hafi verið vegið að æru og persónu stefnanda. Vegna þessarar ólögmætu meingerðar telur stefnandi sig eiga rétt á miskabótum með vísan til b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.
9. Varðandi vaxtakröfur vísar stefnandi til þess að krafa um vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. mars 2020 miðist við það þegar stefnanda var tilkynnt um hver hefði verið ráðinn í starfið. Dráttarvaxta sé krafist 30 dögum eftir að stefnandi setti fram bótakröfu sína í bréfi til embættis ríkislögmanns hinn 29. apríl 2021 í samræmi við ákvæði 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr. 38/2001.

Helstu málsástæður stefnda

1. Stefndi byggir á því að bæði skaða- og miskabótakröfur stefnanda séu of háar og ekki í samræmi við dómafordæmi í sambærilegum málum. Þá skorti á að gerð sé grein fyrir atriðum sem nauðsynleg séu til að leggja mat á skaðabótakröfu stefnanda. Af þeim sökum sé krafist verulegrar lækkunar á kröfum stefnanda.
2. Stefndi vísar til þess að ósannað sé að stefnandi hefði getað eða viljað halda starfi sínu hjá stefnda út þann tíma sem krafa hans taki mið af eða að hann hefði haft til þess starfshæfni. Hefði stefnandi hlotið það starf sem um ræðir hefði honum t.d. getað verið sagt upp á reynslutíma, vegna rekstrarlegra ástæðna, eða hann hætt af sjálfsdáðum og hafið störf á öðrum vettvangi. Þá hafi verið gerður tímabundinn ráðningarsamningur til 12 mánaða við umsækjandann sem hafi verið ráðinn í stöðuna með eins mánaðar uppsagnarfresti á reynslutíma. Ráðningartími hafi tekið mið af því að reynsla skæri úr um hvort viðkomandi hefði náð tökum á starfinu en áður en sá tími rynni út gæti komið til þess að starfsmaður ylli ekki starfanum. Þá hefði getað komið til starfsloka sem ráðgerð séu samkvæmt lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Ekki verði ráðið með vissu hvert tjón stefnanda hefði að líkindum orðið m.t.t. framvindu í starfi og möguleika hans að öðru leyti og því verði að dæma bætur til stefnanda að álitum að teknu tilliti til óvissuþátta og í samræmi við dómvenju. Þá telji stefndi að missir opinbers starfs vegna t.a.m. ólögmætrar uppsagnar sé þungbærara en að gengið sé fram hjá hæfum umsækjanda við stöðuveitingu en rétt sé að nota að hámarki sambærileg viðmið og komi fram í dómum vegna ólögmætra uppsagna.
3. Þá byggir stefndi á því að í stefnu sé ekki fjallað um það með hvaða hætti stefnandi hafi leitast við að takmarka tjón sitt, svo sem með því að sækjast eftir störfum við hæfi, en sú skylda hvíli á stefnanda samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarins, sbr. til hliðsjónar 2. mgr. 32. gr. laga nr. 70/1996. Stefnandi sé ungur, vel menntaður og búsettur á víðfeðmu atvinnusvæði.
4. Stefndi gerir athugasemdir við útreikning stefnanda á fjárhæðum í kröfugerð um skaðabætur sem sé mjög almenns eðlis. Þannig skorti nánari útlistun á frádrætti vegna launa og greiðslna frá Vinnumálastofnun í stefnu málsins. Þá hafi stefnandi ekki upplýst um það í stefnu hverjir voru hagir hans á því 12 mánaða tímabili sem kröfugerð hans miði við, m.a. frá því hann lauk störfum hjá G í september 2020, auk þess sem hann virðist hvorki hafa þegið laun né atvinnuleysisbætur á hluta tímabilsins. Um sé að ræða atriði sem þurfi að liggja fyrir til að hægt sé að leggja mat á fjárhæð skaðabóta til handa stefnanda, en stefnandi beri hallann af skorti á sönnun um þessi atriði. Ekki sé upplýst um það í stefnu hvers vegna stefnandi hafi ekki takmarkað ætlað tjón sitt með því að sækja bætur frá Vinnumálastofnun þegar hann ku hafa verið án vinnu. Krafa stefnanda skuli því lækkuð um a.m.k. það sem nemi bótarétti stefnanda hjá Vinnumálastofnun. Þá hafi stefnandi ekki lagt fram önnur nauðsynleg gögn, svo sem um umsóknir um önnur störf eða hvort honum hafi gefist kostur á öðrum störfum, svo sem standi honum nær. Skorar stefndi á stefnanda að leggja fram gögn og upplýsingar um aðrar tekjur og tekjumöguleika á tímabilinu en verði hann ekki við þeirri áskorun séu skilyrði bótaskyldu fyrir ætlað fjártjón ekki uppfyllt í málinu vegna sönnunarskorts og þá krafist sýknu af skaðabótakröfu stefnanda.
5. Hvað varðar miskabótakröfu stefnanda vísar stefndi til þess að slíkar bætur í ráðningarmálum séu almenn ákvarðaðar á bilinu 500.000 til 700.000 krónur en brot gegn þágildandi lögum nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla hafi ekki gefið tilefni til svo hárra bóta sem stefnandi krefjist. Ekki hafi verið fyrir hendi slíkir stjórnsýslulegir annmarkar á ráðningarferlinu sem gætu stutt undir verulegan miska stefnanda líkt og hann haldi fram. Þá sé ekkert fram komið í málinu um að ákvörðun um ráðningu hafi verið ætlað að beina meingerð að æru eða persónu stefnanda, auk þess sem stefnandi hafi afar takmarkaðan reka gert að því að upplýsa um það hvaða áhrif hann telji framvindu málsins hafa haft á hag hans m.t.t. ætlaðs miskatjóns.
6. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi aftur sótt um starf hjá F í upphafi árs 2022, ekki hlotið starfið og síðar kært til kærunefndar jafnréttismála ráðningu einnar konu í starfann. Í úrskurði nefndarinnar í máli nr. […] hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að F hefði ekki brotið gegn lögum nr. 150/2020 um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna. Í forsendum úrskurðarins sé tekið fram að ekkert bendi til þess að F hafi notað það gegn stefnanda að hann hafði áður kært F til nefndarinnar vegna ráðningar í starf sem hann hlaut ekki. Ekkert í gögnum málsins bendi til þess að framferði B í kjölfar fyrri ráðningar hafi vegið með slíkum hætti að æru og persónu stefnanda líkt og hann haldi nú fram.
7. Þá mótmælir stefndi því sem ósönnuðu og órökstuddu að stefnandi hafi í nokkra mánuði staðið í þeirri trú að umsagnaraðili hans hefði viðhaft neikvæð ummæli um hæfni hans í mannlegum samskiptum. Ekkert í fyrirliggjandi gögnum frá B gefi til kynna að umsagnaraðili stefnanda hafi viðhæft neikvæð ummæli um hæfni hans í mannlegum samskiptum. Ritað hafi verið eftir umsagnaraðilanum að samskipti hans við stefnanda hefðu verið góð, en B hefði tekið fram í þessum samskiptum að það væri ekki sjálfkrafa ígildi þess að stefnandi hafi yfir að búa sérstakri hæfni umfram aðra í mannlegum samskiptum. Slíkt mat sé bæði forsvaranlegt og málefnalegt, sérstaklega í ljósi eðlis starfsins sem um ræðir sem krafðist ríkrar samskiptafærni.
8. Að auki vísar stefndi til þess að stefnandi hafi sjálfur í tölvubréfi 16. júlí 2020 kveðist eiga upptökur af samtölum í tengslum við ráðningu vegna starfsins. Það bendi til þess að ályktun B um hæfni stefnanda í mannlegum samskiptum hafi verið málefnaleg.
9. Stefnandi mótmælir upphafsdegi dráttarvaxtakröfu stefnanda enda séu ekki fyrir hendi skilyrði samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til að krafa stefnanda beri dráttarvexti frá 29. maí 2021. Engar forsendur séu til að krafan beri dráttarvexti fyrr en við dómsuppkvaðningu, sbr. 4. mgr. 5. gr. og 9. gr. laga nr. 38/2001, þar sem skorti á að gerð sé grein fyrir atriðum til sönnunar um ætlað tjón stefnanda, svo sem fyrr greini. Þá mótmælir stefndi jafnframt kröfu um vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001. Dómvenja sé fyrir því að bætur þær sem stefnandi krefjist séu dæmdar að álitum og slíkar kröfur beri ekki almenna vexti heldur dráttarvexti frá þingfestingardegi til greiðsludags.

Niðurstaða

A

1. Áður en tekin verður afstaða til efnislegs ágreinings málsaðila er rétt að leysa úr því hvort tiltekin málsástæða stefnda, sem kom fram við munnlegan flutning málsins, komist að í málinu, en stefnandi mótmælti henni með bókun í þingbók við aðalmeðferð málsins.
2. Stefndi byggði nánar tiltekið á því að við ákvörðun bóta vegna fjárhagslegs tjóns stefnanda skyldi taka mið af upplýsingum um [nám] hans frá hausti 2020 til vors 2022, sem lagðar voru fram í þinghaldi 7. október sl. Vísar stefndi m.a. til þess að fjárkrafa skuli sæta a.m.k. lækkun sem nemi þeim atvinnuleysisbótum sem stefnandi hefði getað aflað á tímabilinu er hann stundaði umrætt nám, en stefndi eigi ekki að bera hallann af því.
3. Stefnandi mótmælir framangreindu sem nýrri málsástæðu sem sé of seint fram komin. Um sé að ræða upplýsingar sem hafi legið lengi fyrir og komi m.a. fram í stefnu svo og í bréfi lögmanns stefnanda til stefnda 12. júní 2023. Stefnandi hafi jafnframt upplýst B um námið á fundi sumarið 2020.
4. Hvorki í stefnu né framlögðum gögnum við þingfestingu málsins var að finna upplýsingar um nám stefnanda til öflunar […] sem hófst haustið 2020 og stóð til vors 2022, en slíkar upplýsingar komu fyrst fram í þinghaldi 7. október sl. Um efni tilvísaðs fundar stefnanda og B sumarið 2020 liggur ekkert fyrir í gögnum málsins hvað þetta snertir, auk þess sem þá var umrætt nám stefnanda ekki hafið. Í greinargerð stefnda var skorað á stefnanda að leggja fram upplýsingar um aðrar tekjur og tekjumöguleika frá júní 2020 til maí 2021, auk þess sem stefndi byggir á því í greinargerð að krafa stefnanda verði lækkuð, a.m.k. um það sem nemi bótarétti stefnanda hjá Vinnumálastofnun.
5. Þar sem af framlögðum gögnum verður ekki ráðið að stefndi hafi haft upplýsingar um umrætt nám fyrr en gögn þar um voru lögð fyrir dóminn 7. október sl. verður ekki fallist á með stefnanda að málsástæða stefnda hér um sé of seint fram komin í skilningi 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

B

1. Óumdeilt er milli aðila að B braut á rétti stefnanda samkvæmt 1. mgr. 26. gr. þágildandi laga nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla er B réð tilteknu konu í starf […] líkt og slegið var föstu í fyrrnefndum úrskurði kærunefndar jafnréttismála í máli nr. […]. Stefnanda var tilkynnt um ráðninguna 25. mars 2020. Þá er ljóst að stefndi fellst á að skilyrði bótaréttar stefnanda vegna þessa séu fyrir hendi, bæði vegna fjárhagslegs tjóns og ófjárhagslegs tjóns. Ágreiningur málsins hverfist aðeins um fjárhæð bóta og vexti en stefndi telur bótakröfur stefnanda of háar og krefst lækkunar þeirra, svo sem nánar verður rakið.

C

1. Hvað varðar fjárhæð bóta vegna fjárhagslegs tjóns krefst stefnandi þess að fjárhæðin taki mið af launum […] B í 12 mánuði, frá 1. júní 2020 til 31. maí 2021, að frádregnum launum sem honum hlotnuðust vegna sumarstarfa hjá G í júní til september 2020 og greiddum atvinnuleysisbótum honum til handa í júní 2020. Stefndi vísar hins vegar til þess að stefnandi hafi ekki mátt búast við því að halda umræddri stöðu í 12 mánuði, hefði hann verið ráðinn í starfann, en uppsagnarfrestur hafi verið einn mánuður á reynslutíma. Að auki hefði getað komið til starfsloka stefnanda af ýmsum ástæðum samkvæmt lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Stefnandi sé ungur, vel menntaður og búsettur á víðfeðmu atvinnusvæði og engin ástæða til að ætla annað en að hann hefði getað fundið starf við hæfi á tímabilinu. Þá verði að taka mið af því að stefnandi hafi stundað nám hluta viðmiðunartímabilsins en stefndi skuli ekki bera hallann af því að námið hafi leitt til brottfalls réttar til greiðslna úr Atvinnuleysistryggingasjóði.
2. Af dómaframkvæmd má ráða að bætur vegna stöðuveitinga í andstöðu við lög eru alla jafna metnar að álitum, að því marki sem óvissa um forsendur þeirra telst vera til staðar, þar sem horft er m.a. til uppsagnarfrests í þeirri stöðu sem málið hverfist um, munar á launum í starfinu og þeirra tekna eða bóta sem umsækjandi er ekki hlaut stöðuna þáði og aldurs umsækjandans, sbr. til hliðsjónar t.d. dóm Hæstaréttar frá 28. nóvember 1996 í máli nr. 431/1995 sem birtur var á bls. 3760 í dómasafni réttarins 1996. Má og hafa nokkra hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem lögð eru til grundvallar við uppsögn ríkisstarfsmanns en af dómaframkvæmd má ráða að sjónarmiði um menntun, aldur og starfsmöguleika er nokkur gaumur gefinn þegar lagt er mat á fjárhæð fjártjónsbóta, sbr. til hliðsjónar t.d. dóm Hæstaréttar frá 26. janúar 2017 í máli nr. 278/2016, dóm Landsréttar frá 28. maí 2021 í máli nr. 13/2020 og dóm Landsréttar frá 28. nóvember 2024 í máli nr. 11/2024.
3. Stefnanda hefur auðnast sönnun þess að hann hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni sökum þess að hann var ekki ráðinn í starf […] hjá B í andstöðu við 1. mgr. 26. gr. þágildandi laga nr. 10/2008, í ljósi munar á launum er hann hefði hlotið í umræddum starfa og framlagðra upplýsinga um laun hans og bætur frá júní 2020 til maí 2021. Hins vegar verður fallist á með stefnda, m.a. í ljósi eins mánaðar uppsagnarfrests á reynslutíma hins tímabundna ráðningarsamnings sem gerður var vegna stöðunnar hjá B, að bætur skulu ekki miðaðar við laun í 12 mánuði að frádregnum greiddum launum til stefnanda og bótum á umræddum tíma. Er enda óvissu fyrir að fara um hvort sá starfstími hefði raungerst hefði stefnandi hlotið starfann, sbr. til hliðsjónar t.d. dóm Hæstaréttar 10. mars 2005 í máli nr. 378/2004.
4. Við ákvörðun bóta til handa stefnanda verður horft til þess að ráðningarsamningur sem gerður var í stöðu B var tímabundinn til reynslu í 12 mánuði og gagnkvæmur uppsagnarfrestur aðeins einn mánuður, sem fyrr greinir. Verður af gögnum málsins ráðið að stefnandi sótti um samtals 71 stöðu frá 14. febrúar 2020 til 23. júní 2021, nokkuð jafnt yfir þann tíma, einkum á sviði […], og leitaðist þannig við að takmarka tjón sitt, en hluti umsóknanna kom m.a. fram meðan stefnandi stundaði nám. Hann hlaut hins vegar síðar starf hjá H haustið 2021, skömmu eftir að því tímabili lauk sem hann miðar kröfu sína við, og starfar nú hjá I í málum er varða […]. Stefnandi var, er ráðið var í starfið hjá B, […] ára gamall, menntaður […] og búsettur á höfuðborgarsvæðinu, en af því leiðir að bæði aldur hans og menntun gerði það að verkum að sókn í störf við hans hæfi hefði ekki átt að vera honum sérstakur fjötur um fót, þó að hann hafi ekki hlotið starf við hæfi fyrr en haustið 2021. Þótt heimsfaraldur Covid-19 kunni að hafa hægt nokkuð á ráðningum í störf árin 2020 og 2021 verður af framlögðu yfirliti stefnanda yfir starfsumsóknir hans ráðið að atvinnumarkaðurinn fyrir […] hafi ekki verið með þeim hætti að gefa verði því sjónarmiði mikinn gaum í fyrirliggjandi samhengi. Við ákvörðun fjártjónsbóta verður að taka tillit til þeirra launa sem stefnandi þáði frá G í júní til september 2020 svo og bóta frá Atvinnuleysistryggingasjóði í júní sama ár. Ekki verður hins vegar fallist á með stefnda að sú ákvörðun stefnanda að afla sér frekari menntunar, sem gerði það að verkum að hann átti ekki rétt til bóta úr Atvinnuleysistryggingasjóði frá september 2020 til maí 2021, skuli leiða til sérstakrar lækkunar við ákvörðun bótafjárhæðar, m.a. í ljósi þess að hann sótti þá samtímis um störf samkvæmt fyrirliggjandi gögnum.
5. Með hliðsjón af öllu framangreindu og aðstæðum í málinu eru bætur að álitum til handa stefnanda vegna fjárhagslegs tjóns hæfilega ákvarðaðar 5.000.000 króna, en um vexti af kröfunni er fjallað í E-hluta forsendna dómsins.

D

1. Hvað varðar kröfu stefnanda um miskabætur samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 deila aðilar málsins ekki um að í því hafi falist ólögmæt meingerð gagnvart stefnanda í skilningi ákvæðisins að mismuna honum við ráðningu í starf hjá B á grundvelli kyns þannig að bótaskyldu varði fyrir ófjárhagslegt tjón.
2. Stefnandi reisir miskabótakröfu sína jafnframt á því að B hafi haldið því fram gagnvart honum að annar meðmælenda hans í umrætt starf, C, hafi talið stefnanda skorta hæfni í mannlegum samskiptum. Af fyrirliggjandi minnisblaði B um umsögn meðmælandans svo og vætti C fyrir dómi má ráða að C hafi upplýst B um að samskipti hans og stefnanda hafi verið góð en jafnframt að stefnandi hefði deilt um launakjör er hann starfaði hjá D. Af gögnum málsins má ráða að B hafi lagt til grundvallar umrædda umsögn meðmælandans og dregið þá ályktun af henni að samskipti meðmælandans og stefnanda hafi verið góð en ekki yrði endilega ráðið að stefnandi hefði yfir að búa sérstakri hæfni í mannlegum samskiptum umfram aðra. Gegn mótmælum stefnda og í ljósi gagna málsins verður ekki talið að stefnanda hafi auðnast sönnun þess að B hafi gefið til kynna gagnvart stefnanda að umsagnaraðili hans, C, hafi viðhaft ummæli um að stefnanda skorti hæfni í mannlegum samskiptum. Verður því ekki fallist á miskabótakröfu stefnanda á þeim grunni. Þá verður fallist á með stefnda að ekkert í gögnum málsins bendi til þess að framferði B í kjölfar hinnar umdeildu ráðningar hafi vegið að æru eða persónu stefnanda.
3. Í málatilbúnaði stefnda er sérstaklega vísað til þess að stefnandi hafi í tölvubréfi til B 16. júlí 2020 kveðist eiga upptökur af samtölum í tengslum við ráðningu vegna starfsins. Tölvubréfið bendi eindregið til þess að stefnandi hafi hljóðritað samtöl við starfsmenn B án vitneskju þeirra í trássi við 48. gr. laga þágildandi nr. 81/2003 um fjarskipti. Þá bendi framgangan til þess að ályktun um hæfni stefnanda í mannlegum samskiptum hafi verið málefnaleg.
4. Það fellur utan ágreinings málsaðila að taka afstöðu til þess hvort stefnandi hafi hljóðritað samtöl við starfsmenn B, svo sem stefndi ámálgar í málatilbúnaði sínum. Þá er ekki ljóst af málatilbúnaði stefnda hvaða þýðingu framangreint kann að hafa við ákvörðun miskabóta, auk þess sem ekki verður í máli þessu tekin afstaða til ályktana um hæfni stefnanda í mannlegum samskiptum. Koma umrædd atriði því ekki til sérstakrar skoðunar við úrlausn um miskabótakröfu stefnanda.
5. Líkt og að framan greinir er óumdeilt að sú ákvörðun B að ráða stefnanda ekki í starf […] braut í bága við 1. mgr. 26. gr. þágildandi laga nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Í úrskurði kærunefndar jafnréttismála í máli nr. […] kom m.a. fram að stefnandi hefði yfir að búa betri menntun en konan sem var ráðin, meiri þekkingu og reynslu af […], auk þess sem traustari upplýsingar hafi legið fyrir um […] og þekkingu. Þá hafi reynsla af tölvu- og upplýsingakerfum verið meiri hjá stefnanda.
6. Þar sem gengið var fram hjá stefnanda við umrædda ráðningu með þeim hætti sem að framan greinir þykja miskabætur vegna ólögmætrar meingerðar stefnda gegn æru og persónu stefnanda, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993, hæfilega ákveðnar að álitum 700.000 krónur en um vexti af kröfunni er fjallað í E- hluta forsendna dómsins.

E

1. Líkt og að framan greinir hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að stefnda beri að greiða stefnanda 5.000.000 króna í bætur vegna fjártjóns og miskabætur að fjárhæð 700.000 krónur. Af framlögðum gögnum má ráða að stefndi bauð stefnanda sættir vegna málsins 22. júní 2021 og hækkaði sáttaboð sitt 1. september s.á. Í stefnu og aðilaskýrslu fyrir dómi kom fram að stefndi hefði boðið stefnanda bætur sem tóku mið af launum […] í níu mánuði að gættum frádrætti vegna þeirra launa og atvinnuleysisbóta er stefnandi hefði þegið, auk miskabóta að fjárhæð 500.000 krónur. Að því virtu og að öðru leyti með vísan til atvika málsins þykir rétt að dæmd fjárhæð beri dráttarvexti frá málshöfðun, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Vaxtakröfu stefnanda er að öðru leyti hafnað, sbr. til hliðsjónar t.d. dóm Landsréttar frá 28. nóvember 2024 í máli nr. 11/2024.

F

1. Rétt þykir í ljósi þess sem að framan greinir að málskostnaður falli niður, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
2. Björn Jóhannesson lögmaður flutti málið fyrir stefnanda og Sonja Hjördís Berndsen lögmaður fyrir stefnda.
3. Sindri M. Stephensen, settur héraðsdómari, kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, A, 5.700.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. janúar 2024 til greiðsludags.

Málskostnaður fellur niður.