Dómstólaleit

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir Arnfríður Einarsdóttir, Ragnheiður Harðardóttir og Þorgeir Ingi Njálsson kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1. Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 10. október 2024. Greinargerð sóknaraðila barst réttinum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. september 2024 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j-lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
2. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar.
3. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka.

Niðurstaða

1. Sóknaraðili höfðaði mál þetta á hendur varnaraðila til heimtu eftirstöðva skuldabréfs vegna námsláns. Með hinum kærða úrskurði var málinu vísað frá dómi án kröfu á þeim grundvelli að stefna málsins hefði ekki verið birt varnaraðila í samræmi við ákvæði XIII. kafla laga nr. 91/1991 en fyrir liggur að varnaraðili sótti ekki þing við þingfestingu málsins 12. september 2024.
2. Af hálfu sóknaraðila er byggt á því að stefna í málinu hafi verið birt varnaraðila með rafrænum hætti. Á þriðju og síðustu blaðsíðu hennar er að finna textann: „Samrit stefnunnar hefur verið afhent mér. Þetta er staðfest með rafrænni undirritun.“ Á fyrstu blaðsíðu hennar má jafnframt sjá textann: „Fullgild rafræn undirskrift Jóhann Ágúst Sigurðarson kennitala: […] 2024-07-05 07:35:01 GMT Móttaka staðfest“.
3. Svo sem rakið er í kæru og greinargerð sóknaraðila til Landsréttar telur hann að þessi birting stefnunnar hafi uppfyllt skilyrði a-liðar 3. mgr. 83. gr. laga nr. 91/1991 eins og þeim var breytt með lögum nr. 53/2024 sem tóku gildi 1. júlí 2024, en með þeim voru gerðar breytingar á lögum um meðferð sakamála, lögum um meðferð einkamála og lögum um gjaldþrotaskipti o.fl. sem meðal annars varða miðlun og form gagna. Er á því byggt af hálfu sóknaraðila að af ákvæði 2. mgr. 1. gr. a laga nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 50. gr. laga nr. 53/2024, leiði að þegar lög nr. 91/1991 eða venja áskilji „áritun, undirritun, staðfestingu eða vottun“ þá teljist „slíkum áskilnaði fullnægt með rafrænni staðfestingu“. Önnur ákvæði breytingarlaganna beri jafnframt með sér að rafræn birting stefnu sé heimil. Þannig hafi með c-lið 65. gr. laga nr. 53/2024 verið gerð sú breyting á a-lið 3. mgr. 83. gr. laga nr. 91/1991 að í stað orðsins „samrit“ kæmi orðið „eintak“. Af lögskýringargögnum megi ráða að ástæða þessarar orðalagsbreytingar sé að ná utan um það þegar gagni, í þessu tilfelli stefnu, sé miðlað til móttakanda ýmist á pappír eða á stafrænu eða rafrænu formi. Þá verði ekki dregin sú ályktun af öðrum ákvæðum laga nr. 53/2024 að rafræn birting stefnu sé útilokuð. Loks vísar sóknaraðili kröfum sínum til stuðnings til laga nr. 55/2019 um rafræna auðkenningu og traustþjónustu fyrir rafræn viðskipti. Samkvæmt 2. gr. laganna skuli ákvæði reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) nr. 910/2014 frá 23. júlí 2014 um rafræna auðkenningu og traustþjónustu fyrir rafræn viðskipti á innri markaðinum og um niðurfellingu á tilskipun 1999/93/EB hafa lagagildi hér á landi. Af nánar tilgreindum ákvæðum reglugerðarinnar leiði að einboðið sé að hinn rafræni birtingarmáti sé fullnægjandi í skilningi a-liðar 3. mgr. 83. gr. laga nr. 91/1991.
4. Í a-lið 3. mgr. 83. gr. laga nr. 91/1991, sbr. c-lið 65. gr. laga nr. 53/2024, segir að í stað stefnubirtingar samkvæmt 1. mgr. og jafngilt henni megi koma stefnu á framfæri með því að stefndi riti sjálfur undir yfirlýsingu á stefnu um að eintak hennar hafi verið afhent sér.
5. Með 50. gr. laga nr. 53/2024 var nýju ákvæði bætt við lög nr. 91/1991 sem grein 1. a og er hún svohljóðandi:
6. Tilkynning eða gagn sem á grundvelli laga þessara er afhent eða sent á milli þeirra sem aðkomu eiga að máli er heimilt að miðla á rafrænu eða stafrænu formi, enda leiki ekki vafi á uppruna þess eða frá hverjum það stafar. Dómari getur ákveðið að frumrit gagns verði lagt fram í dómi telji hann það nauðsynlegt, svo sem fyrir sönnunarfærslu málsins. 2. Þegar lög þessi eða venja áskilja áritun, undirritun, staðfestingu eða vottun telst slíkum áskilnaði fullnægt með rafrænni staðfestingu. 3. Gagn sem miðlað er á stafrænu eða rafrænu formi telst komið til viðtakanda þegar það er aðgengilegt þannig að unnt sé að kynna sér efni þess. Gagn þarf ekki jafnframt að afhenda á pappírsformi. 4. Gögn sem birta skal eftir fyrirmælum XIII. kafla skulu, þrátt fyrir þessa grein, birt á því formi og á þann hátt sem þar er lýst.
7. Í athugasemdum við þessa frumvarpsgrein og að teknu tilliti til augljósrar ritvillu í þeim segir að í frumvarpinu sé ekki mælt fyrir um breytingar á birtingu samkvæmt XIII. kafla laga um meðferð einkamála. Þá er í almennum athugasemdum við frumvarpið tekið fram að birtingar á stefnum hafi ekki verið til umfjöllunar við undirbúning frumvarpsins og að einkaaðilar hafi enn sem komið er ekki aðgang að hinu stafræna pósthólfi í miðlægri þjónustugátt stjórnvalda. Ekki sé þó útilokað að breyttur birtingarháttur stefna komi til athugunar síðar. Hið sama er áréttað í nefndaráliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar Alþingis 18. apríl 2024 í tengslum við athugasemdir umsagnaraðila um frumvarpið sem lúta að því að ekki hafi verið gert ráð fyrir breytingum á 83. gr. laga nr. 91/1991. Að endingu er um þetta fjallað í minnisblaði dómsmálaráðuneytisins til allsherjar- og menntamálanefndar 8. maí 2024 en þar segir að í frumvarpinu séu „ekki lagðar til neinar breytingar á framangreindu ákvæði [83. gr. laga nr. 91/1991] hvað birtingarmáta stefna áhrærir“.
8. Af orðalagi 1. gr. a laga nr. 91/1991, sbr. 50. gr. laga nr. 53/2024 og framangreindum lögskýringargögnum er ljóst að það hafi ekki verið ætlunin að hrófla við birtingarmáta stefnu samkvæmt XIII. kafla laga nr. 91/1991.
9. Líkt og áður er rakið telur sóknaraðli að önnur ákvæði téðra breytingarlaga beri með sér að rafræn birting stefnu sé heimil og er þar einkum vísað til c-liðar 65. gr. laganna þar sem sú breyting varð á a-lið 3. mgr. 83. gr. laga nr. 91/1991 að í stað orðsins „samrit“ kom orðið „eintak“. Þrátt fyrir þessa orðalagsbreytingu áskilur ákvæðið enn að „stefndi riti sjálfur undir yfirlýsingu á stefnu um að eintak hennar hafi verði afhent sér“. Í þeim efnum er meðal annars til þess að líta að í almennum athugasemdum við frumvarp það sem varð að lögum nr. 53/2024 er sérstaklega vikið að því að lagt sé til „að horfið verði frá því að tala um undirritanir nema þegar beinlínis er gert ráð fyrir að nafn viðkomandi sé ritað með eigin hendi.“ Verður í öllu falli ekki á það fallist með sóknaraðila að framangreind orðalagsbreyting fái hnekkt þeirri ályktun sem samkvæmt framansögðu verður dregin af 4. mgr. 50. gr. laga nr. 53/2024 og lögskýringargögnum. Þá á hið sama við um tilvísun sóknaraðila til laga nr. 55/2019 og þeirra reglugerðarákvæða sem rakin eru í greinargerð hans til Landsréttar.
10. Með vísan til þess sem að framan er rakið eru ekki forsendur til annars en að líta svo á að stefna í málinu hafi ekki verið birt varnaraðila í samræmi við a-lið 3. mgr. 83. gr. laga nr. 91/1991. Þá liggur ekki fyrir að hún hafi verið birt með öðrum hætti svo gilt sé samkvæmt XIII. kafla laganna. Af þeim sökum verður hinn kærði úrskurður staðfestur.
11. Kærumálskostnaður verður ekki úrskurðaður.

Úrskurðarorð:

Hinn kærði úrskurður er staðfestur.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. september 2024

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1. Mál þetta, sem dómtekið var 12. september 2024, er sagt höfðað 12. ágúst 2024 af Menntasjóði námsmanna, […], […], gegn Jóhanni Ágústi Sigurðarsyni, […], […].
2. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða skuld að fjárhæð 5.097.447 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 166.245 krónum frá 1. mars 2023 til 1. september 2023, af 207.074 krónum frá þeim degi til 1. desember 2023 og af 5.097.447 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Krafist er málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefndu.
3. Við þingfestingu málsins var ekki sótt þing af hálfu stefnda og ber því samkvæmt 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 að dæma málið eftir kröfum og málatilbúnaði stefnanda að því leyti sem er samrýmanlegt framkomnum gögnum, nema gallar séu á málinu sem varða frávísun þess án kröfu.

Málsatvik

1. Samkvæmt málatilbúnaði stefnanda er mál þetta höfðað til innheimtu vangoldinna eftirstöðva námsláns sem stefnda mun hafa fengið á árunum 2010-2011. Í tilefni af þessari lánveitingu gaf stefnda út skuldabréf sem er grundvöllur innheimtu stefnanda á hendur henni. Í stefnu er rakið að lánið sé í vanskilum frá 1. mars 2023 sem leitt hafi til gjaldfellingar þess 1. nóvember 2023. Stefnufjárhæð felur í sér heildarfjárhæð vangoldinna eftirstöðva lánsins sem stefndi fékk.
2. Í stefnu málsins kemur fram í umfjöllun um lagarök að málið sé höfðað og rekið í samræmi við XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en til grundvallar málsókninni er meðal annars vísað til laga nr. 21/1992 um Lánasjóð íslenskra námsmanna, sbr. lög nr. 60/2020 um Menntasjóð námsmanna. Þá er jafnframt vísað til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu hvað kröfu um dráttarvexti áhrærir, auk ákvæða laga um meðferð einkamála um varnarþing og málskostnað. Þá getur að líta í stefnunni hefðbundna áskorun og fyrirkall til stefndu um að mæta er málið yrði þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur í tilgreindum dómsal á tilteknum degi. Stefnufrestur var skilgreindur sem þrír sólarhringar en neðan þeirra orða getur að líta setningu sem er auðkennd sérstaklega svohljóðandi: Samrit stefnunnar hefur verið afhent mér. Þetta er staðfest með rafrænni undirritun. Í beinu framhaldi er svo rituð staðsetning og dagsetning stefnunnar og nafn lögmanns stefnanda og svo nafn lögfræðings sem ritar undir fyrir hönd lögmannsins, auk þess sem sá lögfræðingur ritar undir stefnuna eigin hendi. Efst á fyrstu blaðsíðu stefnunnar getur að líta eftirfarandi orð: Fullgild rafræn undirskrift Jóhann Ágúst Sigurðarson kennitala: […] 2024-07-05 07:35:01 GMT Móttaka staðfest.
3. Viðfest við stefnuna með heftivír er blað af A-4 stærð. Í vinstra horni blaðsins stendur með smáu letri inni í litlum ramma: Útfært rafrænt innsigli stutt fullgildu vottorði, Justikal 2024-07-05 07:32:41 GMT Móttakandi. Til hliðar við þessi orð getur að líta vörumerki sem einnig er inni í rammanum með yfirskriftinni Justikal og undir ritað stafrænt réttarkerfi. Í skjalinu getur að líta fjórar fyrirsagnir. Sú fyrsta hljóðar Afhending staðfest. Þar fyrir neðan er ritað að þessi afhendingarskýrsla hafi verið gerð með öruggri gagnaafhendingarþjónustu Justikal og staðfesti að viðkomandi skjal hafi verið afhent rafrænt. Tekið er fram að skýrslan hafi verið útbúin á því augnabliki sem viðtakandinn hafi staðfest móttöku og að á sama tíma hafi skýrslan fengið rafrænt innsigli sem tryggi áreiðanleika hennar. Næsta fyrirsögn er: Afhending hefur verið staðfest af viðtakanda. Þar undir er tilgreint heiti skjals sem felur í sér nafn stefnda og kennitölu og svo orðin: mál no. 1016-230096.pdf. Þar fyrir neðan stendur SHA 256 hash:, aftan við tvípunktinn getur að líta runu af 64 tölu- og bókstöfum. Ekkert verður lesið út úr þeirri runu né er hún skýrð í skjalinu. Þriðja fyrirsögnin á blaðinu er: Staðfestingaraðferð. Þar undir er talið upp að staðfestingaraðferð sé mobile, útgefandi skírteina Audkenni ehf. og svo ritað já í kjölfar orða um að óskað sé eftir rafrænni undirskrift. Loks er fjórða fyrirsögnin Upplýsingar um sendingu. Þar fyrir neðan er ritað fyrir aftan orðið sendandi nafnið Kristín Auður Jónsdóttir og töluröð þar fyrir aftan sem álykta má að feli í sér kennitölu þess einstaklings. Neðan við nafnið er ritað send til: og þar fyrir aftan 28-06-2024 13:39:04(UTC). Síðan stendur í næstu línu Tölvupóstur viðtakanda og ritað þar fyrir aftan […]@gmail.com. Í síðustu línu blaðsins sendur Frestur til: og tilgreint 05-07-2024 23:59:59 (UTC). Með smáu letri neðarlega á blaðinu stendur svo: Auðkenningarnúmer öruggu gagnasendingarinnar: Þar fyrir aftan getur að líta runu af 34 tölu- og bókstöfum auk fjögurra þankastrika. Fyrir neðan getur að líta orðin Örugg gagnasending búin til kl. 28- 06-2024 13:38:53 (UTC).
4. Stefna málsins ásamt dómskjölum sem henni fylgdu var lögð fram í dómi 12. september 2024 og var þing ekki sótt af hálfu stefnda. Stefnandi krafðist þess í kjölfarið að málið yrði dómtekið og úr því leyst á grundvelli 1. mgr. 96. gr. laga um meðferð einkamála eins og að framan er getið.

Niðurstaða

1. Vegna þess háttar á ætlaðri birtingu stefnu málsins sem að framan er lýst verður ekki hjá því komist að taka til umfjöllunar hvort um fullnægjandi birtingu er að ræða sem unnt er að leggja til grundvallar við efnislega úrlausn málsins eða hvort vísa verði málinu frá dómi án kröfu, sbr. 1. málslið 1. mgr. 100. gr. laga um meðferð einkamála.
2. Án þess að það komi fram í stefnunni virðist mega ætla að stefnandi hafi horft til þess að koma stefnu á framfæri á grundvelli 3. mgr. 83. gr. laga um meðferð einkamála í stað stefnubirtingar samkvæmt 1. mgr. sömu greinar. Þótt þess sé ekki heldur getið virðist ráðagerð stefnanda vera fólgin í því að koma stefnunni á framfæri með rafrænum hætti.
3. Með lögum nr. 53/2024, um breytingu á lögum um meðferð sakamála, lögum um meðferð einkamála og lögum um gjaldþrotaskipti o.fl. (miðlun og form gagna, fjarþinghöld, birting ákæra o.fl.), sem tóku gildi þann 1. júlí síðastliðinn voru tilteknar breytingar gerðar á réttarfarslögum. Í I. kafla laganna felast breytingar sem gerðar voru á lögum um meðferð sakamála er vörðuðu miðlun og form gagna, fjarþinghöld, birtingu ákæra o.fl. Meðal þeirra ákvæða sem þar voru lögfest var 32. gr. sem felur í sér að í lögin var bætt ákvæði sem kvað á um heimild til að birta ákæru fyrir ákærða í stafrænu pósthólfi í miðlægri þjónustugátt stjórnvalda og telst hún þá réttilega birt þegar ákærði hefur staðfest móttöku hennar. Í II. kafla laganna felast breytingar sem gerðar voru á lögum um meðferð einkamála er vörðuðu miðlun og form gagna, fjarþinghöld en ekki var beinum orðum vikið að birtingum sem kveðið er á um í lögum um meðferð einkamála. Ekkert var vikið að birtingu stefna í rafrænu pósthólfi í miðlægri þjónustugátt, hvorki stjórnvalda né annarra. Í lögskýringargögnum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 53/2024 kemur þó fram að einkaaðilar hafi ekki enn sem komið er aðgang að hinu stafræna pósthólfi stjórnvalda en þess er sérstaklega getið að það útiloki þó ekki að breyttur birtingarháttur stefna komi til athugunar síðar.
4. Með 50. gr. laga nr. 53/2024 var bætt við nýju ákvæði sem grein 1.a í lög um meðferð einkamála, svohljóðandi:
5. Tilkynningu eða gagni sem á grundvelli laga þessara er afhent eða sent á milli þeirra sem aðkomu eiga að máli er heimilt að miðla á rafrænu eða stafrænu formi, enda leiki ekki vafi á uppruna þess eða frá hverjum það stafar. Dómari getur ákveðið að frumrit gagns verði lagt fram í dómi telji hann það nauðsynlegt, svo sem fyrir sönnunarfærslu málsins. 2. Þegar lög þessi eða venja áskilja áritun, undirritun, staðfestingu eða vottun telst slíkum áskilnaði fullnægt með rafrænni staðfestingu.
6. Gagn sem miðlað er á stafrænu eða rafrænu formi telst komið til viðtakanda þegar það er aðgengilegt þannig að unnt sé að kynna sér efni þess. Gagn þarf ekki jafnframt að afhenda á pappírsformi.
7. Gögn sem birta skal eftir fyrirmælum XIII. kafla skulu, þrátt fyrir þessa grein, birt á því formi og á þann hátt sem þar er lýst.
8. XIII. kafli í lögum um meðferð einkamála sem vísað er til í 4. mgr. 1. gr. a, sbr. framangreinda 50. gr. í lögum nr. 53/2024, ber fyrirsögnina Stefna og stefnubirting. Af orðalagi tilvitnaðrar 4. mgr. sýnist ótvírætt að stefnur og stefnubirtingar séu undanskildar þeirri stafrænu meðferð tilkynninga og gagna sem heimilar eru samkvæmt 1.–3. mgr. sömu greinar.
9. Af framangreindu verður dregin sú ályktun að sá háttur að senda stefnu eða tilkynningu um stefnu eða gera stefnu aðgengilega á vefsvæði stafrænt með orðsendingu sem send sé á netfang sem sagt er í eigu stefnda felur ekki í sér fullnægjandi birtingu í skilningi XIII. kafla einkamálalaga.
10. Telja verður jafnframt að ekki dugi til að horft sé til 3. mgr. 83. laga um meðferð einkamála og a-liðar sömu málsgreinar þar sem kveðið er á um að í stað stefnubirtingar samkvæmt 1. mgr. sömu greinar og jafngilt henni megi koma stefnu á framfæri með því að stefndi riti sjálfur undir yfirlýsingu á stefnu um að samrit hennar hafi verið afhent sér. Stafræn eða rafræn miðlun skjals fullnægir ekki áskilnaði um form stefnu enda stefnda ómögulegt að árita sjálfur yfirlýsingu á stefnu um að samrit hafi verið honum afhent enda stefnur undanskildar að formi frá því að vera miðlað á rafrænu eða stafrænu formi. Viðkomandi hefur þannig ekki fengið stefnuna réttilega afhenta.
11. Þegar horft er síðan til málatilbúnaðar stefnanda í þessu máli liggur fyrir ótvírætt að stefndi hefur ekki ritað yfirlýsingu á stefnu málsins um að samrit hennar hafi verið afhent honum og að þetta sé staðfest með rafrænni undirritun. Þau orð í þessa veru sem stefnan hefur að geyma eru rituð á stefnuna af stefnanda og er sú yfirlýsing ásamt öðru efni stefnunnar undirritað eigin hendi af nafngreindum lögfræðingi fyrir hönd lögmanns stefnanda. Áskilnaði a-liðar 3. mgr. 83. gr. er þannig engan veginn fullnægt svo því sé slegið föstu að stefnan hafi verið birt réttilega.
12. Loks verður ekki hjá því komist að geta þess að skjal sem fest er við stefnuna sem fjallað var um í efnisgrein 6 felur í sér takmarkaða sönnun þess að stafræn birting hafi farið fram. Fyrir það fyrsta liggja engar upplýsingar fyrir í gögnum málsins um að stefndi sé handhafi þess netfangs sem tilgreint er og þá er ekkert fjallað um á hvern hátt stefndi bar sig að við að staðfesta móttöku. Svo virðist skjalið einnig fela í sér sérhæfðar upplýsingar, svo sem talnarunur sem eiga sér ekki skírskotun til gagna málsins auk þess sem hluti þeirra upplýsinga sem ritaðar eru í skjalið er vanreifaður þannig að tormerkjum er háð að átta sig á við hvað er átt. Til dæmis hvað átt er við með því að staðfestingaraðferð sé mobile. Ennfremur á tilgreint heiti skjals, sem endar á skammstöfuninni pdf, og sagt er að hafi verið birt sér enga skírskotun til gagna málsins. Þetta heiti kemur til dæmis ekki fram í stefnu málsins. Að síðustu verður að horfa til þess að staðhæft er að svonefnt rafrænt innsigli á skjalinu hafi orðið til á sömu stundu og viðtakandi skjalsins staðfesti móttöku. Eins og rakið er í efnisgrein 6 er eftirfarandi tímasetning skráð í svonefnt rafrænt innsigli, 2024-07-05 07:32:41 í þessu skjali. Á fremstu síðu stefnunnar er tímasetning staðfestingar móttöku skráð 2024-07-05 07:35:01, sbr. efnisgrein nr. 5 hér að framan. Staðhæfing um að rafrænt innsigli hafi orðið til á sömu stundu er ekki í samræmi við þessa skráðu tímasetningu á stefnunni sjálfri. Rafræna innsiglið sem ætla má að eigi að vera móttökunni til sönnunar sýnist að auki hafa orðið til á undan staðfestingu á móttöku miðlunar.
13. Að öllu framangreindu virtu liggur fyrir í máli þessu að stefna hefur ekki verið birt stefnda í samræmi við ákvæði XIII. kafla laga um meðferð einkamála, einkum 83. og 84. gr. Er því óhjákvæmilegt þegar af þeirri ástæðu að vísa máli þessu frá dómi án kröfu, sbr. 100. gr. laganna.

    Björn L. Bergsson héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.

Úrskurðarorð:

Máli þessu er vísað frá dómi.