Dómstólaleit

Dómur

I.

Mál þetta var höfðað með birtingu eignardómsstefnu í lögbirtingablaði 5. ágúst 2022, en stefnan var gefin út 29. júní sama ár. Var málið upphaflega höfðað af A, til viðurkenningar á eignarrétti hennar á fasteigninni Þverholtsvegi 9, Bláskógabyggð auk málskostnaðar yrði tekið til varna. Enginn tók til varna samkvæmt birtri stefnu.

Með dómi 27. september 2022 var viðurkenndur eignarréttur hennar á fasteigninni Þverholtsvegi 9, Bláskógabyggð, fastanúmer F220-8203, landnúmer 169597, ásamt öllu sem þeirri fasteign fylgir og fylgja ber. Var dómurinn byggður á því að jörðin væri skráð eign A, samkvæmt Fasteignaskrá Íslands. Þá hefðu gögn málsins borið með sér að jörðin hefði um áratugaskeið verið í eigu og umráðum A og/eða eiginmanns hennar. Var það álit dómsins að A hefði fært nægar líkur að því að hún hefði öðlast þau réttindi sem hún gerði kröfu um, sbr. 1. mgr. 122. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Með bréfi 21. október 2022 óskaði B, , eftir því að málið yrði endurupptekið. Var beiðni um endurupptöku tekin fyrir 3. nóvember sama ár og þá mótmælt af hálfu dánarbús A sem þá hafði tekið við rekstri málsins að henni látinni. Er málið var tekið fyrir á ný þann 15. desember 2022 var ekki lagst gegn endurupptöku málsins. Var málið endurupptekið með vísan til 5. mgr. 138. gr. i.f. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Eftir að málið var endurupptekið var lögð fram greinargerð af hálfu B, sem telst vera stefndi í málinu.

Kröfur stefnanda, dánarbús A, eru þær að viðurkenndur verði eignarréttur stefnanda á fasteigninni Þverholtsvegur 9 í Bláskógabyggð, sem ber fastanúmerið F220-8203 og landnúmerið 169597, ásamt öllu því sem þeirri fasteign fylgir og fylgja ber. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu eða framlögðum málskostnaðarreikningi að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af dómkröfum stefnanda og að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að skaðlausu með tilliti til þess að hann er ekki virðisaukaskattskyldur.

II.

Stefndi er eigandi jarðarinnar Ormsstaða allt frá 1971. Hefur eignin fastanúmerið 220- 69271 og landnúmer 168271. Að sögn stefnda er sumarhúsalóðin að Þverholtsvegi 9 innan marka jarðarinnar og mun lóðin vera 10.000 fermetrar. Telur stefnandi að landið hafi upphaflega heitið Ormsstaðir og verið skráð sem sjálfstæð lóð í skrám Grímsnes- og Grafningshrepps, þann 12. september 1988 og skráð sem lóð hjá Fasteignamati ríkisins 3. nóvember 1989. Er ágreiningur með aðilum um hvort C, sem var eiginmaður A heitinnar, hafi keypt lóðina, en C lést árið 1991 og sat A í óskiptu búi eftir hann. Stefnandi telur C hafa keypt lóðina og að kaupverðið hafi að fullu verið greitt með vöruskiptum og peningum, en dregist hafi að gefa út afsal fyrir lóðinni og þinglýsa kaupum. Lóðin hafi hins vegar verið skráð á C í fasteignaskrá. Hafi C látist án þess að gengið væri frá afsali að eigninni. Stefndi telur hins vegar að á árinu 1988 hafi verið samið um að C fengi til umráða lóð úr jörð stefnda sem hafi fengið skráningarnúmer sem sjálfstæð lóð í bókum Grímsnes- og Grafningshrepps. Ætlunin hafi verið sú að ganga til kaupsamnings í kjölfarið og semja um að A og Cmyndu greiða ákveðið kaupverð fyrir lóðina og fengju út gefið afsal gegn greiðslu. Lóðin hafi jafnframt verið skráð á Cí opinberum skrám Fasteignamats ríkisins allt frá 1989.

Þau hjón munu hafa reist sér lítið hús á lóðinni, girt hana og haft not af henni. Stefnandi kveður það hafa verið allt frá árinu 1988. Stefndi kveðst hafa heimilað A að hafa húsið áfram á lóðinni eftir lát C gegn því að hún greiddi af henni fasteignagjöld, héldi við girðingum og notaði eignina.

Stefndi kveðst hafa beðið A heitna um greiðslu fyrir eignina allt frá árinu 2004 og rekur það til þess er verð á sumarhúsalóðum hafi farið hækkandi. Yrði hún ekki við þeim beiðnum yrði hún að fjarlægja húsið á lóðinni og skrá stefnda sem umráðamann og þar með greiðanda fasteignagjalda. Kveður stefndi A hafa farið undan í flæmingi, sagst vera peningalítil og ekki hafa efni á því að greiða fyrir lóðina eins og staðan hefði verið hjá henni.

Í málinu er þannig uppi ágreiningur um staðreyndir og lagaatriði og vísast frekar um málsatvik um það sem fram kom í skýrslum fyrir dómi og getið er síðar.

III.

Stefnandi byggir kröfur sínar á því að þar sem ekki hafi verið gefið út afsal fyrir lóðinni og engar þinglýstar heimildir séu til um hana sé nauðsynlegt að höfða eignardómsmál til að staðfesta eignarhaldið. Þannig megi fá eignarhaldinu á lóðinni þinglýst. Byggir stefnandi á því að Ahafi verið réttmætur eigandi að lóðinni Þverholtsvegur 9 í Bláskógabyggð. Eiginmaður hennar, en hún hafi setið í óskiptu búi eftir hans dag, hafi keypt lóðina á árinu 1988 og fengið hana afhenta til fullra og óskoraðra afnota. Telur stefnandi fullsannað að C hafi þar með eignast lóðina með kaupsamningi og hann og síðar dánarbú hans talist réttur eigandi hennar. Vísar stefnandi um það til meginreglna samingaréttar um skuldbindingargildi samninga og efndir in natura. Sömuleiðis bendir stefnandi á að C og síðar A, fyrir hönd dánarbús hans, hafi frá upphafi verið skráð sem eigendur að lóðinni og greitt af henni skatta og skyldur sem styðji fullyrðingar um eignarhald að lóðinni. A hafi haft umráð lóðarinnar og nýtt hana án athugasemda frá öðrum. Telur stefnandi að með þessu hafi verið staðið undir sönnunarbyrði samkvæmt 122. gr. laga nr. 91/1991 og sýnt fram á eignarhald að umræddri lóð eða a.m.k. gert líklegt að A hafi verið eigandi hennar.

Stefnandi byggir einnig á því að A hafi haft umráð lóðarinnar, byggt á henni, girt og hagnýtt að öðru leyti í 34 ár eða frá árinu 1988. Aldrei hafi komið fram athugasemdir um að eignarráðum hennar á lóðinni kynni að vera áfátt eða bornar brigður á afnota og umráðarétt hennar. Auk alls annars hafi sem rakið hafi verið hafi A unnið eignarhefð á fasteigninni, sbr. 1. gr. laga nr. 46/1905 um hefð. Telur stefnandi að um óslitið eignarhald hafi verið að ræða frá árinu 1988 eða í 34 ár. Þannig séu uppfyllt skilyrði 1. mgr. 2. gr. nefndra laga um að minnst þurfi 20 ára óslitið eignarhald á fasteign til að vinna megi hefð, sbr. einnig 6. gr. laganna.

Að lokum byggir stefnandi á því að aðrar kröfur um eignarhald á umræddri eign séu fallnar niður fyrir tómlæti. Þá séu mögulegar fjárkröfur vegna kaupanna á lóðinni fallnar niður fyrir fyrningu en slíkar kröfur fyrnist á 4 árum.

Að framangreindu virtu séu forsendur séu til að fallast á kröfur stefnanda. Er heimild til málshöfðunar byggð á 122. gr., sbr. 121. gr. laga nr. 91/1991, en þar sé að finna sérstaka heimild til að höfða eignardómsmál til viðurkenningar á rétti yfir fasteign. Vísar stefnandi til meginreglna samningaréttar um efndir fjárskuldbindinga og laga nr. 46/19005 um hefð. Að öðru leyti sé byggt á ákvæðum XVIII. kafla laga nr. 91/1991. Þá vísar stefnandi til viðeigandi ákvæða nefndra laga um varnarþing og til stuðnings málskostnaðarkröfu.

Stefndi byggir á því að hann sé sem eigandi Ormsstaða (fnr. 200-6981) réttmætur eigandi lóðarinnar að Þverholtsvegi 9. Hann hafi aldrei framselt stefnanda né öðrum viðkomandi lóð. Stefnandi sé með málsókninni að slá eign sinni á ofangreinda lóð í landi stefnda að ófyrirsynju. Hafi stefnandi hvorki á grundvelli samnings né hefðar eftir lögum nr. 46/1905 öðlast eignarrétt yfir lóðinni. Beri því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.

Málatilbúnaður stefnanda byggi á því að C og A hafi fest kaup á lóðinni árið 1988 og af því tilefni hafi hún verið skráð sem sjálfstæð lóð hjá Grafnings- og Grímsneshreppi og síðar hjá Fasteignamati ríkisins. Aldrei hafi hins vegar verið gengið frá kaupsamningi um lóðina. Staðhæft sé í stefnu að kaupverð lóðarinnar hafi verið að fullu greitt, meðal annars með vöruskiptum og peningum, en sökum dráttar á útgáfu afsals og þinglýsingu sé stefnanda nauðugur kostur að höfða mál þetta til viðurkenningar á eignarrétti yfir spildunni. Mótmælir stefndi þeim málatilbúnaði sem röngum og ósönnuðum. Hið rétta sé að A og eiginmaður hennar hafi einvörðungu fengið lóðina til umráða úr landi stefnda, Ormsstöðum, og ætlun aðila hafi frá upphafi staðið til þess að ganga frá kaupunum síðar með kaupsamningi og útgáfu afsals. Því sé ranglega haldið fram að stefnandi hafi fest kaup á lóðinni af stefnda. Stefndi hafi heimilað ekkju C, A, að nota viðkomandi lóð gegn greiðslu fasteignagjalda. Til hafi staðið á sínum tíma að C keypti lóðina af stefnda en þar sem hann hafi fallið frá hafi ekki orðið af þeim viðskiptum. Enginn kaupsamningur hafi verið gerður og ekkert afsal hafi verið gefið út. Fyrir vikið séu þau réttindi sem A heitin hafi talið sig eiga ekki til staðar. Ástæða þess sé einföld , engin greiðsla hafi nokkru sinni borist fyrir lóðina og því hafi hún ekki verið framseld. Getur stefndi þess einnig að á þessum tíma hafi sveitarfélagið haft forkaupsrétt að viðkomandi lóð á grundvelli IV. kafla þágildandi jarðalaga nr. 65/1976.

Stefndi byggir á því að stefnandi beri sönnunarbyrði fyrri því að samningur hafi komist á milli aðila um kaup á spildunni og hvert sé inntak þess samnings, sbr. meginreglur samningaréttar og réttarfars. Stefnandi hafi að mati stefnda ekki axlað þá sönnunarbyrði enda engum gögnum til að dreifa sem renni stoðum undir fullyrðingar um meint eignarhald stefnanda á spildunni. Röksemdir stefnanda séu því haldlausar. Byggir stefndi á í því samhengi að þótt A og maður hennar hafi greitt skatta og skyldur af spildunni í samræmi við opinbera skráningu teljist sú staðreynd ekki lögfull sönnun fyrir eignarhaldi stefnanda á spildunni. Þá hafi stefnandi engar haldbærar skýringar gefið á því fyrir hvaða sakir hafi dregist svo áratugum skiptir að þinglýsa spildunni á stefnandi né tómlæti um að gengið hefði verið eftir afsali að eigninni. Algerlega sé undir hælinn lagt hver sé viðsemjandi stefnda og hvert sé kaupverð eignarinnar miðað við málatilbúnaðinn. Veki það áleitnar spurningar fyrir hvaða sakir stefnandi láti þess ógetið. Mikill kunningsskapur hafi verið á milli fjölskyldu A og stefnda og að sama skapi lóðin í miðju Ormsstaða.

Stefnandi komi ekki hreint fram máli þessu.

Stefndi byggir á því að með lögum nr. 6/2001 hafi orðið breytingar á því hvernig fasteign skuli stofnuð. Í landsskrá fasteigna sé gert ráð fyrir því að eign verði stofnuð með forskráningu grunnupplýsinga hjá fasteignamati ríkisins. Sú skráning hljóti síðan staðfestingu við þinglýsingu og teljist það fullnaðarskráning, sbr. 11. gr. laganna. Þá vísar stefndi til greinargerðar með frumvarpi sem varð að lögum nr. 45/2000 um breytingar á þinglýsingarlögum en þar komi fram að nauðsynlegt sé af þessum sökum að veita þinglýsingarstjóra rýmri heimild til frávísunar skjals sem ekki fullnægi formkröfum um myndun eigna. Samkvæmt 14. gr. laga nr. 6/2001 skuli landeigandi gefa út stofnskjal fyrir einstaka lóð eða hverfi í heild sinni. Þar segi að í stofnskjali skuli koma fram heiti landeignar samkvæmt ákvörðun sveitarfélags eða lögum um bæjarnöfn eftir því sem við eigi, landnúmer lóðar, eitt eða fleiri, landnúmer þess lands sem lóð sé tekin úr, afmörkun lóðar á uppdrætti sem staðfestur hafi verið af skipulagsyfirvöldum, fastanúmer hverrar lóðar eða jarðar sem hafi beina tilvísun í þá skika sem henni tilheyri og nafn og kennitölu eiganda lands.

Stefndi byggir á því að lóðin sé enn í landi Ormsstaða og sé hluti af því landi nema hún hafi verið framseld frá eiganda jarðarinnar í öndverðu. Ósannað sé með öllu að A og C hafi fest kaup á lóðinni Þingholtsvegi 9 úr landi stefnda á árinu 1988.

Stefndi byggir sýknukröfu sína jafnframt á því að eignarréttur stefanda hafi komist á með hefð. Skorti verulega á sönnun þess að lagaskilyrðum hefðar sé fullnægt, hvort sem litið sé til huglægra eða hlutlægra skilyrða laga nr. 46/1905 um hefð, sbr. 1. og 2. mgr. 2. gr. laganna. Hvíli sönnunarbyrði á stefnanda um að lagaskilyrðum hefðar sé fullnægt, sbr. hrd. 554//2011. Áréttar stefndi að gera verði ríkar sönnunarkröfur svo stefnanda sé heimilt að ryðja úr vegi stjórnarskrárvörðum eignarrétti stefnda, sbr. 72. gr. stjórnarskrár, sbr. 1. gr. 1. viðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnandi hafi ekki axlað sönnunarbyrði sem á honum hvíli. Skilyrði hefðar samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 er 20 ára óslitið eignarhald á fasteign og af athugasemdum með frumvarpi sem varða að þeim lögum verði ráðið að í eignarhaldi felist tvennt. Annars vegnar að hefðandi hafi haft svo víðtæk umráð fasteignarinnar að þau bendi til eignarréttar og hins vegar að hann hafi útilokað aðra frá því að ráða yfir fasteigninni. Tegund fasteignar hafi þýðingu við mat á því hvort skilyrðið um eignarhald sé uppfyllt. Almennt hafi verið gerðar ríkari kröfur varðandi spildur innan landamerka jarða til að unnt sé að vinna þar hefð í andstöðu við merki samkvæmt þinglýstum gögnum. Krafa um óslitið eignarhald byggist á heildarmati, en einkum sé horft til að hefðandi hafi útilokað aðra frá eigninni og þá sérstaklega fyrri eiganda þannig að hefðandi fari með fasteignina eins og hans eigin væri að ræða. Áskilnaðurinn feli í sér að hefðandi verði að sýna umráð sín og not í verki. Af atvikum máls að dæma hafi lóðin ekki verið í virkri hagnýtingu. Hvorki A né einhver úr fjölskyldu hennar hafi nýtt fasteignina síðustu 20-30 ár enda húsnæðið ónothæft og girðingar ónothæfar. Stefndi og fjölskylda hans sem búi á staðnum hafi ekki séð mannaferðir A eða fjölskyldu hennar síðan löngu fyrir aldamót á viðkomandi jarðnæði.

Af þessari ástæðu sé ljóst að krafa 1. mgr. 2. gr. hefðarlaga um óslitið eignarhald sé ekki uppfyllt. Að sama skapi hafi stefnandi ekki útilokað stefnda frá að nýta landið svo skilyrðum 1. mgr. 2. gr. laganna sé fullnægt. Tiltekur stefndi sérstaklega að í kring um aldamót og fram til 2004 hafi stefndi átölulaust beitt hrossum sínum á umrædda lóð, en sökum slælegs viðhalds og bágs ástands girðinga hafi búfénaður stefnda átt greiða leið um lóðina í landi stefnda og hann því notað landið undir beit á sínum tíma þar sem girðing sú sem stefnandi byggir á að hafi verið sett upp hafi ekki verið til staðar.

Stefndi byggir á því að A hafi vitað um eignarhald stefnda meðan hún lifði enda hafi þau oftsinnis rætt augnliti til augnlitis sem og í gegnum síma að ganga frá kaupum á eigninni.

Huglæg afstaða hennar í lifanda lífi til þess er hún hafi krafist eignarréttar á grundvelli hefðarlaga sé því ekki fyrir hendi. Hafi hún vitað að stefndi teldi sig löglegan og réttmætan eiganda að landinu, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905. Þá byggir stefndi á því að hefð geti ekki myndast þegar hlutir eru fengnir til geymslu, láns eða leigu, sbr. 3. mgr. 2. gr. laganna og er byggt á að þau eigi ekki við í þessu sambandi. Í máli þessu megi allt eins túlka yfirráð stefndu [svo] yfir fasteigninni að hún hefði hana til láns eða leigu gegn því að greiða af henni fasteignagjöld. Í það minnsta sé það ítrekað að huglæg afstaða hennar hafi ávallt verið sú að henni hafi verið kunnugt um að stefndi teldi sig eiga lóðina.

Óhætt sé að fullyrða að stefnandi hafi ekki áunnið sér eignarrétt yfir lóðinni í landi stefnda Ormsstöðum á grundvelli hefðar enda ekki skilyrði til samkvæmt lögum nr. 46/1905. Beri því að sýkna.

IV.

Aðalmeðferð fór fram 16. maí síðastliðinn og var málið dómtekið að henni lokinni. Hófst aðalmeðferðin með því að gengið var á vettvang, lóðin skoðuð og húsið sem á henni stendur.

Fyrir dómi bar D að foreldrar sínir, C og A, hefðu keypt landið umdeilda á árinu 1987.

Hefði hann heyrt að kaupverðið hafi verið 250.000 krónur og að það hafi verið greitt að fullu með ýmsum vöruskiptum og með peningum. Kvað hann landið hafa verið mýri og því hafi það verið plægt og þökulagt, í það sáð og síðan framræst með jarðýtutönn. Auk þess hafi verið gróðursett nokkuð. Faðir hans hafi girt landið af, vegur lagður að því og stórt bílastæði. Hefði hann einnig heyrt að faðir hans hefði ásamt öðrum komið að því að setja ristahlið við veginn. Hús hafi verið reist heima hjá þeim og síðan flutt austur, en hugmyndin hafi veirð að byggja stærra hús og hafa hitt sem gestahús. Ekkert hafi þó orðið af frekari byggingum þar sem faðir hans hafi látist á árinu 1991. Móðir hans hafi farið reglulega á staðinn í nokkur ár og um helgar til að líta eftir en líðið seinustu árin. D bar um að móðir hans hafi greitt fasteigangjöld af húsi og lóð eftir að faðir hans lést og eignin alltaf verið talin fram til skatts enda hefðu þau litið á landið sem sína eign. Í framburði D kom einnig fram að hann hefði fengið símtal á árinu 2021 frá stefnda í framhaldi af samtali hans við móður sína. Vissi hann ekki til þess að stefndi hefði haft samband við móður sína vegna landsins fyrr en á árinu 2021.

Í framburði stefnda fyrir dómi kom fram að þeir C heitinn hefðu talað saman um að C ætlaði að gera eitthvað til að kaupa lóðina. Bar hann að til hefði staðið að C keypti hana.

Framburður stefnda um kaupverð eða hvernig það yrði greitt er nokkuð á reiki. Reifaði hann hugmyndir C um að verkfæri hefðu átt að koma upp í kaupverð, en ekki hafi komið til þess. Nefndi stefndi þó að hann hefði tekið einhvers konar rafmótor eða rafstöð sem hann hafði geymt og væri enn í vörslum hans. Hann hafi enga peninga fengið og lóðin ekki skrifuð út eins og aðrar og hann hafi aldrei komið að því að fá lóðina stofnaða. Hann hafi hins vegar útvegað hornstaura fyrir girðingu. Eftir að C hafi fallið frá hafi þau, þar sem væntanlega er átt við fjölskyldu hans, komið einstaka sinnum í um eitt og hálft ár en A hafi sagst aldrei ætla að koma þarna aftur. Hann hafi hringt í hana nánast á hverju ári aðspurður um hvort hann hafi verið í sambandi við hana um að ganga frá kaupum. Hún hafi vísað á son sinn D sem stefndi hafi þá haft samband við en D hafi sagst ætla að tala við móður sína, en ekki hringt aftur. Viðbrögð A hafi verið þau að hún hefði ekki peninga til að kaupa landið. Hann hafi þó aldrei rukkað hana fyrir því. Nánar aðspurður um hvort landið hafi verið keypt bar stefndi að á árinu 1987 hafi hann samið við C um að hann fengi lóðina til umráða. C hafi viljað fá landið niður að vegi en stefndi ekki samþykkt það. Ekki hafi verið búið að ákveða kaupverð þótt til hafi staðið að C keypti lóðina.

Aðspurður um kaupverð kvað stefndi að eitthvað verð hafi verið á lóðinni en að það hafi ekki komið til tals. C hafi viljað greiða á annan hátt en með peningum. Stefndi hafi sjálfsagt verið með kaupverð í huga en geti ekki nefnt fjárhæðina núna. Hann hafi afhent lóðina og síðan hafi C ætlaði að ganga frá kaupum en viljað greiða með öðrum hætti en með peningum. C hafi borgað fyrir beit en þeir peningar hafi ekki gengið upp í lóðarverð.

Framburður stefnda er annars á þá lund að til hafi staðið að C keypti lóðina, hann hafi getið fengið hana, en kaup hafi aldrei verið frágengin. Þó hafi verið farið í að setja niður hornstaura. Kvað stefndi engan kaupsamning hafa verið gerðan. Stefndi hafnaði því að landið hafi verið blautt og minntist þess ekki að gerðar hafi verið ráðstafanir vegna þess.

Hins vegar taldi hann að vegur hefði verið lagður á lóðinni, væntanlega að frumkvæði C og að hann hefði einnig komið að uppsetningu ristahliðs á veginum. Stefndi kvaðst ekki hafa vitað um að A heitin hefði greitt fasteignagjöld af lóðinni en kannaðist við að hún hefði látið tryggja kofann sem reistur hefði verið. Þá kom fram í skýrslu stefnda fyrir dómi að hann hefði aldrei sagt henni að hún mætti hafa kofann ef hún greiddi fasteignagjöld af lóðinni, en framburður sá er í andstöðu við fullyrðingu þess efnis í greinargerð stefnda. Stefndi bar um að hann hefði ekki viljað bera þau út af lóðinni og kvaðst hann aldrei hafa rukkað þau um leigu eða afgjald af spildunni.

E, dóttir stefnda bar fyrir dómi að hún hefði búið á Ormsstöðum enda fædd og uppalin þar. Hún hafi flutt þaðan um sautján ára aldur en snúið til baka árið 2001 og búið þar síðan. Aðspurð um notkun fjölskyldu C á landinu mundi hún bara eftir að þau hefðu notað landið meðan hans naut við. Um samskipti stefnda við fjölskylduna hefði hún heyrt af samtölum um að reynt hefði verið að finna lausn eins og hún orðaði það en niðurstaða ekki fengist. Hún hafi haft þá tilfinningu að lóðin væri ógreidd en að finna hafi þurft lausn á því sem verið hafi á lóðinni en fjölskylda C hafi átt húsið sem stóð þar og trén.

Aðspurð gat hún ekki tímasett hvernær þessi samskipti hafi átt sér stað en síðustu tíu ár hafi faðir hennar reglulega rætt við A.

Vitnið F kvaðst eiga sumarhúsalóðina sem væri skáhallt á móti þeirri umdeildu. Hann hafi komið þarna fyrst árið 1977 og byggt hús á lóð sinni árið eftir. Kvaðst F muna eftir C og fjölskylda hafi verið þarna reglulega en ekki séð mannaferðir eftir að C féll frá.

Kom fram í skýrslu vitnisins að hann hefði almennt verið þarna um páska og fram í október auk þess á helgum og viku og viku. Mundi hann eftir C sem komið hafi til sín tvisvar eða þrisvar sinnum, e.t.v. til að fá lánuð verkfæri. Þá mundi hann að C hefði gróðursett tré. Kom einnig fram hjá F að sonur hans hafi haft áhuga á að kaupa lóðina númer níu og sett sig í samband við stefnda. Stefndi hafi þá ætlað að hafa samband við „konuna sem var þarna“ en ekkert hefði komið út úr því. Verður að ætla að þar eigi vitnið við A. Taldi hann þó að stefndi hefði átt lóðina og gengið út frá því. Þetta hafi verið árið 2012 eða 2013.

V.

Ekki er deilt um að stefndi hafi átt lóð þá sem deilt er um en aðila greinir á um hvort hún hafi verið seld C. Þá hefur því ekki verið hnekkt að C hafi setið í óskiptu búi eftir C, eiginmann sinn, en ekkert er fram komið að aðrir lögerfingjar hans hafi gert arfstilkall þegar eftir lát hans. Verður því að miða við að A hafi seti í óskiptu búi. A lést eftir að mál þetta var höfðað og tók dánarbú hennar við rekstri málsins og kröfum, sbr. 2. mgr. 22. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Af framburðum fyrir dómi er nægjanlega í ljós leitt að mati dómsins að á árinu 1987 eða 1988 hafi verið ákveðið C heitinn myndi kaupa lóðina og að hann hafi fengið hana til umráða. Framburður stefnda um hvort kaup hafi gengið eftir eru óljós þótt hann fullyrði að svo hafi ekki verið, en hann kveður C hafa boðið greiðslu með vöruskiptum og peningum. Kom fram í því samhengi að C hefði boðið ýmsa hluti og að stefndi hafi tekið við rafmótor eða rafstöð, en í framburði sínum taldi stefndi það þó ekki hafa verið upp í kaupverð heldur til geymslu. Þá kom fram að C hafi greitt fyrir beit en ekki fyrir lóðina.

Þótt ekki sé unnt að telja sannað með framburði D, sonar þeirra C og A, um að kaupverð hafi verið greitt að fullu, er framburður stefnda um hið gagnstæða nokkuð á reiki.

Fram er komið að settir voru niður hornstaurar fyrir girðingu lóðarinnar sem er 10.000 fermetrar að stærð, en stefndi kveðst hafa útvegað þá staura. Þá er upplýst að hjónin gróðursettu þar tré og létu leggja vegslóða að húsinu sem þau létu reisa á lóðinni. Er sannað að mati dómsins að C hafi fengið lóðina til umráða og að hvorki honum né A heitinni hafi verið gert að greiða leigu fyrir afnot hennar. Staðhæfingu í greinargerð stefnda um að A fengi að hafa húsið sem á lóðinni stendur gegn því að hún greiddi af henni fasteignagjöld kannaðist stefndi ekki við í skýrslu sinni fyrir dómi.

Lóðin hefur verið skráð í fasteignaskrá og liggur fyrir vottorð Þjóðskrár þess efnis þar sem einnig er skráð sumarhúsið, 18 fermetrar að stærð. Liggur fyrir skjal frá Fasteignamati ríkisins frá 1989 þar sem getið er um um samþykki við þeirri byggingu frá ágústmánuði 1987. Í skattframtali gjaldárið 2007 er fasteignin Þverholtsvegur 9 skráð sem eign A í árslok 2006 og liggur einnig fyrir skattframtal hennar þar sem sama fasteign er skráð hennar eign árslok 2022. Er fullyrt af hálfu stefnanda að á þann veg hafi eignarinnar verið getið í skattframtölum.

Af framangreindum gögnum er upplýst að C hafi fengið vörslur lóðarinnar, talið hana sína eign á sama hátt og A gerði eftir hans dag. Þótt ekki sé sannað að kaupverð hafi verið að fullu greitt verður að líta svo á að fasteignin hafi verið í umráðum þeirra í fullan hefðartíma, sbr. 1. mgr. 2. gr. og 3. gr. laga nr. 46/1905 um hefð. Það fær stoð í framburði D að stefndi hafi ekki talið sér stætt á að ráðstafa lóðinni í andstöðu við vilja A. Þá verður framburður stefnda um samtöl við hana vegna lóðarinnar ekki skilinn öðru vísi en svo að hann teldi sér ekki stætt á að taka yfir umráð lóðarinnar eða gera ráðstafanir með hana gegn vilja A. Liggur ekkert fyrir sannað um að stefndi hafi frá árinu 2004 krafið hana um greiðslu fyrir lóðina, svo sem haldið er fram í greinargerð hans. Þá verður ekki talið að ákvæði áður gildandi jarðalaga um forkaupsrétt sveitarfélaga hafi hér áhrif eða tilfærð ákvæði í greinargerð stefnda um útgáfu stofnskjala samkvæmt lögum nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna. Hefur fasteignin verið nægjanlega afmörkuð og þekkt þannig að unnt sé að dæma um eignarrétt að henni.

Þótt A og fjölskylda hennar virðist ekki hafa dvalið oft í húsinu eða á lóðinni eftir lát C liggur fyrir að þau litu á hana sem eign sína og stóð húsið sem á henni var reist og stendur enn, þótt hrörlegt sé á að líta. Verður því að líta svo á að eignarhald þeirra hafi verið óslitið í fullan hefðartíma og að skilyrði um eignarrétt þeirra með því uppfyllt, sbr. 6. gr. hefðarlaga, enda er ekkert fram komið um að C og A hafi fengið umráð lóðarinnar á þann hátt sem felst í 3. mgr. 2. gr. hefðarlaga í svo langan tíma. Verður heldur ekki litið svo á að stefndi hafi útilokað C eða A frá umráðum þeirra þótt skepnur kunni að hafa farið um lóðina. Telst hefðarhald eignarinnar því sannað og stríðir sú niðurstaða ekki gegn ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar, enda verndar nefnt ákvæði þann eignarrétt sem stofnast kann fyrir hefð.

Með vísan til þessa ber að fallast á kröfur stefnanda, svo sem í dómsorði greinir. Í ljósi allra atvika telur dómurinn rétt að hvor aðili beri kostnað af málinu og er málskostnaður því felldur niður, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.

Einar Karl Hallvarðsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð:

Viðurkenndur er eignarréttur stefnanda, dánarbús A á fasteigninni Þverholtsvegur 9 í Grímsnes- og Grafningshreppi, fastanúmer F220-8203, landnúmer 169597, ásamt öllu sem þeirri fasteign fylgir og fylgja ber.

Málskostnaður fellur niður.

Einar Karl Hallvarðsson.