Dómstólaleit

1. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði að hún eigi rétt sem bréferfingi samkvæmt erfðalögum nr. 8/1962 til hlutdeildar í innstæðu í séreignarlífeyrissparnaði sem B, kt. […], átti hjá stefnda við andlát hans […], sbr. 4. mgr. 11. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Stefnandi krefst einnig málskostnaðar.
2. Stefndi krefst þess aðallega að máli þessu verði vísað frá dómi en til vara er krafist sýknu af kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda.
3. Í þessum þætti málsins er frávísunarkrafa stefnda til umfjöllunar samkvæmt ákvörðun dómsins. Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfunni verði hafnað og krefst málskostnaðar úr hendi stefnda.

Málsatvik

1. Stefnandi og B munu hafa verið í óvígðri sambúð. Þau gerðu með sér sambúðarsamning og sameiginlega erfðaskrá […]. Í sambúðarsamningnum var kveðið á um að fasteign sem þau höfðu fest kaup á væri sameign þeirra í jöfnum hlutum og þau bæru einnig ábyrgð á greiðslu áhvílandi veðláns í jöfnum hlutföllum. Ennfremur skyldi innbú verða sameign með sama hætti. Nafngreint einkahlutafélag væri á hinn bóginn alfarið í eigu B. Í erfðaskrá sem þau gerðu við sama tækifæri var sérstakt ákvæði um að ef B myndi falla fyrr frá nyti stefnandi arfs eftir hann að fjárhæð 30.000.000 króna. Myndi stefnandi falla fyrr frá félli þetta ákvæði erfðaskrárinnar niður. Þá var kveðið á um að hið langlífara myndi erfa sem næmi 1/3 í sameiginlegum eignum þeirra tveggja, fasteignarinnar og innbúsins. Að auki var lýst þeim eindregna vilja þeirra að það sem langlífara yrði hefði rétt til að búa í sameiginlegri fasteign þeirra svo lengi sem það kysi að því undanskildu ef viðkomandi myndi hefja sambúð að nýju eða ganga í hjónaband. B lést […].
2. Er B lést átti hann réttindi í séreignarsjóði hjá stefnda. Fjárhæð sem endurspeglaði þau réttindi var greidd út til […] barna B sem lögerfingja hans 17. mars […] í samræmi við umsókn af þeirra hálfu sem send hafði verið 15. mars sama ár. Í heild voru greiddar […] krónur.
3. Haft mun hafa verið samband af hálfu stefnanda við stefnda 21. mars […] og innt eftir rétti hennar sem sambúðarmaka og erfingja samkvæmt erfðaskrá. Hvað eign hins látna í séreignarsjóði snerti var vísað til þess af hálfu stefnda að lögerfingjum hans hefði verið greidd út sú innstæða eins og að framan er rakið og skírskotað til 4. mgr. 11. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða.
4. Af hálfu stefnanda var því andmælt að litið hefði verið svo á að stefnandi ætti ekki rétt til þessarar greiðslu þar sem greiðslur ættu að falla til erfingja hins látna samkvæmt erfðalögum og stefnandi væri erfingi hans í samræmi við ákvæði fyrrgreindrar erfðaskrár.

   Stefndi bar á hinn bóginn fyrir sig þá túlkun að greiðslur þessar ættu að greiðast til þeirra sem nytu erfðaréttar sem lögerfingjar samkvæmt erfðalögum, auk þess sem skírskotað var því til stuðnings til túlkunar Fjármálaeftirlits Seðlabanka Íslands og dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 438/2009 frá 21. júní 2010. Stefnandi höfðaði mál þetta í kjölfarið.

5. Í upphafi aðalmeðferðar var bókað af hálfu dómsins með vísan til 2. málsliðar 1. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að því væri beint til málflytjenda að fjalla sérstaklega um það í málflutningi hvort gallar væru á máli sem gætu varðað frávísun þess án kröfu í ljósi þess að dánarbú B er undir opinberum skiptum. Dánarbúið sé þannig á forræði skiptastjóra, sbr. 54. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Af þeim sökum væri nauðsyn að fjalla um þýðingu þess í ljósi fyrirmæla í 2. málslið 4. mgr. 11. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Á sama hátt var því beint til aðila að fjalla um hvort gallar væru á máli sem gætu varðað frávísun þess án kröfu þar sem krafa stefnanda lýtur að viðurkenningu þess að hún eigi rétt til hlutdeildar í innstæðu í séreignarlífeyrissparnaði sem hinn látni átti hjá stefnda en fyrir liggi samkvæmt gögnum málsins að stefndi hefur þegar greitt þá innstæðu til barna hins látna.

Helstu málsástæður stefnda er lúta að kröfu um að málinu verði vísað frá dómi

1. Krafa stefnda um frávísun málsins er byggð á því að stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins og því séu skilyrði 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála ekki uppfyllt. Stefndi telur að dánarbú hins látna sé sá aðili sem hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins á grundvelli meginreglna 1., 2. og 3. mgr. 2. gr. laga um skipti á dánarbúum o.fl. Ákvæði 4. mgr. 11. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða sé undantekning frá meginreglu 1. mgr. 2. gr. laga um skipti á dánarbúum o.fl. Í því felist að innstæða séreignarlífeyrissparnaðar renni einungis til dánarbús hins látna ef hinn látni hafi ekki látið ekki eftir sig maka eða barn í skilningi erfðalaga nr. 8/1962. Stefndi vísi framangreindu til stuðnings til niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 438/2009 frá 21. júní 2010. Af því leiði að innstæða renni einungis til annarra erfingja en skylduerfingja hafi greiðsla innstæðunnar farið fram til dánarbús. Stefnandi hafi ekki beint máli sínu að dánarbúi hins látna og því geti hún hvorki átt lögvarða hagsmuni af niðurstöðu þess né geti málið verið bindandi úrlausn fyrir sakarefni málsins.

   Af hálfu stefnda var jafnframt byggt á því við málflutning að það stæði í vegi kröfugerðar stefnanda að skiptastjóri dánarbúsins hefði átt að halda þessari kröfu uppi ef hún á annað borð hefði verið tæk sem stefndi sé ósammála.

2. Af hálfu stefnda er jafnframt á því byggt að ekkert liggi fyrir um það hvort stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins þar sem ekki liggi fyrir upplýsingar um þá fjármuni sem séu í dánarbúi hins látna. Stefnandi eigi samkvæmt fyrrgreindri erfðaskrá, sem stefnandi og hinn látni gerðu með sér, að njóta arfs eftir hann að fjárhæð 30.000.000 króna í samræmi við ákvæði 35. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Þar sem ekki liggi fyrir upplýsingar um fjárhagslega stöðu dánarbúsins sé með öllu óljóst hvort stefnandi fái ekki úthlutað þeirri fjárhæð úr dánarbúinu. Þannig liggi ekkert fyrir um það hvort stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins og því í raun um lögspurningu að ræða, sem vísa beri frá dómi.
3. Þá bendi stefndi á að innstæða hins látna í séreignarlífeyrissparnaði sem hann átti hjá stefnda við andlát hafi þegar verið greidd til skylduerfingja hans í samræmi við ákvæði 4. mgr. 11. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Stefnandi geti því ekki haft lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins en áréttað var í þessu tilliti við munnlegan málflutning að réttindi hins látna og þar með erfingja hans gagnvart stefnda hefðu liðið undir lok með nefndri greiðslu til skylduerfingja hans.

   Helstu málsástæður stefnanda er lúta að kröfu stefnda um að málinu verði vísað frá dómi.

4. Af hálfu stefnanda var því mótmælt að vísa bæri málinu frá dómi. Málið varði í raun einvörðungu ágreining um túlkun á einni lagagrein, 4. mgr. 11. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Stefndi hefði beitt rangri túlkun á 1. málslið 4. mgr. 11. gr. vegna rangrar túlkunar Fjármálaeftirlitsins á því ákvæði sem byggist á misskilningi eftirlitsins á niðurstöðu í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 438/2009. Stefnandi eigi rétt á því að leyst verði úr ágreiningi í málinu um réttindi hennar til greiðslu af séreignarlífeyrissparnaði hins látna.
5. Á því sé byggt að ágreiningsmál þetta sem rekið er fyrir dómi sé óviðkomandi dánarbúi hins látna og að skiptastjóri dánarbúsins geti ekki átt neina aðkomu að þeim ágreiningi sem lúti að 1. málslið 4. mgr. 11. gr. enda fjalli sá málsliður einvörðungu um réttindi erfingja samkvæmt erfðalögum til greiðslu. Það sé fyrst þegar reyni á 2. málslið 4. mgr. 11. gr. sem geti komið til kasta skiptastjóra en það eigi ekki við í þessu máli þar sem ágreiningur málsaðila lúti að 1. málslið 4. mgr. 11. gr. Hvort á 2. málslið geti reynt tilheyri efnislegum ágreiningi aðila en geti ekki legið því til grundvallar að málinu verði vísað frá dómi.
6. Hvað varði það atriði að búið sé að greiða skylduerfingjum hins látna fjármuni sem nemi séreignarlífeyrissparnaði hans hafi ekki áhrif á rétt stefnanda til að fá leyst úr kröfu sinni enda liggi fyrir að nægu fé sé til að dreifa í lífeyrissjóðnum til að greiða henni út réttindi hennar. Byggt var þannig á því af hálfu stefnanda að henni væri útgreiðslan til erfingjanna óviðkomandi.

Niðurstaða

1. Í máli þessu deila aðilar efnislega um rétt stefnanda til hlutdeildar í viðbótarlífeyrissparnaði hins látna en slík réttindi myndast á grundvelli 2. málsliðar 1. mgr. 2. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða með greiðslu iðgjalds samkvæmt ákvörðun launamanns til aðila sem heimild hefur til að veita slíkum séreignarsparnaði viðtöku, sbr. 3. mgr. 8. gr. laganna. Þennan sparnað er heimilt að greiða út eftir 60 ára aldur, sbr. 2. mgr. 11. gr., auk þess sem hann erfist við fráfall, sbr. 4. mgr. 11. gr. Í samskiptum sínum hafa málsaðilar deilt um túlkun 4. mgr. 11. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Ákvæði þetta er svohljóðandi:

   Deyi rétthafi áður en innstæða er að fullu greidd út fellur hún til erfingja hans og skiptist milli þeirra eftir reglum erfðalaga. Láti rétthafi ekki eftir sig maka eða barn rennur innstæðan til dánarbúsins og gildir þá ekki takmörkunin í 2. málsl. 2. mgr. 8. gr.

2. Tilvitnuð takmörkun sem vísað er til sem getur að líta í 2. málslið 2. mgr. 8. gr. laganna lýtur að því að aðför verði ekki gerð í réttindum samkvæmt séreignarsamningi og að skuldheimtumenn í dánarbúi eða þrotabúi hafi ekki réttindi til að skerða þessi réttindi á nokkurn hátt. Þessari takmörkun er hins vegar aflétt í þeim tilvikum sem 2. málsliður 4. mgr. 11. gr. laganna á við um.
3. Eins og rakið er í efnisgrein 2 hér í upphafi lýtur krafa stefnanda að því að fá viðurkennt með dómi að hún eigi rétt sem bréferfingi samkvæmt erfðalögum nr. 8/1962 til hlutdeildar í innstæðu í séreignarlífeyrissparnaði hins látna með vísan til framanrakins lagaákvæðis í 1. málslið 4. mgr. 11. gr.
4. Upplýst er í málinu að þessi innstæða sem dómkrafa stefnanda vísar til var greidd börnum hins látna 17. mars […]. Innstæðunni er þannig ekki til að dreifa lengur. Þannig stendur ómöguleiki því í vegi að unnt sé að taka dómkröfu stefnanda til greina enda verður ekki fallist á þann málatilbúnað hennar að nægt fé sé hjá stefnda almennt sem nýta megi til greiðslu innstæðu hins látna í annað sinn.
5. Áralöng dómvenja liggur fyrir um að ef því réttarástandi er lokið sem dómkrafa lýtur að verði ekki frekar af máli. Í slíkum tilvikum er viðkomandi máli vísað frá dómi þar sem dómstólar leysa ekki úr lögspurningum án tengsla við ákveðna kröfu sem unnt er að hafa uppi í dómsmáli, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 43/2019 frá 23. september 2019, sbr. einnig 1. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála.
6. Að sama brunni ber þegar horft er til þeirrar staðreyndar að dánarbú hins látna er undir opinberum skiptum en þá blasir við að til kasta skiptastjóra dánarbúsins kemur við ráðstöfun réttinda í samræmi við forræði hans á málefnum búsins, sbr. 67. gr., sbr. 54. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., ef reyndi á þær aðstæður sem 2. málsliður 4. mgr. 11. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða tekur til. Undir opinberum skiptum eru réttindi og skyldur dánarbúsins á forræði skiptastjóra. Hefðu þannig verið forsendur til útgreiðslu innstæðu séreignarlífeyrissparnaðar á grundvelli nefnds 2. málsliðar 4. mgr. 11. gr. hefði henni verið ráðstafað til skiptastjóra, sbr. 2. gr. laga um skipti á dánarbúum o.fl. Óhjákvæmilegt er að lesa málsliði 4. mgr. 11. gr. þannig saman að sá sem nýtur arfstilkalls samkvæmt erfðaskrá eigi ekki beina kröfu samkvæmt 1. málslið heldur bæri honum að lýsa kröfu sinni fyrir skiptastjóra sem heimt hefði fé vegna séreignarréttinda frá vörsluaðila slíkra fjármuna. Við þær aðstæður hefði stefnandi ekki átt lögvarinn rétt til innstæðunnar úr hendi stefnda heldur hefði borið að lýsa kröfu í dánarbúið í samræmi við 57. gr. þeirra laga. Við þessar aðstæður hefði stefnandi ekki notið lögvarinna hagsmuna á úrlausn um kröfu sína gagnvart stefnda.
7. Vegna framangreindra annmarka á málatilbúnaði stefnanda er óhjákvæmilegt að vísa málinu frá dómi.
8. Með hliðsjón af þessari niðurstöðu, og með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála, verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað sem ákveðst 600.000 krónur.

   Málið fluttu Sigurður Logi Jóhannesson lögmaður af hálfu stefnanda og Helgi Pétur Magnússon lögmaður af hálfu stefnda.

   Björn L. Bergsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.

Úrskurðarorð:

Máli þessu er vísað frá dómi.

Stefnandi, A, greiði stefnda, Almenna lífeyrissjóðnum, 600.000 krónur í málskostnað.

Björn L. Bergsson