Dómstólaleit

Dómur

Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð, 30. mars sl., var höfðað með stefnu, birtri 21. október 2021, af stefnanda, A, [...], á hendur stefnda, Sjúkratryggingum Íslands, [...].

Stefnandi gerir þá dómkröfu að felldur verði úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála frá [...] 2019, í máli nr. [...]/2019, þar sem staðfest var ákvörðun stefnda frá 27. febrúar 2019 um synjun á greiðslu bóta úr slysatryggingu almannatrygginga vegna slyss stefnanda á leið til vinnu þann [...] 2017.

Þá krefst stefnandi enn fremur málskostnaðar úr hendi stefnda að teknu tilliti til virðisaukaskatts og eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hennar.

Ágreiningsefni og málsatvik

Málsatvik eru þau að stefnandi varð fyrir slysi [...] 2017 við skólalóð C, á leið til vinnu, en stefnandi vinnur hjá versluninni D. Slysið varð með þeim hætti að stefnandi rann til í hálku með þeim afleiðingum að hún féll við, lenti illa og handleggsbrotnaði. Stefnandi er búsett á E og kveðst ávallt fylgja dóttur sinni í C á leið í vinnu í D á F. Skólinn er nálægt heimili þeirra og því ekki mjög úr leið fyrir stefnanda.

Í slysinu varð stefnandi fyrir meiðslum og leitaði án tafar á slysadeild Landspítala (LSH) í Fossvogi. Í bráðamóttökuskrá lækna þar, ritaðri [...] 2017, segir um tildrög atviksins: „A var á leiðinni í vinuna þegar hún rennur í hálku og dettur.“ Við læknisskoðun var stefnandi greind með brot á olnboga og send í bráðaaðgerð til að lagfæra brotið. Hún dvaldi síðan á bæklunardeild LSH í sólarhring áður en hún var útskrifuð. Fjórum dögum síðar, [...] 2017, leitaði hún aftur á bráðamóttöku LSH vegna bjúgsöfnunar á vinstri hendi og kom síðan í eftirlitsskoðun sex vikum eftir aðgerð. Heimilislæknir tók sauma úr hendi hennar [...] 2018 á heilsugæslunni í H. Stefnandi var svo í sjúkraþjálfun tvisvar í viku í þrjá mánuði. Líkamstjón stefnanda í kjölfar slyssins hefur verið metið til 12% læknisfræðilegrar örorku af B lækni, sbr. matsgerð frá 15. október 2019, sem stefnandi lét afla.

Slysið var tilkynnt til stefnda 27. febrúar 2018. Í tilkynningunni er atvikinu lýst svo að stefnandi hafi: [Runnið] í hálku á leið til vinnu [...] ´17“. Með bréfi 6. mars 2018 óskaði stefndi eftir nánari upplýsingum um ferðir hinnar slösuðu í umrætt sinn, hvaðan hún hefði verið að koma og hvert för hefði verið heitið. Í tölvupósti lögmanns stefnanda til stefnda 17. apríl 2018 var atvikinu lýst svo: „[Stefnandi] var að labba frá heimili sínu að E í vinnuna sína í D á G. Gekk í leiðinni með stelpuna sína í C sem er við hliðina á heimili þeirra, var að ganga af skólalóðinni þegar hún rennur með þeim afleiðingum að hún dettur og lendir illa.“

Með bréfi 9. maí 2018 tilkynnti stefndi stefnanda að hafnað væri bótaskyldu úr slysatryggingum almannatrygginga með þeim rökstuðningi að atvikið hefði ekki gerst þegar stefnandi var á beinni leið á milli heimilis og vinnustaðar síns þar sem hún ynni í versluninni D á G. Atvikið hefði gerst þegar stefnandi var að fylgja dóttur sinni í C og félli því ekki undir slysatryggingu almannatrygginga.

Stefnandi kærði ákvörðunina til úrskurðarnefndar velferðarmála 11. júlí 2018. Við rekstur kærumálsins fyrir úrskurðarnefndinni skýrðist að vinnustaður stefnanda væri verslun D við F, ekki G, andstætt því sem hefði komið fram í tölvupósti lögmanns stefnanda og í ákvörðun stefnda. Stefndi hefði þó tekið fram að þetta kæmi ekki að sök því stefnandi hefði eftir sem áður verið að sinna einkaerindi.

Með úrskurði úrskurðarnefndar velferðarmála þann [...] 2018 í máli nr. [...]/2018 felldi nefndin synjun stefnda um bótaskyldu vegna atviksins úr gildi og vísaði málinu aftur til stefnda til nýrrar meðferðar hjá stefnda þar sem nefndin taldi stefnda ekki hafa gætt nægjanlega vel að rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga við meðferð málsins. Stefnda hefði borið að óska eftir nánari skýringum frá stefnanda á ástæðum ferðar hennar á skólalóð C þegar umrædd atvik urðu og hvort það hefði verið nauðsynlegur þáttur í ferð hennar frá heimili og til vinnustaðar.

Með hliðsjón af framangreindum úrskurði, þá óskaði stefndi með bréfi, dags. 26. nóvember 2018, eftir nánari skýringum frá stefnanda um ástæður ferðar hennar á skólalóð C þegar slysið varð og hvort það hefði verið nauðsynlegur þáttur í ferð hennar frá heimili til vinnustaðar og ef svo væri hvers vegna. Lögmaður stefnanda svaraði erindi stefnda með tölvupósti 25. janúar 2019, þar sem fram kom að stefnandi hefði verið á leið sinni til vinnu og verið að fylgja barni sínu í skólann í leiðinni, en það hefði verið nauðsynlegt þar sem um barn væri að ræða.

Með ákvörðun sinni 27. febrúar 2019 hafnaði stefndi enn umsókn stefnanda um greiðslu bóta úr slysatryggingum almannatrygginga þar sem stofnunin taldi það ekki hafa verið nauðsynlegt fyrir stefnanda að fylgja dóttur sinni í skólann á slysdegi á leið sinni til vinnu. Stefnandi kærði þá ákvörðun til úrskurðarnefndar velferðarmála, og með úrskurði í máli nr. [...]/2019, dags. [...] 2019, staðfesti nefndin ákvörðun stefnda um að synja stefnanda um bætur úr slysatryggingum almannatrygginga. En í umræddum úrskurði nefndarinnar segir m.a. eftirfarandi: „Fyrir liggur að dóttir [stefnanda] var átta og hálfs árs þegar slysið varð [...] 2017. Af kæru verður ráðið að barnið glími ekki við sérþarfir eða fötlun. Úrskurðarnefndin telur að ekkert í gögnum málsins bendi til þess að kæranda hafi verið nauðsynlegt að ganga með dóttur sinni inn á skólalóðina. Úrskurðarnefndin fellst því ekki á að það frávik á leið kæranda til vinnu að ganga inn á skólalóð C teljist liður í nauðsynlegri ferð hennar milli heimilis og vinnustaðar.“

Stefnandi getur ekki fallist á framangreinda niðurstöðu þar sem hún telur að hún eigi fullan rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 45/2015 um slysatryggingar almannatrygginga vegna slyssins sem hún varð fyrir á leið sinni til vinnu [...] 2017 og ljósi þessa höfðaði stefnandi mál þetta 21. október 2021 til að fá henni hnekkt.

Málsástæður og lagarök stefnanda

Dómkröfur stefnanda byggjast á því að úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála nr. [...]/2019 sé rangur og það sama eigi við um ákvörðun stefnda frá [...] febrúar 2019. Stefnandi eigi rétt á bótum samkvæmt þágildandi 2. mgr. 5. gr. laga nr. 45/2015 um slysatryggingar almannatrygginga vegna vinnuslyssins þann [...] 2017.

Stefnandi hafi verið á eðlilegri leið að vinnustað sínum frá heimili sínu þegar slysið hafi átt sér stað. Það sé óumdeilt í málinu að stefnandi hafi verið á leiðinni í vinnu, en ágreiningur aðila snúi einungis að því hvort sú leið sem stefnandi valdi teljist vera eðlileg eða nauðsynleg samkvæmt lögum um slysatryggingar almannatrygginga.

Stefnandi byggi á því að leiðin sem hún hafi farið til vinnu þann [...] 2017 hafi verið nauðsynleg í skilningi 2. mgr. 5. gr. laga nr. 45/2015. Stefnandi hafi verið á leið frá heimili sínu E til vinnu sinnar í D á F þegar slysið hafi átt sér stað. Í næstu götu fyrir neðan, þ.e. I, hafi hún fallið eftir að hafa fylgt átta ára gamalli dóttur sinni í C. Þetta hafi verið sú leið sem hún hafi vanalega farið til vinnu en hún fylgi dóttur sinni ávallt í skólann á leiðinni.

Í ákvörðun stefnda, dags. 27. febrúar 2019, komi fram að stofnunin telji ekki að um nauðsynlega ferð frá heimili til vinnu hafi verið að ræða. Það liggi fyrir að dóttir stefnanda eigi ekki í erfiðleikum með að ganga í skólann, vegna t.d. sérþarfa eða fötlunar, og því hafi ekki verið nauðsynlegt fyrir stefnanda að fylgja henni. Undir þetta hafi verið tekið í úrskurði úrskurðarnefndar velferðarmála [...] 2019.

Stefnandi telji óraunhæft og ósanngjarnt að miða nauðsyn fylgdar átta ára barns í skólann við sérþarfir eða fötlun. Hún sé móðir dóttur sinnar og því best til þess fallin að meta hvað sé nauðsynlegt hverju sinni fyrir barnið. Þótt dóttir hennar glími ekki við sérþarfir eða fötlun þá útiloki það ekki vandaða umönnun á borð við fylgd í skólann um miðjan vetur, sérstaklega í ljósi þess að sú leið sé verulega lítið frábrugðin stystu mögulegu leið að vinnu hennar auk þess sem þær mæðgur þurfi að fara út úr húsi á sama tíma til að mæta til vinnu og skóla. Að öðrum kosti hefði dóttir hennar gengið ein og ekki samferða neinum og stefnandi hafi metið það svo að best væri að fylgja henni í skólann á hverjum degi enda sé það í leið fyrir hana á eigin leið til vinnu.

Stefnandi hafi því verið á beinni leið til vinnu sem hafi verið nauðsynleg og eðlileg í samræmi við framangreint. Þegar horft sé á allt ofangreint heildstætt, þ.e. að leiðin sem hún hafi farið með dóttur sinni í skólann sé sú leið sem hún hafi ávallt farið þegar hún fari í vinnunna, að barnið hennar hafi aðeins verið átta ára á slysdegi, að á slysdegi hafi verið bæði dimmt og hált úti og að leiðin sem stefnandi hafi farið í umrætt sinn sé verulega lítið frávik frá stystu mögulegu leið hennar í vinnuna, þá telji stefnandi ljóst að slysið falli undir slysatryggingu almannatrygginga.

Stefnandi byggir auk þess á því að um eðlilega leið til vinnu hafi verið að ræða. Byggir stefnandi á því að hugtakið ,,nauðsynlegt“ í 2. mgr. 5. gr. laga nr. 45/2015 þurfi að skýra með hliðsjón af því hvernig Hæstiréttur Íslands hafi leyst úr því þegar deilt hafi verið um hvort einstaklingar sem störfuðu hjá ríki og borg teldust hafa verið á beinni og eðlilegri leið á milli heimilis og vinnustaðar. Við mat á því hvað teljist eðlileg leið verði að taka tillit til ýmissa þátta og persónulegra ástæðna er kunni að stýra því hvaða leið verði fyrir valinu. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hafi það t.d. verið talin eðlileg leið frá vinnustað að heimili þegar menn leggi lykkju á leið sína af persónulegum ástæðum, sbr. dóm réttarins frá 23. febrúar 2017 í máli nr. 388/2016.

Með vísan til alls þessa telji stefnandi ljóst að slysið hafi orðið á eðlilegri leið á milli heimilis hennar og vinnu. Stefnandi fari ávallt sömu leið til vinnu sinnar og þar sem skóli dóttur hennar sé í götunni fyrir neðan fylgi hún henni ávallt þegar hún fari sjálf til vinnu. Skólinn sé aðeins einni götu neðar svo það sé ekki hægt að fallast á það með stefnda að það sé úr leið. Eins og sjá megi á kortum þá sé stysta mögulega leið stefnanda frá heimili sínu í vinnuna sú leið sem liggi vestur E og þaðan upp á F. Sú leið liggi rétt hjá C og hafi stefnandi aðeins þurft að taka um mínútu frávik frá þeirri leið til þess að fylgja þá átta ára dóttur sinni í skólann. Telji stefnandi ótækt að halda því fram að hún hafi lagt verulegan eða óvenjulegan krók á leið sína, sérstaklega í ljósi þess að um venjubundna leið stefnanda sé að ræða.

Með vísan til ofangreinds byggir stefnandi á því að hún eigi rétt á slysabótum samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 45/2015. Í ljósi þessa beri að fella úr gildi úrskurð úrskurðarnefndar velferðarmála frá [...] 2019 í máli nr. [...]/2019, sem staðfest hafi ákvörðun stefnda frá 27. febrúar 2019, um að synja stefnanda um bótarétt.

Samkvæmt örorkumati B læknis séu varanlegar heilsufarslegar afleiðingar slyss stefnanda eymsli og hreyfiskerðing á vinstri upphandlegg í kjölfar brots á upphandleggsbeini. Afleitt tjón vegna þessa sé klemmueinkenni frá hægri öxl. Varanleg læknisfræðileg örorka stefnanda vegna slyssins sé metin 12%.

Um bótaábyrgð sé vísað til laga um slysatryggingar almannatryggingaslysa nr. 45/2015, einkum 2. mgr. 5. gr. þeirra laga og reglugerðar nr. 187/2005 um eingreiðslu örorkubóta Tryggingastofnunar ríkisins, einkum 4. gr. Þá vísist til meginreglna vátrygginga- og samningaréttar og almannatryggingaréttar. Um vexti og dráttarvexti á dómkröfu stefnanda vísist til ákvæða 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Um aðild stefnda vísist til III. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og um varnarþing vísist til V. kafla, þá einkum 3. mgr. 33. gr. sömu laga. Varðandi málskostnað vísist til ákvæða 129. og 130. gr. sömu laga. Krafa um virðisaukaskatt á málskostnað byggist á ákvæðum laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.

Málsástæður og lagarök stefnda

Krafist sé sýknu af kröfum stefnanda þar sem atvikið [...] 2017 falli utan gildissviðs slysatrygginga almannatrygginga, sbr. 5. gr. laga um slysatryggingar almannatrygginga nr. 45/2015. Þá séu úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála frá [...] 2019 og ákvörðun stefnda frá 27. febrúar 2019 rétt hvað varði form og efni. Því beri að sýkna stefnda af kröfu stefnanda um að framangreindur úrskurður verði felldur úr gildi. Stefndi ítreki röksemdir sem fram komi í úrskurði og ákvörðun.

Í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 45/2015 komi fram að slysatryggingar almannatrygginga taki til slysa við vinnu. Stefnandi hafi óumdeilt ekki verið á vinnustað þegar atvikið hafi átt sér stað en það hafi gerst á skólalóð C þegar stefnandi hafi verið að fylgja dóttur sinni í skólann áður en hún hafi haldið til vinnu sinnar við F. Það komi því eingöngu til skoðunar hvort atvikið getið fallið undir b-lið 2. mgr. 5. gr. laga nr. 45/2015, sem kveði á um að maður teljist vera við vinnu í sendiferð í þágu atvinnurekstrar eða í nauðsynlegum ferðum til vinnu og frá, enda sé aðeins um að ræða ferðir sem séu farnar samdægurs milli vinnustaðar og heimilis eða matarstaðar. Við skýringu b-liðar 2. mgr. 5. gr. laga nr. 45/2015 beri fyrst og fremst að líta til þess hvort stefnandi hafi verið á eðlilegri leið milli heimilis og vinnustaðar og, sé um frávik frá eðlilegri leið að ræða, hvort ferðin geti talist nauðsynleg. Ljóst sé af þeim kortum sem stefnandi hafi lagt fram að leið stefnanda inn á skólalóð C hafi falið í sér frávik frá eðlilegri leið. Stefndi telji að meta beri leið stefnanda með hliðsjón af því hvoru tveggja að stefnandi hafi ekki valið stystu leið í vinnu sína og hún hafi vikið af þeirri leið inn á skólalóð C til þess að fylgja dóttur sinni að dyrum skólans. Leið stefnanda inn á skólalóð C hafi því falið í sér frávik frá leið hennar til vinnu sinnar og staðið í engu samhengi við vinnuna.

Að framangreindu virtu komi því einkum til skoðunar hvort nauðsyn hafi verið fyrir stefnanda að fylgja dóttur sinni í skólann. Stefndi telji ljóst af frásögn stefnanda að frávikið hafi ekki verið nauðsynlegur þáttur í ferð hennar til vinnu. Óumdeilt sé að dóttir stefnanda hafi verið átta og hálfs árs þegar atvik hafi gerst og að hún glími ekki við sérþarfir eða fötlun. Málsgögn bendi því ekki til að kæranda hafi verið nauðsynlegt að ganga með dóttur sinni inn á skólalóðina, t. a. m. þar sem dóttur hennar hafi skort getu til þess. Þá sé vert að benda á að ekki hafi verið nauðsynlegt að dóttir stefnanda færi í skólann svo að stefnandi gæti sinnt starfinu hjá D enda þurfi dóttirin að sinna skólaskyldu, óháð því hvort móðir hennar fari til vinnu eða ekki. Ferðin hafi þannig á engan hátt verið nauðsynlegur þáttur í vinnu stefnanda eða í því að komast til og frá vinnu. Hins vegar sé nauðsynlegt fyrir stefnanda að fara frá heimili sínu til vinnustaðar síns svo hún geti sinnt starfi sínu og því njóti hún tryggingarverndar að lögum nr. 45/2015, þegar hún er á beinni leið til vinnu en ekki að sinna einkaerindum.

Í því samhengi telji stefndi að líta beri einnig til ákvæðis 1. málsl. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 45/2015 sem kveði á um að slys teljist ekki hafa orðið við vinnu ef það hlýst af athöfnum slasaða sjálfs sem ekki standi í neinu sambandi við vinnuna. Ákvæðið hafi verið túlkað á þann hátt að um leið og einstaklingur aðhafist eitthvað sem tengist ekki beinlínis framkvæmd vinnu þá sé tryggingarverndin fallin niður. Stefndi telji að af þeim sökum beri einnig að gera ríkar kröfur til nauðsynjar allra frávika frá eðlilegri leið til vinnu eigi tryggingarvernd slysatryggingar almannatrygginga að taka til þeirra. Þá sé ekki hægt að fallast á að foreldrar hafi ótakmarkað ákvörðunarvald um það hvað sé barni þeirra nauðsynlegt og að í því felist ákvörðunarvald um gildissvið laga um slysatryggingar almannatrygginga nr. 45/2015. Foreldrum sé að sjálfsögðu heimilt að ákveða það að veita barni sínu góða umönnun, t.d. með því að fylgja því í skólann. Fylgdin sé þá samt sem áður einkaerindi en ekki hluti vinnu. Mat foreldra á því hvað sé barni þeirra nauðsynlegt hafi því ekki áhrif á túlkun á gildissviði laga nr. 45/2015.

Þá sé ljóst að stefnandi hafi ávallt fylgt dóttur sinni í skólann og því geti nauðsyn þennan dag ekki verið studd því að það hafi verið hávetur, dimmt og kalt úti, eins og fyrst hafi verið haldið fram í síðari kæru stefnanda til úrskurðarnefndar velferðarmála, dags. [...] 2019. Sú ástæða hafi ekki verið tiltekin í tilkynningu stefnanda um slysið til stefnda, í fyrri kæru stefnanda til Úrskurðarnefndar velferðarmála né heldur í svarpósti lögmanns stefnanda þegar stefndi hafi óskað eftir skýringum á ástæðum ferðar stefnanda á skólalóð C með bréfi, dags. 26. nóvember 2018.

Loks sé vert að nefna að engin áhrif hafi á túlkun b-liðar 2. mgr. 5. gr. laga nr. 45/2015 að stefnandi hafi ávallt fylgt dóttur sinni í skóla og þetta sé því venjubundin leið stefnanda til vinnu sinnar. Stefndi telji slíka túlkun ekki leiða af dómi Hæstaréttar frá 23. febrúar 2017 í máli nr. 388/2016 eins og stefnandi haldi fram. Þar hafi einkum verið deilt um hvort kaup á eldsneyti á bíl á heimleið frá vinnu væru nauðsynlegur og eðlilegur þáttur í akstri bifreiðar frá vinnustað að heimili í skilningi b-liðar 2. mgr. 5. gr. laga nr. 45/2015. Þá sé ljóst að hvað sem líði rétti stefnanda til að velja á milli leiða til og frá vinnu þá hafi stefnandi farið inn á skólalóð C í persónulegum tilgangi sem falli því utan gildissviðs slysatryggingar almannatrygginga.

Samkvæmt framangreindu verði ekki séð að nein tengsl hafi verið á milli ferðar stefnanda í umrætt sinn og þess starfs sem hún hafi gegnt fyrir D og því hafi verið um einkaerindi að ræða sem ekki hafi verið nauðsynlegur þáttur í ferð hennar til vinnu. Umrætt atvik geti því ekki leitt til bótaskyldu samkvæmt lögum um slysatryggingar almannatrygginga og því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu.

Um lagarök sé vísað til laga nr. 45/2015 um slysatryggingar almannatrygginga og til skráðra sem og óskráðra reglna bóta- og almannatryggingaréttar, en krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

Niðurstaða

Málsatvik liggja ljós fyrir, en ekki er deilt um ferðir stefnanda í umrætt sinn, um tjónsatvikið [...] 2017, eða um líkamstjón hennar sem leiddi af því. Snýr ágreiningur í málinu alfarið að því hvort umrætt tilvik, þegar stefnandi fer gangandi til vinnu heiman frá sér, en slasast síðan þegar hún leggur venju samkvæmt um 100 metra lykkju á leið sína til að fylgja þá átta ára dóttur sinni í nærliggjandi grunnskóla, feli í sér slíkt frávik að leiða eigi til þess að stefnandi eigi að lögum ekki rétt til bóta, sbr. 2. mgr. 5. gr. laga nr. 45/2015 um slysatryggingar almannatrygginga, en sú varð niðurstaða stefnda, sem og loks úrskurðarnefndar velferðarmála, dags. [...] 2019.

Nánar tiltekið þá lýtur ágreiningur málsaðila hér alfarið að því hvort úrskurður úrskurðarnefndar velferðarmála, dags. [...] 2019, í máli nr. [...]/2019, um það að staðfesta beri ákvörðun stefnda frá 27. febrúar 2019, þess efnis að synja um greiðslu bóta úr slysatryggingu almannatrygginga vegna umrædds slyss stefnanda, fái staðist m.t.t. þeirra laga er um efnið gilda. Málsaðilar eru sammála um að þetta velti, eins og hér stendur á, einungis á réttri túlkun og heimfærslu hvað varði ákvæði b-liðar 2. mgr. 5. gr. laga nr. 45/2015, en þeim ber, sem að framan greinir, ekki saman um það. Telur stefndi að ákvörðun stefnda og úrskurðarnefndarinnar í málinu hafi verið rétt og krefst sýknu, en stefnandi telur hana efnislega ranga og krefst þess að hún verði felld úr gildi.

Framangreint lagaákvæði hefur tekið lítilsháttar breytingum, með 4. gr. laga nr. 108/2021, en á þeim gildistíma sem hér um ræðir var ákvæðið í 2. mgr. svohljóðandi: „Maður telst vera við vinnu: a. Þegar hann er á vinnustað á þeim tíma þegar honum er ætlað að vera að störfum, svo og í matar- og kaffitímum. b. Í sendiferð í þágu atvinnurekstrar eða í nauðsynlegum ferðum til vinnu og frá, enda sé aðeins um að ræða ferðir sem eru farnar samdægurs milli vinnustaðar og heimilis eða matstaðar. Sama gildir um lengri ferðir af þessu tagi ef starfsmaður er á launum hjá vinnuveitanda í ferðinni.“

Eins og málsaðilar hafa vikið hér að þá varpa lögskýringargögn takmörkuðu ljósi á ágreiningsefnið og bein fordæmi virðast þá einnig vera af skornum skammti. Hins vegar er ljóst af ákvæðinu í b-lið 2. mgr. 5. gr. að hugtakið „nauðsynlegum ferðum“ og heimfærsla undir það hefur hér þýðingu. Þá liggur fyrir að með 4. gr. laga nr. 108/2021 var svo bætt við téðan b-lið setningunni „á eðlilegri leið“ þannig að nú segir í ákvæðinu svo breyttu; „... nauðsynlegum ferðum á eðlilegri leið til vinnu og frá ...“. Segir í athugasemdum með frumvarpi til breytingalaganna að „breytingunni sé ætlað að skjóta fyllri lagastoð undir áralanga framkvæmd slysatrygginga þar sem einungis ferðir á því sem næst beinni leið milli heimilis og vinnustaðar hafi verið felldar undir tryggingaverndina en slysum í verulegum útúrdúrum í slíkum ferðum synjað“.

Með hliðsjón af ofangreindu þykir vera ljóst að jafnvel þótt umrætt atvik hafi gerst áður en fyrrgreind lagabreyting kom til þá hafi bæði hugtökin „nauðsynlegum ferðum“ og „eðlileg leið“ þýðingu í tengslum við túlkun og heimfærslu til ákvæðisins.

Eins og bent er á í áliti umboðsmanns Alþingis nr. 3208/2001, þar sem reyndi á eldra sambærilegt ákvæði í 2. mgr. 22. gr. laga nr. 117/1993 um almannatryggingar, og rakin var afar ítarlega forsaga ákvæðisins og tengsl þess við eldri löggjöf, þá felur ákvæðið ekki í sér áskilnað um „beina leið“ heldur aðeins það að um þurfi að vera að ræða „nauðsynlega ferð“ þar sem áskilin eru viss tengsl ferðarinnar við vinnuna, en hvað geti talist vera „eðlileg leið“ á milli heimilis og vinnustaðar verði jafnan að meta m.t.t. atvika og aðstæðna í hverju tilviki, svo sem umhverfisaðstæðna, umferðar, o.fl. Nokkra leiðsögn má finna í fyrirliggjandi dómum sem varða sambærileg ákvæði, t.d. í 1. mgr. 4. gr. reglna nr. 30/1990 um slysatryggingu ríkisstarfsmanna vegna slysa í starfi þar sem túlka hefur þurft hugtakið „eðlileg leið“ frá heimili og til og frá vinnu. Má þar nefna dóm Hæstaréttar Íslands frá 23. febrúar 2017 í máli nr. 388/2016, en þar var litið svo á að það að víkja aðeins af leið akandi til vinnu til að kaupa eldsneyti á bifreið geti talist nauðsynlegt og eðlilegt. Þá má nefna dóm Héraðsdóms Reykjavíkur frá 7. mars 2017 í máli nr. E-1743/2016, þar sem ríkisstarfsmaður kom við í verslun á leið til vinnu til að kaupa nesti, og varð þá fyrir slysi, en talið var að það að fara í verslun við nærliggjandi stofnbraut í því skyni gæti talist eðlilegur þáttur í slíkri för. Þá liggur fyrir, sé tekið mið af dómi Hæstaréttar Íslands frá 4. október 2018 í máli nr. 434/2917, að „bein leið“ á milli heimils og vinnustaðar í viðlíka sambandi feli ekki nauðsynlega í sér skyldu til þess að velja jafnan stystu leiðina sem eðlilegan valkost.

Sé litið til framangreindra dóma og álits, þá blasir þar enn fremur við sú nálgun að gjalda beri varhug við því að túlka rétt manna til þess háttar tryggingarverndar of þröngt þannig að verndin öðlist ekki þá virkni sem til var ætlast, sbr. dóm Hæstaréttar í máli 434/2017, þar sem lögð er áhersla á það að túlka verði þess háttar ákvæði með hliðsjón af þeirri augljósu ætlun að veita launþegum þann rétt sem um ræðir, og álit Umboðsmanns Alþingis í máli nr. 3208/2021, þar sem bent er á að stjórnvöld verði að gæta þess að þrengja ekki um of þá tryggingarvernd sem slíku ákvæði er ætlað að veita. En um leið virðast þessar heimildir jafnframt leiða í ljós e.k. heildrænt mat þar sem jafnan hafi þýðingu að frávik frá eðlilegri leið verði að fela í sér lágmarkstengingu við e.k. nauðsynlegar þarfir í tengslum við vinnuna, sbr. eldsneyti og öflun matvæla.

Í fræðilegri umfjöllun um ákvæðið hefur verið vikið að því að af framkvæmd sé ljóst að ef ekki er farin bein leið á milli vinnu og heimilis þá þurfi við mat á því hvort tryggingin eigi við að skoða nauðsyn viðkomandi ferðar og hversu eðlileg sú leið sem um ræðir sé í slíku tilviki, en slíkt mat fléttist síðan í reynd saman við mat samkvæmt 3. mgr. 5. gr. laganna, þar sem mælt sé fyrir um það að slys teljist ekki verða við vinnu ef það hlýst af athöfnum slasaða sjálfs sem ekki standi í neinu sambandi við vinnuna. Séu þannig gerðar ríkar kröfur til nauðsynjar allra frávika frá eðlilegri leið til vinnu.

Sé litið hér til úrskurðarins frá [...] 2019, þá virðist ljóst að úrskurðarnefndin viðhefur þar þessa viðteknu nálgun með því að horfa við matið til þess hvort stefnandi hafi verið á eðlilegri leið á milli heimilis og vinnustaðar og, ef um frávik frá eðlilegri leið hafi verið að ræða, hvort sú ferð geti talist nauðsynleg. Kemst nefndin að þeirri niðurstöðu að sá útúrdúr stefnanda á leið hennar til vinnu sem falist hafi í því að sveigja ákveðið af beinni leið þangað til að fara með átta ára dóttur hennar í skólann geti ekki á nokkurn hátt talist tengjast framkvæmd vinnunnar og því geti tryggingarverndin ekki átt þar við. Ekki hafi þá þýðingu að stefnandi hafi lagt í vana sinn að fylgja barni sínu í skólann, en stefnandi hafi ekki axlað þá sönnunarbyrði að sýna fram á nauðsyn þess þegar um sé að ræða barn á þessum aldri, þ.e. eldra en börn á forskólaaldri eða í 1. bekk grunnskóla. Var það mat úrskurðarnefndarinnar að ekkert í gögnum máls hefði sýnt fram á það að sú ákvörðun stefnanda að ganga með dóttur sinni inn á skólalóðina geti talist hafa verið liður í nauðsynlegri ferð hennar á milli heimilis og vinnustaðar.

Að öllu framangreindu virtu, þá telur dómurinn að fallast verði á það með stefnda að stefnandi hafi hér ekki sýnt fram á það að umrætt mat og niðurstaða stefnda, sem fallist er á og staðfest er í úrskurði úrskurðarnefndar velferðarmála frá [...] 2019 í máli nr. [...]/2019, beri að telja óforsvaranlega eða ranga. En fyrir liggur, eins og stefndi hefur vísað hér til, að jafnvel þótt stefnandi hafi í umrætt sinn aðeins vikið fremur óverulega frá því sem getur talist vera „eðlileg leið“ hennar til vinnu þegar slysið varð, þá hefur það eðlilega frávik, eins og málið liggur fyrir af hálfu stefnanda, ekki með nokkru móti verið réttlætt með vísan til e.k. nauðsynjar í tengslum við vinnu hennar, svo sem ákvæðið í b-lið 2. mgr. 5. gr. laga nr. 45/2015 virðist þó áskilja.

Með hliðsjón af öllu hér framangreindu verður það því óhjákvæmilega niðurstaða dómsins að sýkna verði stefnda af dómkröfum stefnanda í máli þessu.

Eins og málið liggur fyrir þykir þó rétt að málskostnaður verði látinn falla niður. Fyrir liggur gjafsóknarleyfi til handa stefnanda, dags 6. janúar 2020, sem felur í sér að allur þar tilgreindur gjafsóknarkostnaður skuli greiðast úr ríkissjóði, en þar með talin er þá málflutningsþóknun lögmanns hennar, Agnars Þórs Guðmundssonar, sem þykir vera hæfilega ákveðin 1.091.200 krónur, og er þá tekið tillit til virðisaukaskatts.

Málið fluttu, fyrir stefnanda Haukur Freyr Axelsson lögmaður, f.h. Agnars Þórs Guðmundssonar lögmanns, en Thelma Christel Kristjánsdóttir lögmaður fyrir stefnda. Pétur Dam Leifsson héraðsdómari kvað upp dóminn.

Dómsorð:

Stefndi, Sjúkratryggingar Íslands, er sýknaður af dómkröfum stefnanda A, í máli þessu.

Málskostnaður fellur niður, en allur gjafsóknarkostnaður stefnanda skal greiðast úr ríkissjóði, en þar með talin er málflutningsþóknun lögmanns hennar, Agnars Þórs Guðmundssonar, sem ákvarðast 1.091.200 krónur, þá að teknu tilliti til virðisaukaskatts.

Pétur Dam Leifsson