Dómstólaleit

Mál þetta, sem dómtekið var 11. apríl 2018, höfðaði Landsbankinn hf., Austurstræti 11, Reykjavík, hinn 5. janúar 2017, á hendur A, [...], Reykjavík, og Guðrúnu Hjaltalín Jóhannsdóttur, Holtaseli 40, Reykjavík.

Endanlegar   dómkröfur   stefnanda   eru   þær   að   stefnda   Guðrún   Hjaltalín Jóhannsdóttir verði dæmd til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 44.140.189 krónur,   ásamt   dráttarvöxtum   samkvæmt   1.   mgr.   6.   gr.   laga   nr.   38/2001   af 44.140.189 krónum frá 14. júní 2013 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun, dags. 13. júní 2014, að fjárhæð 918.439 krónur, sem dregst frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi. Þá er krafist málskostnaðar.

Stefnda krefst sýknu af dómkröfum stefnanda og málskostnaðar.

Við þingfestingu málsins 12. janúar 2017 var ekki sótt þing af hálfu stefnda A. Í þinghaldi 28. apríl 2017 féll stefnandi frá öllum dómkröfum á hendur honum, án kostnaðar, en þá lá fyrir að bú hans hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta. Með stefndu er hér eftirleiðis einvörðungu átt við Guðrúnu Hjaltalín Jóhannsdóttur, nema annað sé tekið fram.

I

Helstu málsatvik

Mál þetta er höfðað til innheimtu eftirstöðva skuldar samkvæmt lánssamningi á milli stefnanda, sem er banki, annars vegar og stefndu og A hins vegar. Lánssamningurinn, sem fékk númerið 13496, var undirritaður 9. mars 2012, en á þeim tíma voru stefnda og A í hjúskap. Ákvæðum lánssamningsins verða gerð nánari skil í kafla II um málsástæður stefnanda, en deilt er um það í málinu hvort víkja   beri   samningnum,   og   veðsetningu   fasteignar   sem   sett   var   honum   til tryggingar, til hliðar gagnvart stefndu.

Samhliða undirritun lánssamningsins undirrituðu stefnda og A uppgjörssamkomulag við stefnanda, dagsett sama dag, „um fjárhaglega endurskipulagningu skuldara og uppgjör ábyrgðar vegna GKS eigna“.

Í 2. gr. samkomulagsins greinir að samkomulagið taki til fimm skulda sem þar eru tilgreindar, nánar tiltekið: 0115-36-2928 (erlent lán), 0115-36-7520 (erlent lán), 0115-26-002218 (hlaupareikningur), 0115-26-001294 (hlaupareikningur) og 0115-70-108791 (víxill) og er staða þessara skulda tilgreind miðað við 1. janúar 2011.

Samkvæmt 3. gr. samkomulagsins skyldu framangreindar skuldir verða 41.250.000   krónur   að   lokinni   fjárhagslegri   endurskipulagningu   og   skyldu   þær samanstanda   af   láni   að   þeirri   fjárhæð   samkvæmt   lánssamningi   til   25   ára,   en eftirstöðvar skulda samkvæmt 2. gr. samkomulagsins skyldu afskrifaðar þegar skilyrði samkomulagsins hefðu verið uppfyllt. Mun fjárhæð lánssamningsins hafa samsvarað 110% af verðmati sem stefnandi hafi látið gera á fasteign stefndu og A að Bakkastöðum 17 í Reykjavík í febrúar 2010.

Til tryggingar efndum lánssamningsins skyldi, samkvæmt 4. gr. samkomulagsins, standa tryggingarbréf nr. 0115-63-562689, útgefið 13. apríl 2005, þar sem fasteign stefndu og A var sett að veði til tryggingar skuld allt að fjárhæð 24.000.000 króna. Að tryggingarbréfinu verður komið nánar síðar, en með viðauka við það, sem undirritaður var samhliða uppgjörssamkomulaginu og lánssamningnum 9. mars 2012, var kveðið á um að veðið, sem var allsherjarveð, yrði framvegis til tryggingar sérgreindri skuld samkvæmt lánssamningnum. Stefnda undirritaði viðaukann sem þinglýstur eigandi fasteignarinnar.

Í   4.   gr.   uppgjörssamkomulagsins   er   jafnframt   fjallað   um   að   uppgjör sjálfskuldarábyrgðar A vegna GKS eigna ehf. skyldi fara fram með tilteknum hætti, en ekki er þörf á að rekja þau ákvæði nánar hér.

Aðila greinir á um það hvort og þá hvaða þýðingu eldri skuldbindingar stefndu og A gagnvart stefnanda hafi í málinu, bæði þeirra sem fjallað er um í 2. gr. samkomulagsins og enn eldri skuldbindinga, sem raktar eru í greinargerð stefndu. Verður hér lýst efni þeirra samkvæmt gögnum málsins og stuðst að nokkru við lýsingu þeirra í greinargerð, enda virðist hún vera óumdeild.

Stefnda og þáverandi eiginmaður hennar, A, eignuðust og munu enn eiga framangreinda fasteign samkvæmt afsali, dags. 3. nóvember 1999. Ekki er getið um eignarhluta hvors um sig í afsalinu eða á veðbandayfirliti, dags. 28. apríl 2017. Samkvæmt afsalinu var umsamið kaupverð greitt að fullu með útgáfu fasteignaveðbréfa, annars vegar frumbréfs á 1. veðrétti, upphaflega að fjárhæð 6.013.724 krónur, og hins vegar viðaukabréfs á 2. veðrétti upphaflega að fjárhæð 1.386.276 krónur og loks með veðskuldabréfi á 3. veðrétti, upphaflega að fjárhæð 600.000 krónur. Er óumdeilt að þessar skuldir hafi verið hjónunum sameiginlegar.

Stefnda kveður að þrisvar sinnum eftir það hafi þáverandi eiginmaður hennar sett fasteign þeirra að veði til tryggingar eigin fjárskuldbindingum, eða skuldbindingum félagsins Víkurvagna ehf., sem hafi verið stefndu óviðkomandi og hvorki tengst kaupum né endurbótum fasteignarinnar. Liggja fyrir tvö tryggingarbréf útgefin af Víkurvögnum á árinu 2000, upp á tvær og fjórar milljónir króna, sem A ritaði undir sem veðsali og stefnda samþykkti sem maki veðsala. Þá liggur fyrir veðskuldabréf að nafnvirði 3,1 milljón króna, útgefið 2003 af A, sem stefnda samþykkti einnig sem maki.

Framangreindar veðskuldir munu hafa verið greiddar upp með veðskuldabréfi   sem  A  gaf   út   til   stefnanda   30.   nóvember   2004,   að   fjárhæð 15.500.000   krónur.   Stefnda   ritaði   undir   það   bréf   í   reit   fyrir   samþykki   maka þinglýsts eiganda.

Hinn 13. apríl 2005 undirritaði A lánssamning við stefnanda, sem mun hafa fengið númerið 115-36-2928, um fjölmyntalán til 40 ára að jafnvirði 20.000.000 króna í eftirfarandi myntum og hlutföllum: CHF 52%, JPY 25% og USD 23%. Til tryggingar skuldinni gaf hann sama dag út tryggingarbréf (allsherjarveð) nr. 0115- 63-562689 fyrir 24.000.000 króna með 2. veðrétti í fasteigninni að Bakkastöðum 17,   með   uppfærslurétti   næst   á   eftir   fyrrgreindu   veðskuldabréfi.   Andvirði lánssamningsins mun hafa verið notað til uppgreiðslu fyrrgreinds veðskuldabréfs að höfuðstólsfjárhæð   15.500.000   krónur.   Stefnda   samþykkti   veðsetninguna   með undirritun sinni á tryggingarbréfið sem maki og þinglýstur meðeigandi.

Hinn 28. mars 2007 gaf A út veðskuldabréf, sem fékk númerið 115-36- 7520, að jafnvirði 10.000.000 króna í eftirtöldum myntum og hlutföllum: CHF 52%, JPY25% og USD 23%. Samhliða ritaði hann undir yfirlýsingu um að hann gerði sér grein fyrir því að lántaka í erlendri mynt væri áhættusamari en lántaka í íslenskum krónum. Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu skuldabréfsins var veittur 2. veðréttur í fasteigninni að Bakkastöðum 17 með uppfærslurétti næst á eftir fyrrgreindu tryggingarbréfi nr. 0115-63-562689 að höfuðstólsfjárhæð 24.000.000 króna. Stefnda ritaði undir veðskuldabréfið sem maki útgefanda.

Í greinargerð stefndu er vikið að því að A hafi átt, ásamt fleirum, félagið GKS eignir ehf. sem fjármagnað hafi kaup á fjölbýlishúsalóðum á árinu 2007 með ríflega 300 milljóna króna lánssamningi við stefnanda sem bundinn hafi verið gengi myntkörfu.  Til   tryggingar   láninu   hafi   félagið   m.a.   gefið   út   tryggingarbréf   að fjárhæð   10.000.000   króna   með   3.   veðrétti   og   uppfærslurétti   í   fasteigninni   að Bakkastöðum 17. Félagið hafi komist í veruleg vanskil og þann 17. maí 2010 hafi verið gengið frá fullnaðaruppgjöri þess við stefnanda vegna lánsins, með afsali allra fasteigna þess til Hamla 1 ehf., sem séu að öllu leyti í eigu stefnanda.

Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júní 2016 í máli nr. E-4252/2014 var fallist á kröfu stefnanda um fjárnám á hendur stefndu og A fyrir kröfu bankans í fasteign   þeirra   á   grundvelli   umrædds   tryggingarbréfs   að   höfuðstólsfjárhæð 10.000.000 króna sem sett var til tryggingar skuldum GKS eigna ehf. Málinu var áfrýjað og með dómi Hæstaréttar Íslands, uppkveðnum 9. nóvember 2017 í máli nr. 774/2016, var málinu vísað frá héraðsdómi sökum réttarfarsannmarka.

II

Málsástæður stefnanda

Í stefnu er málsatvikum og málsástæðum lýst samhliða. Rekur stefnandi þar ákvæði   lánssamningsins   nr.   13496   frá   9.   mars   2012.   Kemur   þar   fram   í meginatriðum að um sé að ræða langtímalán til 25 ára að fjárhæð 41.250.000 krónur. Lánið hafi borið að greiða með 288 jöfnum mánaðarlegum afborgunum.

Fyrsti gjalddagi afborgana hafi verið 1. apríl 2012. Nánar tilgreinda vexti hafi þó borið að greiða í fyrsta sinn 1. janúar 2012, mánaðarlega út lánstímann. Lánið skyldi bundið vísitölu neysluverðs til verðtryggingar með grunnvísitölu 365,5 stig í janúarmánuði 2011. Við vanskil bæri að greiða dráttarvexti af gjaldfallinni fjárhæð frá   gjalddaga   til   greiðsludags   í   samræmi   við   ákvörðun   Seðlabanka   Íslands samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, auk nánar tilgreinds   kostnaðar.   Skilyrði   fyrir   útborgun   lánsins,   samkvæmt   skilmálum samningsins, væri að stefnanda bærist beiðni um útborgun. Bankanum hafi borist slík beiðni 9. mars 2012 þar sem óskað hafi verið eftir því að lánið yrði greitt inn á eftirfarandi lán í nafni lántaka: 0115-36-2928 og 0115-36-7520. Skyldi innborgunin miðast við 1. janúar 2011. Í kjölfarið hafi verið greiddar út 41.250.000 krónur í samræmi við viðauka 1 og ákvæði samningsins.

Stefnandi bendir á að í 8. gr. lánssamningsins sé að finna gjaldfellingarákvæði sem heimili bankanum að uppfylltum ákveðnum skilyrðum að fella lán samkvæmt samningnum í gjalddaga einhliða og fyrirvaralaust og án viðvörunar eða sérstakrar uppsagnar. Þessi heimild sé m.a. til staðar ef vanskil á greiðslu afborgana eða vaxta hafa varað í 14 daga eða lengur, sbr. a-lið gr. 8.1 í samningnum. Elsti ógreiddi gjalddagi lánsins sé 1. janúar 2013. Staðan þann dag hafi verið 43.968.690 krónur, auk samningsvaxta að fjárhæð 171.499 krónur eða samtals 44.140.189 krónur, sem sé stefnufjárhæð málsins. Stefndu hafi verið sent innheimtubréf 14. maí 2013 og sé krafist dráttarvaxta af allri fjárhæðinni einum mánuði síðar eða frá 14. júní 2013 til greiðsludags.

Hinn 11. nóvember 2013 hafi þáverandi eiginmaður stefndu fengið bréf frá stefnanda þess efnis að lán hans nr. 7520, sem hafði áður verið endurreiknað líkt og önnur gengistryggð fasteignalán einstaklinga, yrði ekki leiðrétt frekar þar sem aldrei hefði verið greitt af láninu og því engar fullnaðarkvittanir til staðar. Hinn 13. júní 2014 hafi hann fengið bréf frá stefnanda þess efnis að áður framkvæmdur endurútreikningur á láni hans nr. 2928 hefði verið leiðréttur með tilliti til dóma Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og 464/2012. Leiðrétting hefði orðið til þess að inneign   væri   á   láninu   og   í   samræmi   við   almennar   reglur   kröfuréttar   hefði Landsbankinn skuldajafnað inneigninni á móti vanskilum á láni nr. 13496. Þannig sé innborgun, dags. 13. júní 2014, að fjárhæð 918.439 krónur tilkomin og dragist hún frá skuldinni miðað við stöðu hennar á þeim degi. Innborgunum sé fyrst ráðstafað til greiðslu áfallins kostnaðar af vanskilum, þá til greiðslu vaxta og að lokum til lækkunar höfuðstóls.

Eftirstöðvar skuldarinnar hafi ekki fengist greiddar þrátt fyrir innheimtutilraunir og sé því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar. Um samninginn gildi íslensk lög og skuli mál vegna ágreinings um réttindi og skyldur aðila rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, sbr. grein 15.1 og 15.2 í samningnum.

Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga og efndaskyldu loforða. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styðji stefnandi við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum númer 50/1988, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur. Varðandi varnarþing sé vísað til skilmála samningsins og 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991.

Við munnlegan málflutning lagði stefnandi fram skriflega kröfugerð og talningu málsástæðna að ósk dómara. Kemur þar í meginatriðum fram að byggt sé á því   að   stefnda   sé   bundin   við   loforð   sitt   um   að   endurgreiða   stefnanda   skuld samkvæmt lánssamningnum frá 9. mars 2012. Stefnandi mótmæli vörnum stefndu sem byggðar séu á 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936. Stefnda og fyrrverandi maki hennar hafi gengið til frjálsra samninga við stefnda um uppgjör ýmissa skulda við stefnanda með uppgjörssamkomulagi sem dagsett sé sama dag. Með uppgjörssamkomulaginu   hafi   stefnda   og   maki   hennar   náð   um   23%   lækkun   á skuldum og tekið sameiginlegt lán fyrir eftirstöðvunum. Sama dag hafi að auki verið gerður viðauki við tryggingarbréf að fjárhæð 24 milljónir króna, útgefið 13. apríl 2005, sem hvílt hafi á fasteign hjónanna að Bakkastöðum 17 þannig að það stæði framvegis til tryggingar sérgreindri skuld samkvæmt lánssamningnum. Þá bendir stefnandi á að það tryggingarbréf hafi verið gefið út samhliða töku A á 20 milljóna   króna   gengistryggðu   láni   hjá   stefnanda,   sem   stefnda   viðurkenni   í greinargerð sinni að hafi verið tekið til að greiða upp áhvílandi veðskuldir þeirra hjóna beggja vegna kaupa á fasteigninni.

III

Málsástæður stefndu

Stefnda kveðst byggja kröfu sína um sýknu á því að víkja beri til hliðar veðsetningu fasteignar hennar að Bakkastöðum 17 á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936   um   samningsgerð,   umboð   og   ógilda   löggerninga.   Þá   sé   bersýnilega ósanngjarnt, ef ekki óheiðarlegt, af stefnanda að bera fyrir sig lánssamning, dags. 9. mars 2012, til þess að koma fram persónulegri fjárskuldbindingu á hendur stefndu og beri að víkja til hliðar samningi gagnvart stefndu, í heilda eða að hluta. Þá telji stefnda að forveri stefnanda hafi ekki sinnt skyldum sem reglur samkomulags 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga lögðu honum á herðar, hvorki þegar stefndi A tókst á hendur fjárskuldbindingu að jafnvirði 20.000.000 króna, sem bundin var gengi erlendra mynta, hinn 13. apríl 2005 né við útgáfu gengistryggðs veðskuldabréfs að jafnvirði 10.000.000 króna hinn 28. mars 2007. Þá hafi stefnandi ekki fylgt eigin reglum um lánveitingu með því að kynna ekki veðsala áhrif gengisbreytinga á fjárskuldbindingu.

Enn fremur byggi stefnda á því að stefnandi sé fjármálafyrirtæki og starfi á grundvelli starfsleyfis frá Fjármálaeftirlitinu, sbr. 3. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Stefnda sé kennari og hafi ekki til að bera sérmenntun eða reynslu af viðskiptum með fjármálagerninga. Af þeim sökum verði að gera enn ríkari   kröfur   til   stefnanda   um   að   starfa   í   samræmi   við   góða   og   eðlilega viðskiptahætti, sbr. t.d. 19. gr. laganna. Þá verði hann að fylgja öllum reglum og skyldum sem séu stefndu til hagsbóta og gera verði strangar kröfur til hans um sönnun fyrir því að reglum hafi verið fylgt.

Stefnda   áréttar   að   líta   verði   til   löggerninga   að   baki   uppgjöri   með lánssamningi nr. 13496, dags. 9 mars 2012. Með uppgjöri hafi átt að koma fimm tilgreindum fjárskuldbindingum stefndu og þáverandi eiginmanns hennar í skil en langstærstur hluti þeirra hafi verið stefndu óviðkomandi. Af þessum fjárskuldbindingum séu stærstar tvö lán þáverandi eiginmanns hennar í erlendri mynt, dags. 13. apríl 2005 og 28. mars 2007.

Hinn 13. apríl 2005 hafi stefnda sett að veði eignarhlut sinn í fasteigninni að Bakkastöðum   17   til   tryggingar   öllum   skuldum   þáverandi   eiginmanns   síns samkvæmt tryggingarbréfi nr. 0115-63-562689 sem hann gaf út að höfuðstólsfjárhæð   24.000.000   króna.   Tryggingarbréfið   hafi   verið   gefið   út   til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu allra skuldbindinga samkvæmt lánssamningi, dags. 13. apríl 2005, sbr. gr. 9.1. í samningnum. Þrátt fyrir það áréttar stefnda að tryggingarbréfið hafi samkvæmt efni sínu verið allsherjarveð og staðið til tryggingar öllum skuldum þáverandi eiginmanns hennar við stefnanda en ekki aðeins til tryggingar lánssamningi, eins og skilja hafi mátt af ákvæði framannefndrar gr. 9.1. Skjöl sem frá stefnanda stöfuðu og voru einhliða samin af honum hafi þannig verið villandi og til þess fallin að búa honum betri rétt á kostnað stefndu.   Tryggingarbréf   þetta   hafi   síðan   verið   notað   til   að   koma   frekari skuldbindingum   samkvæmt   lánssamningi   frá   9.   mars   2012   inn   í   veðrými fasteignarinnar að Bakkastöðum 17.

Í greinargerð er á því byggt að hvorki þá né við útgáfu veðskuldabréfs, dags.   28.   mars   2007,   hafi   stefnandi   gert   greiðslumat   á   þáverandi   eiginmanni stefndu,   þótt   honum   hafi   borið   það   eftir   fortakslausri   reglu   í   3.   mgr.   3.   gr. samkomulagsins 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Stefnda kveðst reisa málatilbúnað sinn á því að greiðslumat hefði haft áhrif á ákvörðun hennar þannig að hún hefði ekki veitt veð, sérstaklega ef henni hefði verið fyllilega kynnt gengisáhætta lánssamningsins. Þá hafi stefndu ekki verið kunnugt   um   þær   skyldur   sem   á   fjármálafyrirtækjum   hvíldu   að   framkvæma greiðslumat. Stefnandi verði að bera hallann af því að hafa ekki viðhaft þau vönduðu vinnubrögð sem samkomulagið krefjist og verði jafnframt leidd af öðrum skráðum og óskráðum reglum.

Stefnandi lagði fram undir rekstri málsins greiðslumat sem dagsett er 28. mars   2007   og   stefnda   ritaði   undir   sem   maki   lántaka.   Í   skriflegri   talningu málsástæðna sem stefnda lagði fram við upphaf aðalmeðferðar kemur fram að það greiðslumat sé villandi og byggi á röngum forsendum, enda meti það greiðslugetu af láni með allt öðrum kjörum en veðskuldabréf, útgefið sama dag.

Stefnda kveðst byggja sérstaklega á ákvæðum 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 að því er varði undirritun hennar sem lántaka á lánssamning, dags. 9. mars 2012. Með undirritun sinni á lánssamninginn hafi stefnda tekist á hendur verulegar fjárskuldbindingar vegna skulda sem hafi verið í gjalddaga fallnar, í vanskilum og henni óviðkomandi, sbr. meginreglur hjúskaparréttar. Stefnda hafi ekki haft til að bera sérfræðiþekkingu til að greina á milli skulda sinna og skulda þáverandi eiginmanns   hennar   og   ekki   áttað   sig   á   því   að   með   undirritun   hennar   yrði skuldskeyting   um   vanskilaskuldir   hans.   Stefnanda   hafi   borið   að   gera   stefndu sérstaklega   grein   fyrir   þessum   atriðum   og   að   undirritun   hennar   væri   umfram skyldu.

Aðstöðumunur   aðila   hafi   verið   verulegur   og   hafi   endurskipulagning fjárskuldbindinga   verið   einhliða   ákveðin   af   stefnanda   sjálfum.   Stefnda   og þáverandi eiginmaður hennar hafi verið undir miklum þrýstingi um að ganga að kjörum hans. Vísar stefnda þar um til tölvupósts 6. september 2011 frá fulltrúa forvera stefnanda til þáverandi eiginmanns hennar. Í tölvupósti einhvern tímann á tímabilinu 6. til 14. janúar 2012 hafi stefnandi sett fram tilboð, einhliða samið af honum sjálfum, sem skyldi renna út án eftirmála hinn 14. janúar 2012. Af tilboðinu verði   ráðið   að   það   hafi   verið   gert   að   skilyrði   að   stefnda   tækist   á   hendur skuldbindingar þáverandi eiginmanns síns ef af uppgjöri ætti að verða. Stefnda hafi hins vegar ekki notið neinnar leiðbeiningar við uppgjörið heldur treyst því að stefnandi ynni að hagsmunum hennar í samræmi við skilyrði laga og óskráðra reglna. Af upplýsingum frá stefnanda hafi stefnda ekki getað annað ráðið en að fjárskuldbindingar uppgjörssamkomulags væru sameiginlegar. Stefnda hefði hins vegar aldrei samþykkt að taka á sig þegar gjaldfallnar skuldir þáverandi eiginmanns síns nema af því að hún treysti ráðgjöf stefnanda og upplýsingum sem frá honum stöfuðu. Þá hafi skuldir þáverandi eiginmanns hennar að miklu leyti verið vegna áhættufjárfestinga og stefnanda verið um það kunnugt enda hefðu afleiðuviðskipti hans verið framkvæmd af einkabankaþjónustu stefnanda.

Stefnda kveðst jafnframt byggja málatilbúnað sinn á því að óheiðarlegt og ósanngjarnt sé af stefnanda að bera fyrir sig kröfu samkvæmt lánssamningi enda hafi uppgjörssamkomulagið sjálft verið villandi og forsendur þess brostið. Með samkomulaginu hafi átt að takast endurskipulagning fjármála þeirra hjóna sem og uppgjör ábyrgðar vegna GKS eigna ehf. Stefnandi hafi hins vegar ekki leiðbeint stefndu um lagatæknileg atriði er varði ábyrgð annars vegar og veðsölu hins vegar. Í kjölfar uppgjörsins hafi stefnandi sótt kröfu á hið gjaldþrota félag GKS eignir ehf. inn í veðrétt samkvæmt tryggingarbréfi útgefnu af GSK eignum ehf. með veði í fasteigninni að Bakkastöðum 17. Ekki aðeins hafi stefnda mátt treysta því að fjárskuldbindingar GKS eigna ehf. við stefnanda væru uppgerðar með afsali eigna til Hamla 1 ehf. heldur hafi uppgjörssamkomulagið að þessu leyti verið villandi fyrir stefndu, sem ekki hafi verið sérfróð um viðskipti og löggerninga þeim tengda. Hafi jafnframt algerlega brostið sú forsenda uppgjörssamkomulagsins að áhvílandi veðskuldir fasteignarinnar næmu 110% af verðmati eignarinnar í febrúar 2010 eftir endurskipulagningu.   Framkoma   stefnanda   í   garð   stefndu   hafi   einkennst   af blekkingum og misneytingu.

Varðandi lagarök kveðst stefnda vísa til laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, laga nr. 38/2001 um   vexti   og   verðtryggingu,   laga   um   sölu   fasteigna,   fyrirtækja   og   skipa, hjúskaparlaga nr. 31/1993 og laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, en í skriflegri talningu málsástæðna stefndu er vísað sérstaklega til 19. gr. þeirra laga. Þá sé byggt á meginreglum samninga- og kröfuréttar, skráðum sem óskráðum. Um réttarfar og málskostnað   sé   vísað   til   laga   nr.   91/1991   um   meðferð   einkamála.   Krafa   um virðisaukaskatt af málskostnaði sé reist á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988.

IV

Niðurstaða

Við aðalmeðferð málsins gaf stefnda aðilaskýrslu, en auk þess gáfu skýrslu sem vitni fyrrverandi eiginmaður hennar, sem upphaflega var einnig stefnt í málinu, og fyrrverandi útibússtjóri hjá stefnanda.

Mál þetta snýst um það hvort stefndu beri að standa skil á eftirstöðvum láns að   höfuðstólsfjárhæð   41.250.000   krónur   sem   hún   tók   hjá   stefnanda,   ásamt þáverandi eiginmanni sínum, með undirritun lánssamnings 9. mars 2012. Lánið tóku þau til uppgjörs á fimm skuldum sem greinir í uppgjörssamkomulagi, dagsettu sama dag. Liggur ekki annað fyrir en að stefnandi hafi efnt uppgjörssamkomulagið fyrir sitt leyti og að skuldir samkvæmt 2. gr. þess hafi verið afskrifaðar að því leyti sem þær greiddust ekki upp með lánsfjárhæð samkvæmt lánssamningnum. Er deilt um þá málsvörn stefndu að óheiðarlegt sé af stefnanda og ósanngjarnt að halda skuld samkvæmt lánssamningnum og tilheyrandi veðtryggingu upp á hana, en í því efni vísar stefnda til 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Fyrir liggur að stefnda var ekki skuldari nema að tveimur þeirra fimm skulda sem uppgjörssamkomulagið frá 9. mars 2012 tók til, þ.e. hlaupareikningi og víxli, sem stóðu í ríflega 8,3 milljónum króna þann 1. janúar 2011 samkvæmt því sem greinir í 2. gr. samkomulagsins, en fyrrverandi eiginmaður stefndu var einn skuldari að tveimur gengistryggðum lánum (nr. 2928 og 7520) og skuld samkvæmt hlaupareikningi, sem stóðu í samtals um 75 milljónum króna, miðað við sömu dagsetningu. Líkt og stefnda bendir á gefur uppgjörssamkomulagið ekki annað til kynna en að allar skuldir tilgreindar í 2. gr. þess séu sameiginlegar skuldir þeirra hjóna, en þau voru einu nafni nefnd „skuldari“ í samkomulaginu. Þá er ekkert fram komið í málinu sem bendir til þess að stefndu hafi verið leiðbeint um að hún væri að taka á sig skuldir langt umfram skyldu með undirritun lánssamningsins.

Skuldin samkvæmt lánssamningnum frá 9. mars 2012 var tryggð með veði í fasteign   þeirra   hjóna   að   Bakkastöðum   17,   samkvæmt   tryggingarbréfi   sem upphaflega var gefið út sem allsherjarveð 13. apríl 2005, sama dag og þáverandi eiginmaður stefndu tók fyrra gengistryggða lánið (nr. 2928). Með viðauka við bréfið 9. mars 2012 var kveðið á um að framvegis yrði bréfið til tryggingar sérgreindri skuld samkvæmt lánssamningnum, dagsettum sama dag. Tryggingarbréfið hafði stefnda áritað árið 2005 um samþykki bæði sem maki útgefanda og sem þinglýstur meðeigandi fasteignarinnar, og viðauka við bréfið áritaði   hún   einnig   sem   þinglýstur   eigandi   9.   mars   2012,   samhliða   undirritun uppgjörssamkomulags og lánssamnings. Líkt og ráðið verður af málsatvikalýsingu hér að framan hafði hún áritað bæði fyrri og síðari veðsetningar sem maki veðsala, en ekki sem veðsali eða meðeigandi fasteignarinnar. Eins gögnum málsins er háttað verður   að   leggja   til   grundvallar   að   það   hafi   einungis   verið   við   undirritun tryggingarbréfsins 13. apríl 2005 og aftur við undirritun viðauka við sama bréf 9. mars 2012 sem stefnda samþykkti veðsetningu á sínum hluta fasteignarinnar, eftir að   upphaflegar   og   sameiginlegar   skuldir   hjónanna   við   Íbúðalánasjóð   vegna fasteignakaupanna voru greiddar upp.

Ekki er að sjá að gert hafi verið greiðslumat áður en stefnda undirritaði tryggingarbréfið 13. apríl 2005, líkt og stefnanda bar að gera, í samræmi við skyldur sínar samkvæmt 3. gr. samkomulags sem bankar og fleiri fjármálafyrirtæki undirrituðu árið 2001, um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Þá liggur ekki fyrir að stefnda hafi undanskilið stefnanda frá skyldu til að gera greiðslumat á maka sínum, svo sem heimilt hefði verið samkvæmt sömu grein samkomulagsins.

Í dómaframkvæmd hefur það að greiðslumat er ekki framkvæmt í samræmi við skyldu fjármálastofnunar samkvæmt framangreindu samkomulagi frá 2001 gjarnan verið látið varða því að ábyrgðarskuldbindingu er vikið til hliðar, með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936.

Stefnandi, sem er banki, verður að bera hallann af óskýrleika gagna sem frá honum stafa. Þá er að líta til þeirra skyldna sem á stefnanda hvíldu samkvæmt 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, til að starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði.

Að öllu framanrituðu virtu verður á það fallist með stefndu að ósanngjarnt sé, í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936, í ljósi rakinna atvika, óskýrleika gagna sem frá stefnanda stöfuðu og aðstöðumunar milli hennar og bankans, að stefnandi beri að fullu fyrir sig lánssamninginn frá 9. mars 2012 og tryggingarbréfið frá 13. apríl 2005, með viðauka 9. mars 2012, gagnvart henni.

Viðurkennt er hins vegar af hálfu stefndu að sameiginlegar skuldir hennar og þáverandi eiginmanns hennar við Íbúðalánasjóð vegna fasteignakaupanna 1999 hafi verið greiddar upp með láni sem eiginmaður hennar tók 30. nóvember 2004, sem aftur var greitt upp með erlendu láni nr. 2928 sem hann tók 13. apríl 2005, en það lán er meðal þeirra skulda sem uppgjörssamkomulagið frá 9. mars 2012 tók til. Við   uppgreiðslu   skuldanna   á   sínum   tíma   námu   þær   alls   9.076.698   krónum, samkvæmt yfirliti frá Íbúðalánasjóði.

Þótt fullyrðing stefndu um að til víxilskuldarinnar sem greinir í 2. gr. samkomulagsins hafi hún stofnað í þágu maka síns fái nokkra stoð í gögnum málsins og framburði útibússtjóra stefnanda fyrir dómi verður ekki séð að neinar þær aðstæður séu uppi gagnvart stefnanda viðvíkjandi því láni að rétt sé að beita 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 varðandi þá skuld. Í uppgjörssamkomulaginu var miðað við að staða þeirrar skuldar og skuldar á hlaupareikningi stefndu næmi alls 8.310.059 krónum.

Samkvæmt framanrituðu og með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 er fallist á að víkja beri skuldbindingu stefndu samkvæmt lánssamningnum frá 9. mars 2012 til hliðar, að því marki sem hún er umfram framangreindar fjárhæðir, sem samtals nema 17.386.757 krónum. Að sama marki er rétt að víkja til hliðar veðsetningu samkvæmt   framangreindu   tryggingarbréfi   frá   13.   apríl   2005   sem   sett   var   til tryggingar   skuldinni,   að   því   leyti   sem   hún   tekur   til   eignarhluta   stefndu   í fasteigninni. Þessa fjárhæð verður stefnda dæmd til að greiða stefndanda, að teknu tilliti til innborgunar og með dráttarvöxtum eins og krafist er, en eins og málið er vaxið þykir rétt að miða upphafstíma dráttarvaxta við dómsuppsögu.

Eftir atvikum, og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þykir rétt að hvor aðili beri sinn málskostnað.

Hildur Briem héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Við dómsuppsögu var gætt ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Dómari og lögmenn aðila voru sammála um að endurflutningur málsins væri óþarfur, þrátt fyrir þann drátt sem varð á uppkvaðningu dómsins, sem helgaðist af embættisönnum dómara.

Dómsorð:

Stefnda, Guðrún Hjaltalín Jóhannsdóttir, greiði stefnanda, Landsbankanum hf., 17.386.757 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá dómsuppsögu til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun, dags. 13. júní 2014, að fjárhæð 918.439 krónur, sem dregst frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi.

Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Hildur Briem