Dómstólaleit

Mál   þetta   sem   dómtekið   var   28.   október   2016   var   höfðað   fyrir   Héraðsdómi Reykjavíkur,   23.   mars   2016,   af   Lýsingu   hf.,   Ármúla   1,   Reykjavík,   á   hendur Verktakafélaginu Glaumi ehf. og A, báðum til heimils að [...], [...].

Kröfur aðila Stefnandi krefst þess að stefndi, Verktakafélagið Glaumur ehf.,  verði dæmdur til að greiða stefnanda 16.343.119 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 10.025 krónum, frá 30. nóvember 2012 til 1. október 2013, af 134.528 krónum, frá þeim degi til 1. ágúst 2014, af 5.285.766 krónum, frá þeim degi til 28. ágúst 2014, af 6.176.838 krónum frá þeim degi til 29. ágúst 2014, af 16.104.015 krónum, frá þeim degi til 2. september 2014, af   16.121.295   krónum,   frá   þeim   degi   til   19.   september   2014,   af  16.156.676 krónum, frá þeim degi til 23. september 2014, af 16.169.229 krónum, frá þeim degi til 27. október 2014 og af 16.343.119 krónum, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum   innborgunum   að   fjárhæð   1.344.739   krónur,   þann   29.   ágúst   2014, 5.210.160 krónur, þann 12. september 2014, 1.317.500 krónur, þann 23. september 2014 og 1.570.800 krónur, þann 22. október 2014.

Gagnvart stefndu, A, krefst stefnandi þess að staðfest verði með dómi að tryggingarbréf í eigu stefnanda að fjárhæð 30.000.000 króna, m.v. grunnvísitölu 249,7, sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, útgefið 9. febrúar 2006, er hvíli á 5. veðrétti með uppfærslurétti á fasteigninni [...],[...], fastanr. 206-9310, í eigu stefndu, A, standi til tryggingar öllum skuldum stefnda,Verktakafélagsins Glaums   ehf.,   samkvæmt   fjármögnunarleigusamningum   við   stefnanda,   alls   að fjárhæð 16.343.119 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 10.025 krónum, frá 30. nóvember 2012 til 1. október 2013, af 134.528 krónum, frá þeim degi til 1. ágúst 2014, af  5.285.766 krónum, frá þeim degi til 28. ágúst 2014, af 6.176.838 krónum, frá þeim degi til 29. ágúst   2014,   af   16.104.015   krónum,   frá   þeim   degi   til   2.   september   2014,   af 16.121.295 krónum, frá þeim degi til 19. september 2014, af 16.156.676 krónum, frá þeim degi til 23. september 2014, af 16.169.229 krónum, frá þeim degi til 27. október 2014 og af 16.343.119 krónum, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum að fjárhæð 1.344.739 krónur, þann 29. ágúst 2014, 5.210.160 krónur, þann 12. september 2014, 1.317.500 krónur, þann 23. september 2014 og 1.570.800 krónur, þann 22. október 2014. Þá er þess krafist að stefnanda sé heimilt að gera fjárnám inn í veðrétt sinn samkvæmt tryggingarbréfinu að því marki sem   það   nær   fyrir   framan-greindum   kröfum   stefnanda   á   hendur   stefnda, Verktakafélaginu Glaumi ehf. Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði dæmd, in solidum,   til   að   greiða   stefnanda   málskostnað   samkvæmt   síðar   framlögðum málskostnaðarreikningi, en verði slíkur reikningur ekki lagður fram, þá samkvæmt mati dómsins.

Af hálfu beggja stefndu er krafist sýknu af kröfum stefnanda. Þá krefjast stefndu, hvort um sig, málskostnaður úr hendi stefnanda. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefndu er þess krafist að málskostnaður milli stefnanda og stefndu falli niður.

Atvik máls Stefnandi máls þessa er eignaleigufyrirtæki í merkingu 3. tl. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Stefndi, Verktakafyrirtækið Glaumur ehf. (hér eftir Glaumur ehf.),  er alhliða verktakafyrirtæki. Stefnandi og Glaumur ehf., hafa gert með sér fjölda fjármögnunarleigusamninga um vélar og tæki, sem Glaumur ehf. hefur nýtt í atvinnurekstri sínum. Kröfur stefnanda á hendur Glaumi ehf. í máli þessu varða fjóra þessara samninga þ.e. samning nr. 131980-981, síðar nr. 152782, dags. 24. febrúar 2006, samning nr. 132386-387, síðar nr. 152784, dags. 20. mars 2006, samning nr. 133511-516, síðar nr. 152792, dags. 16. maí 2006 og samningur nr. 133014-015,  dags. 25. apríl 2006. Andlög samninganna voru Caterpillar jarðýta (samningur nr. 152782), MAN vörubifreið (samningur nr. 152784), fleygur ásamt þjöppu og klemmu (samningur nr. 152792) og GPS mælitæki (samningur nr. 133014-015).

Framangreindir fjármögnunarleigusamningar eru á samningsformi sem stafar frá   stefnanda.   Skilmálar   samninganna   eru   tvíþættir.   Annars   vegar   sérstakir skilmálar í greinum 1-10 og hins vegar almennir skilmálar í greinum 11-35. Í sérstaka hlutanum er gerð grein fyrir samningsandlaginu, seljanda hins leigða, samningstíma, afborgunum, vöxtum, greiðslutilhögun og vátryggingum. Í hinum almenna hluta eru almennir staðlaðir samningsskilmálar. Í 2. gr. samninganna er að finna ákvæði um leigugrunn. Er hann tilgreindur í íslenskum krónum en tengdur gengi annars vegar japanskra jena og hins vegar svissneskra franka. Samkvæmt 5. gr.   samninganna   og   2.   mgr.   14.   gr.   tók   umsamin   leigufjárhæð   breytingum   í samræmi við breytingar á hinum tilgreindu erlendu gjaldmiðlum í samræmi við skráð sölugengi þeirra hjá Seðlabanka Íslands. Í 12. gr. er tekið fram að leigutaki geti   ekki   sagt   leigusamningi   upp   á   grunnleigutíma   og   að   þeim   tíma   loknum framlengist hann ótímabundið skv. 6. gr. Leigutaki geti þó sagt hinum framlengda leigusamningi   upp,   skriflega,   með   eins   mánaðar   fyrirvara   enda   skili   hann   þá tafarlaust hinu leigða. Í 15. gr. kemur m.a. fram að leigusali sé einn eigandi hins leigða og leigutaka sé óheimilt að stofna til hvers kyns löggerninga um hið leigða. Í 16. gr. kemur fram að leigutaki velji hið leigða og annist skoðun þess eins og kaupanda sé skylt samkvæmt lögum. Þá segir að leigusali taki enga ábyrgð á leigumun og að leigugreiðslur skuli greiddar enda þótt hið leigða hafi ekki þá eiginleika sem leigutaki hafi reiknað með. Í 17. gr. kemur fram að leigutaki beri áhættuna ef hið leigða farist, skemmist eða rýrni eftir að seljandi hafi afhent hið leigða eða áhættan flust frá seljanda til kaupanda samkvæmt lögum. Þá segir í 18. gr. að kostnaður sem falli til við pökkun og flutning hins leigða frá seljanda til leigutaka   sem   og   allur   kostnaður   við   uppsetningu   og   frágang   hins   leigða   á notkunarstað hjá leigutaka sé á ábyrgð og kostnað hans. Þá greiði leigutaki allan kostnað sem falli til vegna skráningar og eigendaskipta jafnt við upphaf sem lok samningsins. Í 19. gr. kemur fram að leigutaka beri að greiða leigu enda þótt seljandi hlutar vanefni samning sinn við leigusala og/eða leigutaka. Þá segir í ákvæðinu að leigutaki geti átt rétt til afsláttar af kaupverði eða til skaðabóta eða endurgreiðslu ef vanefndir seljanda leiði til afsláttar á kaupverði eða til skaðabóta úr hans hendi. Þá skuli sú fjárhæð koma leigutaka að fullu til góða í formi lækkaðrar leigu. Samkvæmt 20. gr. skal leigutaki annast allt viðhald og viðgerðir á leigumun á sinn kostnað. Samkvæmt 21. gr. ber leigutaki ábyrgð á og er skylt að bæta Lýsingu hf. allt það tjón sem verða kunni á hinu leigða og tryggja að viðgerð á hinu leigða skuli, ef til kemur, unnin með fullnægjandi hætti og án tafar. Þá er mælt svo fyrir að skylda leigutaka til greiðslu leigu falli ekki niður þó notkun hins leigða stöðvist vegna tjóns eða bilunar á hinu leigða. Ef um altjón sé að ræða fari fram uppgjör skv. 30. gr. Í 22. gr. er mælt svo fyrir að leigutaki beri, meðan leigutími varir, ábyrgð á því tjóni sem hið leigða kunni að valda með beinum eða óbeinum hætti og verði Lýsing hf. að greiða bætur fyrir slíkt tjón eigi félagið endurkröfu, sem því nemi, á hendur leigutaka. Í 23. gr. er m.a. kveðið á um að hið leigða skuli á kostnað leigutaka vera vátryggt á leigutímanum. Í 24. gr. er mælt fyrir um rétt starfsmanna   Lýsingar   hf.   til   að   skoða   hið   leigða   á   leigutímanum   og   skyldu leigutaka   til   að   veita   starfsmönnun   Lýsingar   hf.   aðgang   að   leigumunum   og geymslustað þeirra. Þá er leigutaka skv. 25. gr. skylt að tilkynna Lýsingu hf. um búsetuskipti um leið og þau verða. Í 26. gr. kemur fram að leigutaki skuli m.a. greiða alla skatta og gjöld sem kunni að verða hækkuð eða lögð á leigumun, leigusamning eða leiguna sjálfa, þ.m.t. virðisaukaskatt, bifreiðagjöld og þungaskatt. Í 27. gr. eru m.a. ákvæði um skyldu leigutaka til greiðslu vanskilavaxta, ef til vanskila á leigugreiðslu eða öðrum greiðslum samkvæmt samningnum komi. Í 28. gr. eru ákvæði um heimild Lýsingar hf. til riftunar, vanefni eða brjóti leigutaki einhverja grein samningsins, eins og það er orðað. Í 29. gr. er mælt svo fyrir að sé samningnum sagt upp eða rift á grundvelli 19., 21. eða 28. gr. skuli leigutaki tafarlaust skila hinu leigða, óskemmdu og í eðlilegu ástandi miðað við notkun, á þann stað er Lýsing hf. tilgreini. Þá eru í ákvæðinu reglur um hvernig með skuli farið ef hið leigða verði metið til uppítökuverðs þ. á m. um viðbótarafföll og sölulaun. Í 30. gr. eru settar fram reglur um uppgjör milli Lýsingar hf. og leigutaka vegna loka samnings skv. 19., 21. eða 28. gr. Þar segir:

1. Leigutaki skal greiða alla ógjaldfallna leigu samkvæmt 5. gr. samningsins og skatta og gjöld skv. 26. gr., vátryggingar skv. 23. gr. og allan annan kostnað af hinu leigða ásamt dráttarvöxtum frá uppgjörsdegi.
2. Leigutaki skal greiða allar gjaldfallnar leigugreiðslur skv. 5. gr. og 6. gr. ásamt dráttarvöxtum og kostnaði skv. 27. gr.
3. Leigutaki   skal   greiða   allan   kostnað   skv.   samkvæmt   29.   gr.   vegna uppsagnar eða riftunar samnings og innheimtuaðgerða þ.m.t. innheimtu- og málskostnaður lögmanns skv. gjaldskrá. Leigutaki greiðir dráttarvexti vegna þessara atriða frá gjalddaga reikninga.
4. Frá skuld leigutaka til Lýsingar skv. tl. 1-3 hér að framan skal draga verðmat hins leigða. Verði ágreiningur um matið og/eða viðgerðarkostnað og aðilar ná ekki samkomulagi, má leigusali láta selja hið leigða á opinberu uppboði skv. 8. gr. laga nr. 90/1991, enda hafi leigutaki mótmælt matinu eða uppgjörinu skriflega innan 7 daga frá því að honum mátti vera það kunnugt. Að öðrum kosti telst hann við það bundinn. Á sama hátt skal draga frá skuld leigutaka   til   Lýsingar   skv.   tl.   1-3,   endurgreiðslur   eða   skaðabætur   frá seljanda hins leigða vegna galla eða vanefnda sbr. 19. gr. og vátryggingabætur ef hið leigða ferst eða glatast sbr. 21. gr. Nú myndast hagnaður hjá Lýsingu hf. við uppgjör á leigusamningi og getur Lýsing hf. þá einhliða greitt hann inn á aðrar kröfur eða leigusamninga sem eru í gildi milli sömu aðila. Í 31. gr. er ákvæði um m.a. mögulegar kröfur á hendur leigutaka vegna leyndra galla á hinu leigða við skil hins leigða. Í 32. gr. er mælt svo fyrir að það hvernig leigugreiðslur   séu   færðar   í   bókhaldi   leigutaka   sé   alfarið   á   hans   ábyrgð   og endurskoðanda   hans.   Samkvæmt   33.   gr.   er   Lýsingu   hf.   heimilt   að   framselja samninginn til banka eða annars eignarleigufyrirtækis enda skerði slíkt framsal ekki réttarstöðu leigutaka. Hins vegar sé framsal leigutaka á réttindum sínum samkvæmt samningnum ekki heimilt nema með samþykki Lýsingar hf. Í 34. gr. er mælt svo fyrir að breytingar á samningnum megi eingöngu gera með skriflegum viðauka, undirrituðum af samningsaðilum og í 35. gr. er mælt fyrir um varnarþing.

   Stefnandi og Glaumur ehf. sömdu, 31. mars 2009, um breytingar á skilmálum samninga nr. 131980-981 nr. 132386-387 og nr. 133511-516 og fólu þær í sér umreikning á eftirstöðvum vegna gjaldfallinna greiðslna og lengingu umsamins leigutíma. Þá fengu samningarnir ný samningsnúmer eins og áður er gerð grein fyrir. Hinn 9. febrúar 2006 gaf Glaumur ehf. út tryggingarbréf til stefnanda til tryggingar skilvísum og skaðlausum greiðslum á öllum þáverandi og „tilvonandi“ skuldum og fjárskuldbindingum   Glaums   ehf.   við   stefnanda.  Tilgreind   hámarksfjárhæð   skv. bréfinu var 30.000.000 króna og var fjárhæðin bundin vístölu neysluverð miðað við grunnvísitöluna 249,7 stig. Bréfið var tryggt með 5. veðrétti og uppfærslurétti í fasteigninni [...],[...], þinglýstri eign stefndu, A.

   Með símskeyti, 27. nóvember 2012, lýsti stefnandi yfir riftun framangreindra fjármögnunarleigusamninga vegna meintra vanskila á leigugreiðslum og öðrum greiðslum samkvæmt samningunum.

   Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness, 30. maí 2014, var stefnanda heimilað að   gera   aðför   m.a.   í   andlögum   framangreindra   fjögurra   leigusamninga.   Mun stefnandi í framhaldi af úrskurðinum hafa tekið leiguandlögin í sínar vörslur.

   Með bréfum, dags. 23. september 2014, tilkynnti stefnandi Glaumi ehf. um uppgjör vegna samninga nr. 152782 nr. 152784 og nr. 152792 og með bréfi, dags. 27. október 2014, um uppgjör vegna samnings nr. 133014-015.

   Í máli þessu deila stefnandi og Glaumur ehf. m.a. um gildi framangreindrar uppgjörsreglu   1.   tl.   1.   mgr.   30.   gr.   tilvitnaðra   fjármögnunarleigusamninga   og matsverð leigumuna skv. 4. tl. sömu greinar. Þá er ágreiningur milli stefnanda og stefndu,   A,   um   gildi   veðsetningar   samkvæmt   framangreindu   tryggingarbréfi, útgefnu 9. febrúar 2006.

   Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimilda Stefnandi byggir, hvað kröfugerð sína á hendur Glaumi ehf. varðar, á því að um sé að ræða skuld vegna uppgjörs á fjármögnunarleigusamningum nr. 1522782 nr. 152784 nr. 152792 og nr. 133014-015, sbr. 30. gr. samninganna auk skuldar vegna útlagðs kostnaðar sem Glaumi ehf. hafi borið að greiða skv. 26. og 27. gr. samninganna.   Hvað   uppgjörskröfu   skv.   fjármögnunarleigusamningi   nr.   152782 varði hafi leiguandlaginu, jarðýtu fnr. GB 618, verið skilað til stefnanda í kjölfar riftunar samningsins. Í framhaldinu hafi farið uppgjör á samningum í samræmi við 30. gr. hans. Við það hafi stofnast uppgjörskrafa að fjárhæð samtals 9.927.177 krónur, sem samanstandi af greiðslum á grunnleigutímabili samningsins. Hvað varði kröfu vegna útlagðs kostnaðar sé krafist greiðslu reiknings vegna ógreidds vinnueftirlitsgjalds að fjárhæð 10.025 krónur en um sé að ræða opinbert gjald, sem Glaumi ehf., hafi borið að greiða en fallið á stefnanda vegna vanefnda stefnda. Til frádráttar skuldinni komi innborgun, 12. september 2014, að fjárhæð 5.210.160 krónur sem samsvari matsverðs tækisins. Hvað uppgjörskröfu skv. fjármögnunarleigusamningi nr. 152784 varði hafi leiguandlaginu, Man vörubifreið fnr. YS 425 skilað til stefnanda í kjölfar riftunar fjármögnunarleigusamnings nr. 132386-387 (152784) haustið 2014. Í framhaldinu hafi farið fram uppgjör á kröfu vegna umrædds tækis, sbr. 30. gr. fjármögnunarleigu-samnings aðila. Við það hafi stofnast   uppgjörskrafa   alls   að   fjárhæð   5.151.238   krónur,   sem   samanstandi   af greiðslum á grunnleigutímabili leigusamnings aðila. Frá ofangreindri skuld dragist innborgun að fjárhæð 1.344.739 krónur, þann 29. ágúst 2014, en innborgunin jafngildi matsverði tækisins, sbr. 30. gr. samnings aðila. Hvað varði kröfu vegna útlagðs kostnaðar, samtals að fjárhæð 189.717 krónur, sé krafist greiðslu reikninga vegna   ógreidds   skoðunar-   og   kostnaðarmats.   Jafnframt   sé   krafist   greiðslu   á þungaskatti, bifreiðargjöldum og vanrækslugjaldi en um sé að ræða opinber gjöld sem stefnda, Glaumi ehf., hafi borið að greiða en fallið á stefnanda vegna vanefnda stefnda. Stefndi hafi skuldbundið sig til að greiða þessi gjöld með undirritun sinni á fjármögnunarleigusamning   aðila,   sbr.   26.   og   27.   gr.   leigusamningsins.   Hvað uppgjörskröfu skv., fjármögnunarleigusamningi nr. 152792 varði hafi leiguandlaginu,  fleyg   árg.   2006,   ásamt   þjöppu   og   klemmu,   verið   skilað   til stefnanda haustið 2014 í kjölfar riftunar samningsins. Í framhaldinu hafi farið fram uppgjör á kröfu vegna umrædds tækis, sbr. 30. gr. fjármögnunarleigusamnings aðila. Við það hafi stofnast uppgjörskrafa samtals að fjárhæð 891.072 krónur, sem samanstandi af greiðslum á grunnleigutímabili leigusamnings aðila. Frá ofangreindri skuld dragist innborgun að fjárhæð 1.317.500 krónur, 23. september 2014, en innborgunin jafngildi matsverði tækisins, sbr. 30. gr. samnings aðila. Hvað uppgjörskröfu skv. fjármögnunarleigusamningi nr. 133014-015 varði, sé um að ræða   eftirstöðvar   samningsins   skv.   30.   gr.   samnings   aðila   samtals   að   fjárhæð 173.890 krónur, að teknu tilliti til innborgunar að fjárhæð 1.570.800 krónur, 22. október 2014, en innborgunin jafngildi matsverði tækisins, sbr. 30. gr. samnings aðila. Samkvæmt 30. gr. fjármögnunarleigusamninga aðila reiknist dráttarvextir á framangreindar uppgjörskröfur frá tilgreindum uppgjörsdögum. Dráttavextir reiknist frá gjalddaga hverrar leigugreiðslu fyrir sig, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.   Gjalddagi   leigugreiðslna   sé   10.   hvers   mánaðar   líkt   og   fram   komi   í leigusamningum aðila, svo og í útgefnum reikningum. Dráttarvextir af útlögðum kostnaði reiknist frá gjalddaga hvers reiknings, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Hvað kröfu á hendur stefndu A varði, byggi stefnandi á því að til tryggingar öllum núverandi og tilvonandi skuldum stefnda, Glaums ehf., við stefnanda, í hvaða formi sem sem þær væru, hafi verið útbúið tryggingarbréf (allsherjarveð), sem útgefið hafi verið af Glaumi ehf., 9. febrúar 2006, upphaflega að fjárhæð 30.000.000 króna, miðað við grunnvísitöluna 249,7 stig, sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs og hvíli á 5. veðrétti með uppfærslurétti á fasteigninni [...], [...], fastanr. 206-9310, þinglýstri eign stefndu   A. Umfram fyrrgreinda höfuðstólsfjárhæð og að teknu tilliti til verðbóta og vísitöluhækkunar sé umrædd fasteign   einnig   sett   að   veði   fyrir   gengismun,   dráttarvöxtum,   vanskilaálögum, kostnaði af fjárnámsgerð og frekari fullnustuaðgerðum eða öðrum kostnaði, hverju nafni sem nefnist, þ.m.t. lögfræði-kostnaði og vátryggingargjaldi er kröfuhafi kunni að greiða, eða annað, að engu undanskildu. Tryggingarbréfið hafi verið undirritað af þinglýstum eiganda fasteignarinnar, stefndu A, og verið þinglýst á umrædda fasteign. Stefnandi krefjist þess að staðfest verði að tryggingarbréfið standi til tryggingar framangreindri skuld Glaums ehf. við stefnanda, að því marki sem fjárhæð tryggingarbréfsins nægi til og að stefnandi eigi rétt á því að gera fjárnám inn í veðrétt sinn samkvæmt umræddu tryggingarbréfi.

   Stefnandi hafni því með öllu að heimilt sé að víkja framangreindum uppgjörsákvæðum 30. gr. samninga aðila til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga eða á grundvelli brostinna forsendna  enda hafi Glaumur ehf. ekki sýnt fram á að skilyrði til slíks séu til staðar. Þá sé ljóst að stefnanda hafi ekki verið skylt að selja leiguandlögin á opinberu uppboði, þrátt fyrir að  Glaumur ehf. hafi andmælt matsverði tækjanna. Þá hafi Glaumur ehf., ekki hrundið matsverðinu sem unnið hafi verið af sérfróðum, óháðum aðilum.

   Því sé alfarið hafnað að stefndu, A, hafi ekki verið kunnugt um að veðsetning hennar skv. tryggingarbréfinu frá 9. febrúar 2006 hafi verið til tryggingar skuldum Glaums ehf., við stefnanda eins og bréfið beri glögglega með sér. Þá sé því hafnað að víkja beri veðsetningunni til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 eða á grundvelli brostinna forsendna eða að kröfur stefnanda á hendur stefndu, A, séu niður fallnar vegna tómlætis. Stefnandi vísi máli sínu til stuðnings til almennra reglna kröfuréttarins um greiðslu fjárskuldbindinga og til ákvæða laga nr. 7/1936. Jafnframt vísi stefnandi til 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamál. Þá vísar stefnandi til ákvæða laga um samningsveð nr. 75/1997. Stefnandi vísi jafnframt til almennra reglna veðréttarins auk laga um aðför nr. 90/1989. Samkvæmt lögum þessum sé stefnanda nauðsyn að fá viðurkenningu fyrir veðrétti sínum og heimild til aðfarar á grundvelli dómsins svo fullnusta megi veðinu með aðför. Vaxtakröfur styðji stefnandi við 1., 2. og 3. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað styðji stefnandi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ekki sé gerð krafa um virðisaukaskatt á málskostnað, sbr. lög nr. 50/1988, þar sem stefnandi sé virðisaukaskattsskyldur. Varnarþing stefnda byggi á 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991, en fram komi í 35. gr. fjármögnunarleigusamninga aðila að heimilt sé að höfða mál þetta fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Jafnframt komi fram í tryggingarbréfinu að mál skuli rekin fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur.

   Málsástæður stefnda, Glaums ehf., og tilvísun til réttarheimilda Af hálfu stefnda, Glaums ehf., er á því byggt að þar sem um leigusamninga sé að   ræða   en   ekki   lánssamninga   eigi   uppgjör   samninganna   að   fara   samkvæmt almennum   reglum   leiguréttarins en   ekki   á   grundvelli   1.   tl.   1.   mgr.   30.   gr. samningsins. Falli þannig niður skylda stefnda til áframhaldandi greiðslu á leigu, þótt stefnandi geti eftir atvikum krafið stefnda um bætur vegna missis leigutekna, sbr. reglur leiguréttarins þess efnis. Að mati stefnda sé ósanngjarnt að stefnandi komist   upp   með   að   endurreikna   ekki   samningana   vegna   þess   að   þeir   séu leigusamningar en ekki lánssamningar en ætli á sama tíma að krefjast þess að uppgjör þeirra fari eftir sömu reglum og gilda um gjaldfellingu lánssamninga. Í stefnu sé því lýst að kröfur stefnanda á hendur stefnda sé unnt að flokka í þrjá flokka:   1)   uppgjörskröfu,   2)   leigureikninga   og   3)   reikninga   vegna   útlagðs kostnaðar. Svokölluð uppgjörskrafa sé krafa stefnanda um greiðslur ógjaldfallinnar leigugreiðslna út samningstímann og byggir krafan á grein 30 í hinum umþrættu samningum. Uppgjörskröfurnar sundurliðast með eftirfarandi hætti eftir leigusamningum:

   I. Nr. 131980-981 (152782) kr. 9.927.177,- II. Nr. 132386-387 (152784) kr. 5.151.238,- III. Nr. 133511-516 (152792) kr. 891.072,- Rómversku tölurnar vísi til sundurliðunar í dómkröfum stefnanda. Stefndi byggi á því   að   ákvæði   30.   gr.   samninganna   beri   öll   einkenni   lánssamninga   en   ekki leigusamninga. Í ljósi niðurstöðu dómstóla um að fjármögnunarleigusamningur stefnanda sé leigusamningur en ekki lánssamningur sé á því byggt af hálfu stefnda að víkja beri ákvæði 1. tl. 1. mgr. 30. gr. samninganna til hliðar við uppgjör aðila. Stefndi   byggi   á   því   að   lækka   beri   dómkröfur   stefnanda   um   framangreindar fjárhæðir þar sem grein 30 í hinum umþrættu samningum sé ógildanleg samkvæmt almennum reglum þegar litið sé til eftirtalinna atriða.

5. Hinir   umþrættu   samningar   hafi   verið   gerðir   á   þeirri   forsendu   að   um lánssamninga væri að ræða. Ákvæði 1. tl. 1. mgr. 30. gr. sé í samræmi við þá forsendu að um endurgreiðslu á lánsfé sé að ræða. Þessi forsenda sé brostin þar sem um leigusamninga sé að ræða og beri því að ógilda og víkja til hliðar ákvæði 1. tl. 1. mgr. 30. gr. með vísan til reglna samningaréttarins um brostnar forsendur og ógildanleika.
6. Það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að auglýsa samninga sem lánssamninga en halda því fram síðar að um leigusamninga sé að ræða. Lögð sé áhersla á að stefnandi sé fjármálafyrirtæki með ríka upplýsinga- og leiðbeiningarskyldu.  Við   riftun   leigusamninganna   hafi   skylda   stefnda   til áframhaldandi greiðslu á leigu fallið niður, þótt stefnandi geti eftir atvikum krafist bóta vegna missis leigutekna, sbr. reglur leiguréttarins þess efnis. Að þessu virtu og með vísan til 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 þá beri að ógilda 1.tl.  1. mgr. 30. gr. í hinum umþrættu samningum. Stefndi byggi á því að samningar aðila séu ósanngjarnir og víkja beri þeim til hliðar með   vísan   til   36.   gr.   laga   nr.   7/1936   um   samningsgerð,   umboð   og   ógilda löggerninga. Skv. 36. gr. laga nr. 7/1936 megi dómstóll víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef að það yrði talið ósanngjarnt að bera hann fyrir sig eða hann sé andstæður viðskiptavenju. Við sanngirnismatið skuli skv. 2. mgr. 36. gr. laganna líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika   sem   síðar   komi   til.   Sanngirnismatið   samkvæmt   ákvæðinu   ráðist   af heildarmati á þeim fjórum þáttum, sem að ofan séu tilgreindir. Á því sé byggt af hálfu stefnda að samningar aðila sé ósanngjarnir. Stefndi byggi á því að samningar aðila beri það með sér að þeir hafi verið hugsaðir sem lánasamningar en ekki leigusamningar. Stefnandi sé fjármálafyrirtæki með ríka upplýsinga- og leiðbeiningarskyldu. Við samningsgerðina hafi fyrirsvarsmanni stefnda verið kynnt að   munurinn   á   kaupleigusamningum   og   fjármögnunarleigusamningum   væri mismunandi meðhöndlun á virðisaukaskatti. Á grundvelli ráðgjafar frá starfsmönnum stefnanda hafi fjármögnunarleigusamningsformið orðið fyrir valinu og samningarnir gengistryggðir. Í kjölfar hruns íslensks efnahagslífs og gengisfalls íslensku krónunnar hafi afborganir samninganna margfaldast. Á sama tíma hafi algjört frost orðið fyrir verktakafyrirtæki hér á landi. Á því sé jafnframt byggt af hálfu stefnda, að leiguverð hafi hækkað óeðlilega og víkja beri ákvæði samninga aðila um leigugjald til hliðar og ákvarða hvert sé sanngjarnt og eðlilegt leiguverð. Í frumvarpi því sem orðið hafi að lögum nr. 7/1936 segi í athugasemdum að baki 36. gr. laganna að dómstólum sé veitt heimild til að breyta verðákvæði samnings og þá sérstaklega þegar endurgjald sé óeðlilega hátt. Verði ekki á það fallist að ógilda beri ákvæði 1. tl. 30. gr. samninganna í uppgjöri milli aðila sé á því byggt af hálfu stefnda að uppgjörskröfurnar séu skaðabætur innan samninga eins og stefnandi sjálfur hafi byggt á gagnvart skattyfirvöldum. Í stefnu sé engan rökstuðning að finna fyrir bótaskyldri háttsemi, fjárhæð tjóns og orsakatengslum. Af þeim sökum beri að lækka dómkröfur stefnanda sem nemi áðurnefndum uppgjörskröfum. Á því sé byggt af hálfu stefnda að eftir riftun samninganna geti stefnandi ekki byggt kröfu sína   á   samningssambandi   aðila.   Við   riftun   sé   samningi   í   heild   rift   og   allt samningssamband, sem á honum hafi verið byggt, hætti að vera til. Riftun sé einhliða og endanleg. Í 4. tl. 30. gr. fjármögnunar-leigusamninga aðila sé mælt svo fyrir að frá skuld leigutaka, eins og hún hafi verið reiknuð skv. 1.-3. tl. ákvæðisins, skuli draga verðmat hins leigða. Verði ágreiningur um matið og aðilar nái ekki samkomulagi, megi leigusali láta selja hið leigða á opinberu uppboði skv. 8. gr. laga nr. 90/1991, enda hafi leigutaki mótmælt matinu eða uppgjörinu skriflega innan 7 daga frá því að honum mátti vera það kunnugt. Að öðrum kosti teljist hann við það bundinn. Að því er þá samninga varði sem deilt sé um í málinu liggi fyrir að stefndi hafi   mótmælt   matsverði   stefnanda   innan   þess   frest   sem   fram   komi   í   30.   gr. samninganna. Með hliðsjón af meginreglu samningaréttar um gagnkvæman trúnað aðila í gagnkvæmu samningssambandi verði ekki á það fallist að stefnanda hafi við þessar aðstæður verið í sjálfsvald sett hvort hann seldi leigumunina á opinberu uppboði, samkvæmt fyrrnefndu ákvæði, ráðstafaði þeim með öðrum hætti eða léti sitja við sitt eigið matsverð. Þar sem stefnandi hafi vanrækt skyldu sína samkvæmt samningunum sé óhjákvæmilegt að sýkna stefnda af kröfum stefnanda vegna þeirra samninga. Krafa stefnda byggi á ákvæðum laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 36. gr. laganna. Málskostnaðarkrafa sé byggð á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

   Málsástæður stefndu, A, og tilvísun til réttarheimilda Af hálfu stefndu, A, er á því byggt að hún hafi eingöngu undirritað aftari síðu tryggingabréfsins en ekki ritað nafn sitt eða fangamerki á fyrri síðu þess. Stefndu hafi ekki verið kynnt umfang, skilmálar eða efni tryggingabréfsins. Það sé því ósannað   að   stefnda   hafi   veðsett   fasteign   sína   til   tryggingar   á   öllum   skuldum Glaums ehf. við stefnanda. Stefnandi hafi alfarið séð um að útbúa tryggingabréfið og beri vegna stöðu sinnar ábyrgð á því að form þess og efni sé fullnægjandi. Tryggingarbréfið sé byggt á stöðluðum samningsskilmálum frá stefnanda. Allan vafa   um   efni   tryggingarbréfsins   beri   að   skýra   stefnanda   í   óhag.   Stefnandi   sé fjármálafyrirtæki   með   sérþekkingu   á   þessu   sviði   og   ríka   leiðbeiningar-   og upplýsingarskyldu.   Það   hafi   hvílt   á   stefnanda   að   hlutast   til   um   skýrara   form tryggingarbréfsins þannig að enginn vafi væri um túlkun þess. Dómstólar hafi jafnframt gert ríkar kröfur til þess að stefnandi, sem og aðrar lánastofnanir, tryggi sér skýrar og ótvíræðar sannanir fyrir tilvist réttinda sinna, umfangi þeirra og heimilda. Það leiði meðal annars til þess að allan vafa um tilvist og umfang réttinda stefnanda beri að skýra honum í óhag. Í tryggingarbréfinu sé hvergi tilgreint að stefnda hafi verið að ábyrgjast skuld Glaums ehf. Stefnda veki athygli á því að stefnandi sé fjármálafyrirtæki og hafi því verið skylt að upplýsa og leiðbeina viðsemjendum sínum auk þess sem stefnanda hafi verið skylt að starfa „í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði“, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002. Í dómaframkvæmd hafi því verið gerð sú krafa að samningar fjármálafyrirtækja séu skýrir um réttindi þeirra, veð, kröfur og annað á hendur viðsemjendum þeirra. Það eigi sérstaklega við þegar um neytendur sé að ræða, sbr. lög um neytendalán nr. 33/2013, um ábyrgðarmenn nr. 32/2009 og um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007, sem og samkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, dags. 1. nóvember 2001. Í dómaframkvæmd hafi einnig verið stuðst við andskýringarreglu samningaréttar í þeim tilvikum þegar samningar   fjármálafyrirtækja   séu   óskýrir.   Allur   vafi   hafi   því   verið   skýrður fjármálafyrirtækjum í óhag. Í ljósi þess að hvergi komi fram í tryggingabréfinu að stefnda   sé   að   ábyrgjast   skuldir   Glaums   ehf.,   beri   að   sýkna   hana   af   öllum dómkröfum   stefnanda.   Samkvæmt   gögnum   málsins   virðist   sem   meðstefndi, Glaumur ehf., hafi ekki greitt af skuldbindingum sínum við stefnanda frá árinu 2008. Samt sem áður hafi ekki verið gerð krafa á hendur stefndu fyrr en með stefnu birtri 23. mars 2016. Stefnandi hafi því engan reka gert að því í u.þ.b. átta ár að innheimta meintar kröfur sínar á hendur Glaumi ehf. Hafi stefnandi sýnt af sér verulegt tómlæti. Með hliðsjón af meginreglu samningaréttar um gagnkvæman trúnað aðila í gagnkvæmu samningssambandi leiði tómlætið til þess að stefnandi geti ekki byggt rétt á tryggingabréfinu gagnvart stefndu. Stefnda hafi aldrei fengið tilkynningar um vanskil Glaums ehf. eða yfirlit yfir stöðuna yfir áramót. Þá hafi stefnandi ekki farið eftir samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, dags. 1. nóvember 2001. Í 1. gr. samkomulagsins sé lýst því markmiði þess að draga   úr   vægi   ábyrgða   einstaklinga   ,,og   að   lánveitingar   verði   miðaðar   við greiðslugeta greiðanda og eigin tryggingar hans. Með samkomulaginu eru settar meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum...“  Í 1. mgr. 3. gr. segi meðal annars að sé veð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu beri fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir að svo verði ekki gert.   Í   framhaldi   af   þessu   sé   lýst   í   stuttu   máli   hvaða   aðferð   skuli   nota   við greiðslumatið.   Í   3.   mgr.   þessarar   greinar   segi   að   þrátt   fyrir   ákvæði   1.   mgr. sé ,,fjármálafyrirtæki skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemur meira en kr. 1.000.000,-.“ Samkvæmt 4. gr. samkomulagsins skuli fjármálafyrirtæki gefa út upplýsingabækling meðal annars um veðsetningar og dreifa með skjölum sem afhent séu. Segi jafnframt að með undirritun skjala sem fyllt séu út í tengslum við afgreiðslu láns staðfesti veðsali að hann hafi kynnt sér efni upplýsingabæklings um ábyrgðir. Þá segi að tryggt skuli að veðsali geti kynnt sér niðurstöður greiðslumats áður en hann heimili veðsetningu. ,,Ef niðurstaða greiðslumats bendir til að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar en [veðsali] óskar að lán verði veitt engu að síður, skal hann staðfesta það skriflega.“ Ekki hafi verið leitað samþykkis fyrir veðsetningunni hjá maka stefndu. Veðsetning fasteignarinnar hafi því brotið gegn 60. gr. hjúskaparlaga nr. 33/1993, og gild veðsetning því ekki stofnast. Verði ekki fallist á framangreint byggi   sýknukrafa   stefndu   á   því   að   yfirlýsing   hennar   á   tryggingabréfinu,   sé ógildanleg með vísan til meginreglunnar um brostnar forsendur, annars vegar, og 33. og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, þegar litið sé til efnis yfirlýsingarinnar, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem átt hafi sér stað eftir undirritun tryggingabréfsins. Einnig vísi stefnda til ákvæða 36. gr. a., 36. gr. b., 36. gr. c. og 36. gr. d. laga nr. 7/1936. Sé byggt á öllu framangreindu í tengslum við ógildanleika tryggingabréfsins og eftirfarandi umfjöllun. Varðandi stöðu aðila þá vísist   til   þess   að   stefnandi   sé   fjármálafyrirtæki   með   ríka   upplýsinga-   og leiðbeiningarskyldu. Stefnda sé almennur launamaður og hafi ekki sérfræðiþekkingu. Varðandi atvik við samningsgerðina þá hafi stefnda staðið í þeirri trú að um væri að ræða lánssamninga en ekki leigusamninga. Fyrir hvatningu starfsmanna   stefnanda   hafi   samningarnir   verið   gengistryggðir.   Í   kjölfar   hruns íslensks efnahagslífs og gengisfalls hafi afborganir vegna samninganna margfaldast. Þá hafi algjör verkefnaskortur orðið á landinu árin eftir hrun sem takmarkað hafi verulega möguleika Glaums til að standa undir skuldbindingum sínum. Í þessu sambandi beri einnig að hafa í huga að lengstu samningarnir sem gerðir hafi verið milli stefnanda og Glaums hafi verið til 60 mánaða. Flestir þeirra hafi verið töluvert styttri. Nú séu liðnir u.þ.b. 120 mánuðir frá gerð þeirra flestra. Á þessum   tíma   hafi   verið   gerðar   ýmsar   skilmálabreytingar   milli   stefnanda   og meðstefnda án þess að stefnda hafi samþykkt þær breytingar. Samningarnir hafa flestir verið í vanskilum í um átta ár. Aldrei hafi verið framkvæmt greiðslumat eða stefndu kynntir skilmálar og áhætta sem fylgt hafi útgáfu tryggingabréfsins. Slíkt hafi þó verið sérstaklega mikilvægt þar sem veð hafi verið veitt í heimili stefndu. Með vísan til alls framangreinds sé ljóst að það sé ósanngjarnt og/eða óheiðarlegt af hálfu stefnanda að byggja rétt á umræddu tryggingabréfi. Væri fallist á gildi veðsetningarinnar myndi það leiða til þess að stefnda stæði uppi húsnæðislaus eftir umrædda   veðheimild.  Að   öðru   leyti   vísi   stefnda   til   málsástæðna   meðstefnda Glaums og geri að sínum. Stefnda vísi til þeirra lagaákvæða sem meðstefndi hafi vísað til. Að auki sé vísað til meginreglna samninga- og kröfuréttar. Þá sé vísað til meginregla veðréttar og ákvæða laga um samningsveð nr. 75/1997.  Um málskostnaðarkröfu vísist til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

   Forsendur og niðurstaða Af hálfu stefnda, Glaums ehf., er á því byggt að sýkna beri hann þar sem uppgjör þeirra fjármögnunarleigusamninga, sem um sé deilt í máli þessu, eigi að fara fram samkvæmt almennum reglum leiguréttar en ekki á grundvelli 1. tl. 1. mgr. 30. gr. samninganna. Tilvitnað ákvæði geti ekki átt við um leigusamninga enda sé reglan sniðin að lánssamningum. Víkja beri uppgjörsreglunni í 1. tl. 1. mgr. 30. gr. til hliðar enda sé hún ósanngjörn og í andstöðu við góða viðskiptahætti, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, auk þess sem forsenda hennar   sé   brostin   eftir   að   fyrir   hafi   legið,   samkvæmt   ítrekuðum   fordæmum Hæstaréttar, að um leigusamninga væri að ræða en ekki lánssamninga.

   Af hálfu stefnanda er því hafnað að heimilt sé að víkja framangreindum uppgjörsákvæðum 1. tl. 1. mgr. 30. gr. fjármögnunarleigusamninga stefnanda og stefnda, Glaums ehf., til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 eða á grundvelli brostinna forsendna enda hafi Glaumur ehf. ekki sýnt fram á að skilyrði til slíks séu til   staðar   enda   séu   uppgjörsákvæðin   í   fullu   samræmi   við   eðli   og   auðkenni fjármögnunarleigusamninga   líkt   og   staðfest   hafi   verið   í   fjölmörgum   dómum Hæstaréttar.

   Hæstiréttur hefur í fjölda mála fjallað um samninga sem í meginatriðum eru sama efnis og framangreindir fjármögnunarleigusamningar stefnanda og stefnda, Glaums ehf., sbr. dóma réttarins frá 24. maí 2012 í máli nr. 652/2011, 13. mars 2014 í máli nr. 638/2014, 3. apríl 2014 í máli nr. 717/2013, 14. janúar 2016 í mál nr. 324/2015 og 10. mars 2016 í máli nr. 468/2015. Hefur niðurstaðan í öllum málunum verið að um væri að ræða leigusamninga sem samkvæmt efni sínu bæru öll megineinkenni fjármögnunarleigusamninga eins og það hugtak hefði verið og væri skilgreint í lögum hér á landi þar á meðal það einkenni að kæmi til riftunar samninganna væri leigusala heimilt að krefja leigutaka um alla gjaldfallna og ógjaldfallna leigu að frádregnu verðmæti hins leigða. Verður því ekki fallist á það með stefnda, Glaumi ehf., að tilvitnað uppgjörsákvæði í 1. tl. 1. mgr. 30. gr. fjármögnunarleigusamninga   hans   og   stefnanda   fái   ekki   staðist   þar   sem   um leigusamninga sé að ræða. Með sömu rökum er jafnframt hafnað þeirri málsástæðu stefnda, Glaums ehf., að eftir riftun samninganna geti stefnandi ekki byggt kröfu sína   á   samningssambandi   aðila   og   ennfremur   þeim   málsástæðum   að   umrætt uppgjörsákvæði sé ósanngjarnt eða brjóti í bága við góða viðskiptahætti, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 eða að forsendur fyrir ákvæðinu séu brostnar.

   Af hálfu stefnda, Glaums ehf., er á því byggt að í kjölfar hruns íslensks efnahagslífs   og   gengisfalls   íslensku   krónunnar   hafi   afborganir   samninganna margfaldast jafnframt því sem verktakastarfsemi hér á landi hafi nánast stöðvast. Á því   sé   byggt   af   hálfu   stefnda,   að   leiguverð   samkvæmt   samningum   hans   og stefnanda hafi hækkað óeðlilega og því beri að víkja ákvæðum samninganna um leigugjald til hliðar og ákvarða hvert sé sanngjarnt og eðlilegt leiguverð. Ljóst er að leigufjárhæðir samkvæmt fjármögnunarleigusamningum stefnanda og stefnda, Glaums ehf., tóku breytingum í samræmi við breytingar á gengi þeirra erlendu gjaldmiðla sem tilgreindir eru í samningunum. Þá er ljóst að stórfellt gengisfall íslensku krónunnar í kjölfar bankahrunsins svonefnda hafði veruleg áhrif á fjárhæð leigugreiðslna, leigutaka í óhag. Stefnda, Glaumi ehf., mátti hins vegar vera ljóst að undirritun leigusamninga, þar sem leigugreiðslur voru tengdar gengi erlendra gjaldmiðla, fól í sér áhættutöku, ef til þess kæmi að gengi íslensku krónunnar veiktist verulega gagnvart þeim erlendu gjaldmiðlum sem í samningunum greinir. Verður stefndi að bera hallann af þeirri áhættu. Verður því ekki fallist á þá málsástæðu stefnda, Glaums ehf., að víkja beri gengistryggingarákvæðum samninganna til hliðar með vísan til 36.   gr.   laga   nr. 7/1936. Stefndi, Glaumur ehf., byggir á því að í 4. tl. 1. mgr. 30. gr. fjármögnunarleigusamninga hans og stefnanda sé mælt svo fyrir að frá skuld leigutaka, eins og hún hafi verið reiknuð skv. 1.-3. tl. 1. mgr. 30. gr., skuli draga verðmat hins leigða. Verði ágreiningur um matið og aðilar nái ekki samkomulagi, megi leigusali láta selja hið leigða á opinberu uppboði skv. 8. gr. laga nr. 90/1991, enda hafi leigutaki mótmælt matinu eða uppgjörinu skriflega innan 7 daga frá því að honum mátti vera það kunnugt. Að öðrum kosti teljist hann við það bundinn. Að því er þá samninga sem deilt sé um í málinu varði liggi fyrir að stefndi hafi mótmælt matsverði stefnanda innan þess frest sem fram komi í 4. tl. 1. mgr. 30. gr. samninganna. Með hliðsjón af meginreglu samningaréttar um gagnkvæman trúnað aðila í gagnkvæmu samningssambandi verði ekki á það fallist að stefnanda hafi við þessar aðstæður verið í sjálfsvald sett hvort hann seldi leigumunina á opinberu uppboði, samkvæmt fyrrnefndu ákvæði, ráðstafaði þeim með öðrum hætti eða léti sitja við sitt eigið matsverð. Þar sem stefnandi hafi vanrækt framangreinda skyldu sína   samkvæmt   samningunum   sé   óhjákvæmilegt   að   sýkna   stefnda   af   kröfum stefnanda vegna þeirra samninga.

   Af hálfu stefnanda er hvað framangreinda málsástæðu varðar á því byggt að að honum hafi ekki skv. 4. tl. 1. mgr. 30. gr. samninga aðila verið skylt að selja leiguandlögin á opinberu uppboði, þrátt fyrir að Glaumur ehf. hafi andmælt matsverði tækjanna, heldur hafi eingöngu verið um heimild að ræða. Þá hafi Glaumur ehf., ekki hrundið matsverðinu sem unnið hafi verið af sérfróðum, óháðum aðilum.

   Eins og áður hefur verið rakið er í 29. gr. samninga stefnanda og stefnda, Glaums ehf., mælt svo fyrir að við skil leigumunar, í framhaldi af uppsögn eða riftun, sé Lýsingu hf. heimilt að láta meta leigumun til uppítökuverðs af umboðsaðila eða öðrum til þess bærum aðila, að mati Lýsingar hf. Þá segir í 4. tl. 1. mgr. 30. gr. samninganna, eins og áður er rakið, að frá skuld leigutaka eins og hún hafi verið reiknuð skv. 29. gr. skuli draga verðmat hins leigða. Verði ágreiningur um verðmatið og aðilar nái ekki samkomulagi megi leigusali selja hið leigða á opinberu uppboði skv. 8. gr. laga nr. 90/1991 enda hafi leigutaki mótmælt matinu innan 7 daga frá því að honum mátti vera það kunnugt. Að öðrum kosti teljist hann við það bundinn.

   Í málinu liggja fyrir uppgjör frá stefnanda til stefnda, Glaums ehf., frá 23. september 2014 vegna samninga nr. 152782 nr. 152784 og nr. 152792 og frá 27. október 2014 vegna samnings nr. 133014. Þá liggur fyrir í málinu afrit af bréfi stefnda, Glaums ehf., til stefnanda, 30. september 2014, þar sem matsverði vegna uppgjörs m.a. á samningum nr. 152782 nr. 152792 og nr. 152784 er mótmælt. Þá óskar stefndi í bréfinu eftir viðræðum við stefnanda um markaðsverð leigumuna og viðgerðarkostnað. Í bréfinu segir að uppgjör stefnanda hafi borist Glaumi ehf., 26. september. Hefur því ekki verið mótmælt af hálfu stefnanda. Verður því að telja að mótmæli stefnda hafi borist stefnanda innan þess 7 daga frests sem áskilinn er í 4. tl. 1. mgr. 30. gr. Stefnandi átti þess kost í framhaldi af framangreindum mótmælum stefnda, vegna uppgjöranna 23. september, að selja viðkomandi leigumuni á opinberu uppboði til sönnunar á verðmæti þeirra. Það gerði hann ekki. Stefndi, Glaumur ehf., hefur hins vegar ekki lagt fram í málinu nein verðmöt eða önnur gögn sem veiti vísbendingu um að þau verðmöt, sem unnin voru af fyrirtækjunum Setri vélasölu og Verkfæri, að beiðni stefnanda, séu lægri en markaðsverð leigumunanna á þeim tíma sem uppgjörin fóru fram. Verður því að telja að stefndi, Glaumur ehf., sé bundinn við verðmötin.

   Af hálfu stefndu, A er á því byggt að hún hafi eingöngu undirritað aftari síðu tryggingarbréfsins en ekki ritað nafn sitt eða fangamerki á fyrri síðu þess. Stefndu hafi ekki verið kynnt umfang, skilmálar eða efni tryggingarbréfsins og því sé ósannað   að   hún   hafi   veðsett   fasteign   sína   til   tryggingar   á   öllum   skuldum Verktakafélagsins Glaums ehf. við stefnanda. Af hálfu stefnanda er á því byggt að stefnda hafi, þegar hún undirritaði umrætt tryggingarbréf, 9. febrúar 2006, verið fullkunnugt um efni þess þ.á.m. að bréfið væri  gefið út til tryggingar öllum skuldum stefnda, Glaums ehf., við stefnanda. Ekki hafa verið færð fram nein haldbær rök fyrir því að forsíða fyrirliggjandi tryggingarbréfs   sé   ekki   rétt   ljósrit   af   forsíðu   tryggingarbréfsins   sem   stefnda undirritaði 9. febrúar 2006 og innfært var í þinglýsingarbók, 16. mars, eða að efni tryggingarbréfsins hafi verið breytt eftir undirritun þess. Samkvæmt texta bréfsins var þinglýst eign stefndu veðsett til tryggingar öllum þáverandi og tilvonandi skuldum stefnda, Glaums ehf. Þá hefur því ekki verið andmælt af hálfu stefndu að hún hafi á þeim tíma sem tryggingarbréfið var gefið út verið varamaður í stjórn Glaums ehf. og haft prókúruumboð fyrir félagið, líkt og stefnandi heldur fram. Með vísan til framangreinds er það niðurstaða dómsins að sú sýknuástæða stefndu að ósannað sé að hún hafi með umræddu tryggingarbréfi, útgefnu 9. febrúar 2006, veðsett fasteign sína til tryggingar skuldum Glaums ehf., sé með öllu haldlaus.

   Af hálfu stefndu er á því byggt að umrædd veðsetning sé ógild frá upphafi þar sem ekki hafi verið leitað samþykkis eiginmanns hennar fyrir veðsetningunni en það hafi brotið gegn 60. gr. hjúskaparlaga nr. 33/1993.

   Af hálfu stefnanda er þessari málsástæðu andmælt með vísan til þess að eiginmaður stefndu hafi undirritað tryggingarbréfið f.h. Glaums ehf. og í því falist nægilegt samþykki fyrir veðsetningunni Fyrir liggur að eiginmaður stefndu, B, undirritaði umrætt tryggingarbréf f.h. Glaums ehf., við útgáfu þess 9. febrúar 2006, en B var þá framkvæmdastjóri Glaums ehf., stjórnarmaður félagsins og hafði prókúruumboð fyrir þess hönd. Er því   sú   málsástæða   stefndu   að   skort   hafi   samþykki   eiginmanns   hennar   fyrir veðsetningu fasteignarinnar að [...],[...], fráleit og er henni hafnað. Af hálfu stefndu er á því byggt að stefnandi hafi ekki við stofnun veðréttar í fasteign   stefndu   farið   eftir   samkomulagi   um   notkun   ábyrgða   á   skuldum einstaklinga, dags. 1. nóvember 2001. Í 1. gr. samkomulagsins sé lýst því markmiði þess að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga ,,og að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugeta greiðanda og eigin tryggingar hans. Með samkomulaginu eru settar meginreglur til verndar ábyrgðarmönnum...“  Í 1. mgr. 3. gr. segi m.a. að sé veð sett til tryggingar fjárhagslegri skuldbindingu beri fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetu greiðanda nema ábyrgðarmaður óski sérstaklega eftir að svo verði ekki gert.   Í   framhaldi   af   þessu   sé   lýst   í   stuttu   máli   hvaða   aðferð   skuli   nota   við greiðslumatið.   Í   3.   mgr.   þessarar   greinar   segi   að   þrátt   fyrir   ákvæði   1.   mgr. sé ,,fjármálafyrirtæki skylt að greiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum viðkomandi skuldara nemur meira en kr. 1.000.000,-.“ Samkvæmt 4. gr. samkomulagsins skuli fjármálafyrirtæki gefa út upplýsingabækling meðal annars um veðsetningar og dreifa með skjölum sem afhent séu. Segi jafnframt að með undirritun skjala sem fyllt séu út í tengslum við afgreiðslu láns staðfesti veðsali að hann hafi kynnt sér efni upplýsingabæklings um ábyrgðir. Þá segi að tryggt skuli að veðsali geti kynnt sér niðurstöður greiðslumats áður en hann heimili veðsetningu. ,,Ef niðurstaða greiðslumats bendir til að greiðandi geti ekki efnt skuldbindingar sínar en [veðsali] óskar að lán verði veitt engu að síður, skal hann staðfesta það skriflega.“ Af hálfu stefnanda er því andmælt að honum hafi borið að greiðslumeta stefnda Glaum ehf., við útgáfu tryggingarbréfsins frá 9. febrúar 2006 enda ekki mælt fyrir um skyldu til slíks í Samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 2001. Eins og ítrekað hefur verið rakið var umrædd veðsetning í fasteign stefndu til tryggingar þáverandi og síðari skuldum Glaums ehf. við stefnanda. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. Samkomulags Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja o.fl. um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001 nær það eins og fyrirsögn þess bendir til eingöngu til ábyrgða á skuldum einstaklinga, sbr. 2. mgr. 2. gr. samkomulagsins. Ná ákvæði þess því ekki til umræddrar veðsetningar stefndu og er framangreindri málsástæðu hennar því hafnað. Stefnda byggir á því að verði ekki fallist á framangreindar málsástæður hennar beri að sýkna hana þar sem umrætt veðloforð hennar sé, þegar litið sé til efnis þess, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem átt hafi sér stað eftir undirritun tryggingarbréfsins, ógildanlegt með vísan til meginreglunnar um brostnar forsendur annars vegar og 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 hins vegar. Einnig vísi stefnda til ákvæða 36. gr. a., 36. gr. b., 36. gr. c. og 36. gr. d. laga nr. 7/1936 enda verði að telja það bæði ósanngjarnt og/eða óheiðarlegt af hálfu stefnanda að byggja rétt á umræddu tryggingarbréfi en væri fallist á gildi veðsetningarinnar myndi það leiða til þess að stefnda stæði uppi húsnæðislaus. Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við sanngirnismatið skal skv. 2. mgr. líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við   samningsgerðina   og   atvika   sem   síðar   komu   til.   Sanngirnismat   samkvæmt ákvæðinu ræðst af heildarmati á þeim fjórum þáttum, sem tilgreindir eru í 2. mgr. Af   hálfu   stefndu   hafa   ekki   verið   færð   nein   haldbær   rök   fyrir   því   að tryggingarbréfið frá 9. febrúar 2006 þ.m.t. veðloforð hennar feli í sér, hvað hana varðar,   ósanngjarna   samningsskilmála   eða   skilmála,   sem   séu   andstæðir   góðri viðskiptavenju. Verður því ekki fallist á að sýkna beri hana með vísan til 1., sbr. 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá er því ennfremur hafnað að ákvæði 36. gr. a., 36. gr. b. eða 36. gr. c., laga nr. 7/1936, geti átt við um skilmála umrædds tryggingarbréfs þegar af þeirri ástæðu að ekki er hægt að skilgreina stefndu sem neytanda í merkingu tilvitnaðra ákvæða. Þá verður ekki talið að stefnda hafi sýnt fram á að vafi sé um merkingu ákvæða tryggingarbréfsins eða að skilyrði 3. mgr. 36. gr. c fyrir því að víkja ákvæðum bréfsins til hliðar, í heild eða hluta, séu til staðar. Þá hefur stefnda ekki fært nein haldbær rök fyrir því að víkja beri veðloforði hennar til hliðar með vísan til 33. gr. laga nr. 7/1936. Á stefnda hvílir sönnunarbyrði fyrir því að veðloforði hennar beri að víkja til hliðar vegna brostinna forsendna. Þar sem stefnda hefur engar sönnur fært fyrir þessari málsástæðu verður henni hafnað. Stefnda teflir fram þeirri málsástæðu að svo virðist sem Glaumur ehf., hafi ekki greitt af skuldbindingum sínum við stefnanda frá árinu 2008. Samt sem áður hafi ekki verið gerð krafa á hendur henni fyrr en með stefnu birtri 23. mars 2016. Stefnandi hafi því engan reka gert að því í u.þ.b. átta ár að innheimta meintar kröfur sínar á hendur Glaumi ehf. Hafi stefnandi þannig sýnt af sér verulegt tómlæti. Með hliðsjón af meginreglu samningaréttar um gagnkvæman trúnað aðila í gagnkvæmu samningssambandi   leiði   tómlætið   til   þess   að   stefnandi   geti   ekki   byggt   rétt   á tryggingarbréfinu gagnvart stefndu en stefnda hafi aldrei fengið tilkynningar um vanskil Glaums ehf. eða yfirlit um stöðuna yfir áramót.

   Af hálfu stefnanda er því hafnað að hann hafi gerst sekur um tómlæti hvað innheimtuaðgerðir á hendur stefndu varði. Ástæðan fyrir því hversu langan tíma hafi tekið að ganga úr skugga um raunverulega skuldastöðu Glaums ehf. gagnvart stefnanda sé fyrst og fremst að rekja til þess að Glaumur ehf. hafi tregðast við að skila   leigumunum   og   þurft   hafi   úrskurð   Héraðsdóms   Reykjaness   til   að   koma vörslusviptingum fram, sbr. úrskurð dómsins frá 30. maí 2014. Þá sé ljóst að stefndu hafi verið fullkunnugt um skuldastöðu Glaums ehf. gagnvart stefnanda enda hafi hún setið í stjórn Glaums ehf. og haft prókúruumboð fyrir félagið, félagið verið til húsa á heimili stefndu og eiginmaður hennar verið í fyrirsvari fyrir félagið.

   Það er álit dómsins að telja megi vafalaust að stefndu hafi sem varamanni í stjórn Glaums ehf. og prókúruhafa í félaginu og þar sem eiginmaður hennar var í fyrirsvari fyrir félagið og félagið skráð á heimili stefndu, verið kunnugt um vanskil Glaums ehf. gagnvart stefnanda m.a. skv. þeim fjármögnunarleigusamningum sem kröfugerð stefnanda í máli þessu er byggð á. Eru því engin rök til að sýkna stefndu með vísan til meints tómlætis stefnanda og er þeirri málsástæðu hafnað.

   Við aðalmeðferð málsins féll stefndi, Glaumur ehf., í framhaldi af breytingum á kröfugerð stefnanda, frá þeirri málsástæðu að sýkna bæri hann vegna fyrningar. Ekki er tölulegur ágreiningur í málinu. Með vísan til  alls framangreinds  verður  stefndi, Verktakafélagið Glaumur ehf. dæmdur til að greiða stefnanda 16.343.119 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 10.025 krónum, frá 30. nóvember 2012 til 1. október 2013, af 134.528 krónum, frá þeim degi til 1. ágúst 2014, af  5.285.766 krónum, frá þeim degi til 28. ágúst 2014, af 6.176.838 krónum frá þeim degi til 29. ágúst 2014, af 16.104.015 krónum, frá þeim degi til 2. september 2014, af 16.121.295 krónum, frá þeim degi til 19. september 2014, af 16.156.676 krónum, frá þeim degi til 23. september 2014, af 16.169.229 krónum, frá þeim degi til 27. október 2014 og af 16.343.119 krónum, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum að fjárhæð 1.344.739 krónur, þann 29. ágúst 2014, 5.210.160 krónur, þann 12. september 2014, 1.317.500 krónur, þann 23. september 2014 og 1.570.800 krónur, þann 22. október 2014. Þá verður staðfest að tryggingarbréf í eigu stefnanda að fjárhæð  30.000.000 króna, miðað við grunnvísitölu 249,7, sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, útgefið af stefndu, A, 9. febrúar 2006, er hvílir á 5. veðrétti með uppfærslurétti á fasteigninni [...], 210 [...], fastanr. 206-9310, í eigu stefndu, A, standi til tryggingar öllum skuldum stefnda, Verktakafélagsins Glaums ehf., samkvæmt fjármögnunarleigusamningum nr. 152782 nr. 152784 nr. 152792 og 133014-015, samtals að fjárhæð 16.343.119 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 10.025 krónum, frá 30. nóvember 2012 til 1. október 2013, af 134.528 krónum, frá þeim degi til 1. ágúst 2014, af 5.285.766 krónum, frá þeim degi til 28. ágúst 2014, af 6.176.838 krónum, frá þeim degi til 29. ágúst 2014, af 16.104.015 krónum, frá þeim degi til 2. september 2014, af  16.121.295   krónum,   frá   þeim   degi   til   19.   september   2014,   af   16.156.676 krónum, frá þeim degi til 23. september 2014, af 16.169.229 krónum, frá þeim degi til 27. október 2014 og af 16.343.119 krónum, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum   innborgunum   að   fjárhæð   1.344.739   krónur,   þann   29.   ágúst   2014, 5.210.160 krónur, þann 12. september 2014, 1.317.500 krónur, þann 23. september 2014 og 1.570.800 krónur, þann 22.10.2014. Þá verður staðfest að  stefnanda sé heimilt að gera fjárnám inn í veðrétt sinn samkvæmt tryggingarbréfinu að því marki sem sem framangreindar kröfur stefnanda rúmast innan tilgreindrar hámarksfjárhæðar tryggingarbréfsins.

   Með vísan til framangreindrar niðurstöðu verða stefndu dæmd in solidum til að greiða stefnanda málskostnað. Stefnandi rekur samhliða máli þessu þrjú mál á hendur stefndu til innheimtu á meintri skuld Glaums ehf. samkvæmt fjármögnunarleigusamningum stefnanda og Glaums ehf. og kaupleigusamningi sömu aðila og til viðurkenningar á veðrétti sínum í fasteign stefndu samkvæmt tryggingarbréfinu frá 9. febrúar 2006. Ekkert hefði verið því til fyrirstöðu að sækja þessar kröfur allar í einu máli. Þykir því við ákvörðun málskostnaðar rétt að hafa hliðsjón af 4. mgr. 130.   gr.   laga   nr.   91/1991   um   meðferð   einkamála.   Þá   þykir   við   ákvörðun málskostnaðar rétt að líta til þess að undir rekstri málsins féll stefnandi eins og áður er rakið frá hluta krafna sinna að sögn vegna málsástæðna stefndu um fyrningu hluta   upphaflegra   dómkrafna   stefnanda.   Með   vísan   til   framangreinds   þykir málskostnaður hæfilega ákveðinn 200.000 krónur.

   Þórður S. Gunnarsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

Dómsorð Stefndi,   Verktakafélagið Glaumur ehf., greiði stefnanda, Lýsingu hf., 16.343.119 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 10.025 krónum, frá 30. nóvember 2012 til 1. október 2013, af 134.528 krónum, frá þeim degi til 1. ágúst 2014, af  5.285.766 krónum, frá þeim degi til 28. ágúst 2014, af 6.176.838 krónum, frá þeim degi til 29. ágúst 2014, af 16.104.015 krónum, frá þeim degi til 2. september 2014, af 16.121.295 krónum, frá þeim degi til 19. september 2014, af 16.156.676 krónum, frá þeim degi til 23. september 2014, af 16.169.229 krónum, frá þeim degi til 27. október 2014 og af 16.343.119 krónum, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum að fjárhæð 1.344.739 krónur, þann 29. ágúst 2014, 5.210.160 krónur, þann 12. september 2014, 1.317.500 krónur, þann 23. september 2014 og 1.570.800 krónur, þann 22. október 2014. Staðfest er að tryggingarbréf í eigu stefnanda, að fjárhæð 30.000.000 króna, miðað við grunnvísitölu 249,7, sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, útgefið af stefndu, A, 9. febrúar 2006, er hvílir á 5. veðrétti með uppfærslurétti á fasteigninni [...],[...], fastanr. 206-9310, í eigu stefndu, A, standi   til   tryggingar   öllum   skuldum   stefnda,   Verktakafélagsins   Glaums   ehf., samkvæmt fjármögnunarleigusamningum nr. 152782 nr. 152784 nr. 152792 og 133014-015, samtals að fjárhæð 16.343.119 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 10.025 krónum, frá 30. nóvember 2012 til 1. október 2013, af 134.528 krónum, frá þeim degi til 1. ágúst 2014, af  5.285.766 krónum, frá þeim degi til 28. ágúst 2014, af 6.176.838 krónum, frá þeim degi til 29. ágúst 2014, af 16.104.015 krónum, frá þeim degi til 2. september 2014, af  16.121.295 krónum, frá þeim degi til 19. september 2014, af 16.156.676 krónum, frá þeim degi til 23. september 2014, af 16.169.229 krónum, frá þeim degi til 27. október 2014 og af 16.343.119 krónum, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum að fjárhæð 1.344.739 krónur, þann 29. ágúst 2014,  5.210.160 krónur, þann 12. september 2014, 1.317.500 krónur, þann 23. september 2014 og 1.570.800 krónur, þann 22. október 2014. Þá er staðfest að  stefnanda sé heimilt að gera fjárnám inn í veðrétt sinn samkvæmt tryggingarbréfinu að því marki sem framangreindar kröfur stefnanda rúmast innan tilgreindrar   hámarksfjárhæðar   tryggingarbréfsins.   Stefndu   greiði   stefnanda,   in solidum, 200.000 krónur í málskostnað.

Þórður S. Gunnarsson