Dómstólaleit

Stefnandi er Veitustofnun Skútustaðahrepps, Hlíðavegi 6, Skútustaðahreppi. Stefndu eru Vogabú ehf., Vogum I, Skútustaðahreppi, Anna Skarphéðinsdóttir, sama stað, Leifur Hallgrímsson, Hraunborg, sömu sveit, Ólöf Þórelfur Hallgrímsdóttir, Hraunbergi, sömu sveit, Jóhann Friðrik Kristjánsson,  Sogavegi 129, Reykjavík, Hermann Kristjánsson, Birkihrauni 12, Skútustaðahreppi, Elín S. Kristjánsdóttir, Stekkjarholti 14, Húsavík í Norðurþingi, Þórhallur Kristjánsson, Björk, Skútu staðahreppi,  Hjördís Sigríður Albertsdóttir, Hólmum, sömu sveit, Þórdís Guðfinna Jónsdóttir, Vogum II, sömu sveit, Gunnar Rúnar Pétursson, sama stað, Jónas Pétur Pétursson, Skútahrauni 16, sömu sveit, Jón Árni Sigfússon, Víkurnesi, sömu sveit, Gísli Rafn Jónsson, Arnarnesi, sömu sveit, Jakob Stefánsson, Skútahrauni 18, sömu sveit, Valla sf., Laugarbrekku 24, Húsavík, Sólveig Erla Hinriksdóttir, Stekkholti, Skútustaðahreppi, Jón Ingi Hinriksson, Bergholti, sömu sveit og Vogar 4 ehf., Dalsgerði 5f, Akureyri.

Stefnandi gerir þær kröfur í málinu að viðurkennt verði með dómi að samn ingur milli stefnanda og stefndu frá 1. júlí 1971 sé gildur, sem og að viðurkenndur verði   eignarréttur   stefnanda   að   asbestpípu   sem   liggur   frá   skiptistöð   í   landi Reykjahlíðar   að   landi  Voga,   úr   hnitpunkti   1   (N   65   38.489  V  16   54.681)   að hnitpunkti 2 (N 65 38.403 V 16 54.619) úr þeim hnitpunkti að hnitpunkti 3 (N 65 38.356 V 16 54.589) úr þeim hnitpunkti að hnitpunkti 4 (N 65 38.234 V 16 54.641) úr þeim hnitpunkti að hnitpunkti 5 (N 65 38.171 V 16 54.654) úr þeim hnitpunkti að hnitpunkti 6 (N 65 38.137 V 16 54.642) úr þeim hnitpunkti að hnitpunkti 7 (N 65 38.090 V 16 54.661) úr þeim hnitpunkti að hnitpunkti 8 (N 65 38.066 V 16 54.658) úr þeim hnitpunkti að hnitpunkti 9 (N 65 37.865 V 16 54.836) úr þeim hnitpunkti að hnitpunkti 10 (N 65 37.699 V 16 55.042) úr þeim hnitpunkti að hnitpunkti 11 (N 65 37.679 V 16 55.077) úr þeim hnitpunkti að hnitpunkti 12 (N 65 37.565 V 16 55.154) úr þeim hnitpunkti að hnitpunkti 13 (N 65 37.531 V 16 55.203) úr þeim hnitpunkti að hnitpunkti14 (N 65 37.514 V 16 55.217) úr þeim hnitpunkti að hnitpunkti15 (N 65 37.502 V 16 55.242) úr þeim hnitpunkti að hnitpunkti 16 (N 65 37.447 V 16 55.276) úr þeim hnitpunkti að hnitpunkti 17 (N 65 37.424 V 16 55.281) úr þeim hnitpunkti að hnitpunkti 18 (N 65 37.383 V 16 55.346) úr þeim hnitpunkti að hnitpunkti 19 (N 65 37.340 V 16 55.348) úr þeim hnitpunkti að hnitpunkti 20 (N 65 37.313 V 16 55.305) úr þeim hnitpunkti að hnitpunkti 21 (N 65 37.313 V 16 55.305).

Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði gert að greiða málskostnað að skaðlausu. Stefndu krefjast sýknu og málskostnaðar. Málinu var vísað frá dómi að hluta með úrskurði 7. apríl sl. Sá úrskurður var felldur úr gildi með dómi Hæstaréttar 12. maí sl.

I

Með samningi undirrituðum annars vegar í Vogum 25. mars 1971 og hins vegar í Reykjavík 4. maí 1971, afhentu eigendur Voga í Skútustaðahreppi ríkissjóði jarðhitaréttindi í landi Voga á afmörkuðu jarðhitasvæði ásamt jarðhita sem þar væri að finna og aðstöðu til mannvirkjagerðar til nýtingar hans.  Í endurgjald skyldu þeir fá   (g)kr.   1.900.000,-   til   að   koma   upp   aðrennslisæð   hitaveitu   frá   vegamótum þjóðvegar og Hlíðarvegar við Reykjahlíð að Vogum III ásamt viðeigandi búnaði við upphaf hennar til að mæla rennsli í henni og ókeypis allt að 4,5 sekúndulítra af heitu   vatni   frá   varmaveitu   í   Bjarnarflagi,   sem   skyldi   afhendast   með   vatni   er ríkissjóður   hefði   með   samningi   við   eigendur   Reykjahlíðar   í   Skútustaðahreppi skuldbundið sig til að afhenda þeim.

Þann 28. febrúar 1971 ákvað hreppsnefnd Skútustaðahrepps að verða við ósk væntanlegra hitaveitunotenda um að gerast eignar- og rekstraraðili væntanlegrar   hitaveitu,   ef   viðunandi   samningar   næðust   við   landeigendur   um hitaveituréttindi.  Þann 1. júlí sama ár voru undirritaðir tveir samningar, annar milli landeigenda í Reykjahlíð og Hitaveitu Reykjahlíðar og hinn milli eigenda Voga og Hitaveitu Reykjahlíðar. Síðastnefndi samningurinn er sá sem um er deilt í þessu máli og hljóðar svo:

,,Samningur Við undirritaðir, oddvitinn í Skútustaðahreppi, f.h. Hitaveitu Reykjahlíðar, í samningi þessum nefndur leigutaki, og eigendur jarðarinnar Voga í Skútustaðahreppi,   í   samningi   þessum   nefndir   leigusali,   gerum   með   okkur eftirfarandi samning: 1.    Leigusali skal á eigin kostnað leggja asbestpípu frá skiptistöð í Reykjahlíð (á mörkum þjóðvegar og Hlíðarvegar) að Vogum, í samræmi við uppdrætti Fjarhit unar h.f., með öllum nauðsynlegum búnaði, þar á meðal brunnum við báða enda. Leigusalinn skal bera allan kostnað af pípulögninni, bæði efni og vinnu. 2.    Pípulögnum, sem um getur í 1. gr. skal að fullu lokið fyrir 1. október 1971. 3.    Þegar leigusali hefur lokið við að leggja asbestpípuna og hún prófuð, skal hann afhenda hana leigutaka, sem ber allan kostnað af rekstri hennar, viðhaldi og endurnýjun. 4.    Leigusali leggur endurgjaldslaust til land undir pípuna, og ber hann ábyrgð á öllum   landspjöllum,   svo   og   öðru   tjóni,   sem   verða   kann   við   lagningu leiðslunnar, og meðan hún er í hans umsjá. Eftir   að   leigutaki   hefur   tekið   við   leiðslunni   er   honum   heimil   nauðsynleg umferð inn í land leigusala til viðhalds leiðslunni og öðrum mannvirkjum hitaveitunnar.  Þess skal gætt að valda sem minnstum spjöllum, og greiða skal fullar bætur fyrir spjöll þau, sem verða kunna á landi eða mannvirkjum skv. samkomulagi eða mati, ef samkomulag næst ekki. Um mat skv. samningi þessum skulu gilda reglur um framkvæmd eignarnáms nr. 61/1917. 5.    Leigusali skal leggja leigutaka til allt að 4,5 lítra á sekúndu af heitu vatni fyrir hitaveituna. 6.    Leigusali   er   ekki   bótaskyldur,   þótt   hitaveitan   verði   fyrir   tjóni   vegna ófullnægjandi varmaflutnings, breytinga á borholum og öðrum óviðráðanlegum orsökum. 7.    Leigutaki skal greiða leigusala ákveðna ársgreiðslu fyrir heita vatnið. Ársgreiðsluna skal miða við mestu vatnssölu hitaveitunnar frá þessari leiðslu á almanaksárinu.  Meðan vatnssala hitaveitunnar er 2,5 sekúndulítri eða minni, skal ársgreiðslan vera sem hér segir: Árin 1971-73                                     engin greiðsla. “   1974-76                                      kr. 20.000,00 pr. ár “   1977-79                                      “    30.000,00  “   “ “   1980-82                                      “    40.000,00  “  “ “   1983-91                                      “    50.000,00  “  “ “   1992 og síðar                             kr. 40.000,00 pr. ár. Þegar sala hitaveitunnar er orðin meiri en 2,5 lítrar á sekúndu, samkvæmt bókum hennar, skal ársgreiðslan hækka um kr. 12.000,00 fyrir hvern byrjaðan líter þannig, að þegar allt vatnið, 4,5 lítrar á sekúndu, er nýtt, greiðast kr.

64.000,00 á ári. 8.    Allar ársgreiðslur eru verðtryggðar, þannig að þær hækka í sama hlutfalli og vísitala byggingarkostnaðar.  Miða skal við vísitölu byggingarkostnaðar, sem gefin verður út 1. okt. 1971 sem grunn, en síðan skal miða við meðalvísitölu hvers árs. 9.    Leigutaka er óheimilt að selja vatn til iðnaðar á lægra verði en Jarðvarmaveitur ríkisins, nema með samþykki leigusala og Jarðvarmaveitna ríkisins. 10.  Ársgjaldið skal greiða eigi síðar en 1. nóvember ár hvert. 11.  Leigusala er heimilt að nota til eigin þarfa afgangsvatn til heyþurrkunar og ræktunar endurgjaldslaust, enda sé það vatn ekki talið með, þegar greiðsla til leigusala er ákveðin. 12.  Verði   ágreiningur   í   samskiptum   leigusala   og   leigutaka   vegna   túlkunar   á samningi þessum, skal hann útkljáður á þann hátt, að hvor aðili um sig getur skotið   honum   til   úrskurðar   3ja   manna   gerðardóms,   og   er   úrskurður   hans endanlega bindandi fyrir báða aðila. Hvor aðili skal útnefna einn mann í gerðardóminn, en sýslumaður Þingeyinga útnefna oddamann.  Skulu allir gerðardómsmenn fullnægja skilyrðum eml. nr. 85/1936. 13.  Leigusali svarar til vanheimildar og réttar til framangreindrar vatnssölu. 14. Samningi þessum skal þinglýsa á kostnað leigutaka. [...]“

Stefnandi   mun   nú   vera   ,,leigutaki“   í   skilningi   þessa   samnings   og stefndu   ,,leigusali.“  Verður   hér   á   eftir   vísað   til   stefnanda   og   stefndu   sem samningsaðila, þótt þau hafi komið í stað þeirra sem sömdu í öndverðu.

Stefnandi tekur fram að 14. nóvember 1985 hafi verið sett ný reglugerð nr. 432/1985,   fyrir   Hitaveitu   Reykjahlíðar.  Þar   hafi   verið   kveðið   á   um   eignarrétt hennar að lagnakerfi sínu.  Árið 1985 hafi verið ráðist í stækkun á Hitaveitu Reykjahlíðar.  Samhliða henni hafi verið ráðist í stofnun vatnsveitu og farið að reisa varmaskiptistöð   hitaveitunnar.  Í   kjölfar   þessara   framkvæmda   hafi   Hitaveita Reykjahlíðar selt umrædda asbestpípu til Vatnsveitu Reykjahlíðar og lagt plastpípu til flutnings á heitu vatni.  Engin mótmæli hafi borist frá stefndu fyrr en erindi hafi borist   sveitarstjórn,   dagsett   5.   febrúar   1990.  Þar   hafi   stefndu   óskað   þess   að formlegar viðræður yrðu teknar upp, með endurskoðun samningsins frá 1971 að markmiði.  Gögn   liggja   frammi   sem   sýna   að   aðilar   ræddu   þetta   erindi   án niðurstöðu.

Þann 20. júlí 1992 sögðu stefndu samningnum upp.  Hafnaði stefnandi upp sögninni.  Var málinu vísað til gerðardóms 10. nóvember 1993.

Eftir sáttatilraunir kvað gerðardómur upp úrskurð um það 4. nóvember 1996 að   ágreiningsefnið   væri   ekki   innan   lögsögu   hans.  Vísaði   hann   til   þess   að ágreiningur   aðila   snerist   um   eignarrétt   að   asbestpípunni   og   ætti   heima   hjá dómstólum.

Stefndu höfðuðu mál fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra og kröfðust viðurkenningar á uppsögn samningsins frá 1. júlí 1971.  Með úrskurði dómsins 9. maí 1997 var málinu vísað frá dómi með skírskotun til þess að það varðaði samskipti aðila og ætti þar með undir gerðardóm, sbr. 12. gr. samningsins frá 1. júlí 1971.  Úrskurðinum var ekki skotið til æðri réttar.

Vatnsveita Reykjahlíðar, sem Hitaveita Reykjahlíðar seldi pípuna, var síðar sameinuð seljandanum og varð stefnandi til við sameininguna.

Eftir framangreinda frávísun málsins sem stefndu höfðuðu til viðurkenningar á uppsögn sinni munu aðilar hafa rætt eitthvað saman, án þess að ná samkomulagi. Hefur stefnandi nýtt heita vatnið og pípuna, en ekki greitt árgjaldið. Stefndu hafa ekki greitt fyrir notkun sína á heitu vatni. Stefnandi mun hafa reiknað út árgjaldið og mismun þess og fjárhæða reikninga sem hann hefur gert stefndu fyrir notkun heits vatns, en ekki lýst yfir skuldajöfnuði.

II

Stefnandi kveðst höfða mál þetta gegn landeigendum í Vogum, sem hafi tekið við réttindum og skyldum þeirra landeigenda sem hafi gert samninginn. Sé óhjákvæmilegt að þeir eigi allir aðild til varnar. Stefndu Anna, Leifur og Ólöf Þórelfur   séu   eigendur   Voga   I   samkvæmt   afsali,   en   Vogabú   ehf.   samkvæmt kaupsamningi. Sé óhjákvæmilegt að stefna þeim öllum til varnar í málinu.

Stefnandi hafi tekið við öllum réttinum og skyldum Hitaveitu Reykjahlíðar árið 2007. Sveitarstjórn Skútustaðahrepps fari með stjórn stefnanda samkvæmt reglugerð nr. 432/1985. Fyrirsvarsmaður stefnanda sé Jón Óskar Pétursson sveitar stjóri.

Stefnandi kveðst vísa til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um að hann geti leitað viðurkenningardóms um kröfur sínar, að því tilskildu að hann hafi lögvarða hagsmuni   af   því   að   skorið   sé   úr   um   efni   réttinda   hans   eða   réttarsambands. Málsaðilar hafi um langt skeið deilt um gildi samnings síns frá 1. júlí 1971. Stefnandi   hafi   því   beina   og   verulega   fjárhagslega   hagsmuni   af   því   að   fá viðurkenningardóm   um   gildi   samningsins   sem   og   um   eignarhald   á   þeim veitumannvirkjum sem kveðið sé á um í honum.  Til stuðnings kröfu sinni um að gildi  samningsins verði viðurkennt kveðst stefnandi vísa til meginreglu fjármuna-, kröfu- og samningaréttar um skuldbindingargildi samninga.  Í þeirri reglu felist að aðilum sé almennt heimilt að velja sér gagnaðila við samningsgerð, frelsi um efni löggerninga og frjálsræði til að ákvarða hvort samningur skuli gerður eða hvort látið skuli hjá líða að gera samning eða annan löggerning. Reglan eigi einnig rót sína   í   meginreglunni   um   að   samninga   skuli   efna.  Af   reglunni   leiði   að   aðili samnings geti almennt ekki komið sér hjá því að efna samningsskyldur sínar.  Beri að skýra allar undantekningar frá þessari reglu þröngt.  Stefnandi kveðst einnig byggja á því að hann hafi efnt samninginn að öllu leyti allt frá upphafi og hafi hinu gagnstæða aldrei verið haldið fram af hálfu stefndu.  Þá kveðst stefnandi byggja á því   að   ekkert   uppsagnarákvæði   sé   að   finna   í   samningnum.  Hann   hafi   verið ótímabundinn og óuppsegjanlegur af hálfu beggja aðila.  Uppsögnin með bréfi 20. júlí 1992 sé því markleysa og samningurinn eðli málsins samkvæmt enn í gildi. Þá byggir   stefnandi   jafnframt   á   því   að   stefndu   hafi   ekki   hreyft   mótmælum   við samninginn fyrr en árið 1990, tæplega 20 árum eftir að hann hafi verið gerður. Kveðst stefnandi telja að þetta tómlæti af hendi stefndu staðfesti enn frekar gildi samningsins.  Um   kröfu   sína   um   að   viðurkennt   verði   með   dómi   eignarhald stefnanda á asbestpípunni kveðst hann vísa til orðalags samningsins í 3. og 4. gr., um afhendingu og heimila landnotkun. Með þessu hafi stefnandi fengið til eignar, þar með talinn réttinn til frjálsra umráða og ráðstöfunar, bæði pípuna og land undir hana þegar afhending hafi farið fram.  Samkvæmt skýru orðalagi ákvæðisins hafi stefnandi þannig orðið eigandi pípunnar og lands undir hana, frá því að stefndu afhentu pípuna.

Með hliðsjón af þessu og meginreglu kröfu- og samningaréttar um skuld bindingargildi samninga megi vera ljóst að eignarréttur pípunnar sé hjá stefnanda. Þá styðji það kröfur og málsástæður hans að í samningnum hafi hvorki verið kveðið á um skil þess sem stefndu hafi afhent eða gjald fyrir afnot.  Hlutaðeigandi eignir hafi verið afhentar kvaðalausar til frjálsra umráða og ráðstöfunar stefnanda.  Þá hafi stefnandi   greitt   allan   kostnað   af   rekstri   asbestpípunnar,   viðhaldi   hennar   og endurnýjun, sbr. 3. gr.  Í áðurgreindri 4. gr. hafi þess verið getið að pípan væri í umsjá stefndu á meðan lagning hennar færi fram og bæru þeir ábyrgð á tjóni sem kynni   að   verða   á   henni   á   því   tímabili.  Af   þessu   megi   ráða   að   stefndu   hafi einvörðungu tekið að sér að leggja pípuna og á meðan á byggingu hennar hafi staðið hafi hún aðeins verið í þeirra umsjá, en ekki þeirra eign.

Þá styðji tilurð samningsins kröfu stefnanda.  Hreppsnefnd hafi borist beiðni frá   stefndu   um   að   hreppurinn   gerðist   eignar-   og   rekstraraðili   væntanlegrar hitaveitu.  Þetta hafi verið snemma árs 1971.  Þágildandi orkulög nr. 58/1967 hafi kveðið á um það í 31. gr. að jarðeigendur sem ættu land þar sem leiðslur hitaveitu sveitarfélags yrðu lagðar, svo og lóðareigendur og lóðarleigjendur í hlutaðeigandi umdæmi, væru skyldir til að láta af hendi land, landsafnot og mannvirki sem þyrfti til að veita mætti vatni um veitusvæðið. Þeim væri einnig skylt að þola grjóttak, malartekju og aðra jarðefnatöku, svo og eignarkvaðir, óhagræði og takmörkun á afnotarétti sem bygging og rekstur hitaveitunnar kynnu að hafa í för með sér. Fullar   bætur   skyldu   koma   fyrir   eftir   mati,   ef   samkomulag   næðist   ekki.  Með samningi sínum hafi aðilar verið að laga sig að því fyrirkomulagi sem þetta ákvæði hafi gert ráð fyrir og samið um þá aðstöðu sem þar greini.  Það leiði af eðli máls að í samræmi við beiðni landeigenda um að hreppurinn yrði eignar- og rekstraraðili hitaveitu, myndi hreppurinn jafnframt verða eigandi að þeim mannvirkjum sem hitaveitu fylgdu, sem og eigandi að landi undir mannvirkin sem skýr ákvæði samningsins 1971 hafi kveðið á um og síðan reglugerð um hitaveitu Reykjahlíðar nr. 432/1985.  Hafi stefndu þannig látið af hendi asbestpípuna og land undir hana, allt í samræmi við þetta lagaákvæði.  Þá vísar stefnandi til reglugerðarinnar, einkum 57. gr. þar sem er kveðið á um eignarrétt stefnanda að öllum lögnum veitukerfisins og aðveitu- og stofnæðum.  Fari svo að dómurinn telji samning aðila og þágildandi 31. gr. laga nr. 58/1967 ekki hafa kveðið á um eignarrétt stefnanda að pípunni og landi undir hana, þá hafi eignarrétturinn tvímælalaust færst til stefnanda með setningu reglugerðarinnar.

III

Stefndu Anna, Leifur og Ólöf Þórelfur kveðast byggja á því að kröfum stefn anda á hendur þeim sé beint að röngum aðila.  Kveðast þau vísa til þess að Vogabú ehf. eigi Voga I samkvæmt þinglýstum kaupsamningi.  Af meginreglum eignaréttar og   þinglýsingarlögum   leiði   að   Vogabú   I   fari   með   hefðbundin   eignarráð jarðarhlutans. Séu þau því ekki með réttu aðilar til að þola þá viðurkenningu sem dómkrafa stefnanda byggir á.  Af þessum sökum geti þau ekki svarað til efnisréttar í málinu og því beri að sýkna þau af kröfum stefnanda með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Stefndu byggja kröfu um sýknu af kröfu um viðurkenningu á gildi samnings á þeirri meginreglu kröfuréttar að samningum megi segja upp með hæfilegum fyrirvara, svo framarlega sem slíkt fari ekki gegn lögmætum og skýrum ákvæðum þeirra   sjálfra.  Kveðast   þau   mótmæla   sérstaklega   fullyrðingu   stefnanda   um   að samningurinn hafi verið óuppsegjanlegur.  Nægur fyrirvari hafi verið á uppsögn samningsins. Þannig hafi stefnandi verið upplýstur af stefndu í byrjun febrúar 1990 um óánægju með framkvæmd á samningnum og hafi síðan átt sér stað viðræður á milli aðila í janúar 1991 um átján mánuðum fyrir uppsögn. Hafi verið farið fram á endurskoðun og það hafi verið samþykkt.  Í framhaldinu hafi stefndu beint erindum ítrekað til stefnanda um nauðsyn endurskoðunar samningsins, enda hafi stefndu talið forsendur hans brostnar.  Lokaviðvörun hafi verið gefin 23. júní 1992 eins og stefnanda hafi verið ljóst og samningnum hafi endanlega verið sagt upp þann 20. júlí 1992.  Uppsögn samnings sé ákvöð sem sé bindandi um leið og hún komi til móttakanda og þurfi ekki að samþykkja uppsögnina sérstaklega.  Það sé óumdeilt að stefndu hafi sagt samningnum upp 20. júlí 1992 og hafi sá ákvaðargerningur sem í uppsögninni hafi falist verið bindandi fyrir stefnanda frá móttöku.  Síðbúin mótmæli stefnanda 24. febrúar 1994 hafi engu breytt um gildi uppsagnarinnar.  Þá byggja   stefndu   á   því   að   stefnandi   hafi   með   háttsemi   sinni   viðurkennt   gildi uppsagnarinnar því hann hafi ekki innt af hendi höfuðskyldu sína til greiðslu leiguverðs fyrir heitt vatn í samræmi við samninginn.

Stefndu kveðast einnig vísa til þess að samningurinn hafi verið leigusamn ingur. Stefndu hafi átt eignarrétt á bæði 4,5 lítrum á sekúndu af heitu vatni og aðrennslisæð   til   að   flytja   það   frá   Reykjahlíð   til   Voga.  Þá   hafi   þeim   verið sérstaklega tryggður réttur til endurgjaldslauss flutnings á þessu heita vatni frá Bjarnarflagi og allt til Voga samkvæmt samningi íslenska ríkisins við landeigendur í Reykjahlíð frá 18. mars 1971.  Með hliðsjón af þessu og meginreglu íslensks réttar um nýtingu eigenda á eignarrétti sínum, sbr. einnig 10. gr. laga nr. 57, 1998, hafi stefndu verið bæði heimilt að lögum og samkvæmt samningnum að ráðstafa jarðhitavatni sínu til eigin nota.  Þá kveðast stefndu benda á að þó stefnandi hafi litið svo á að stefndu væru að nýta sér eigin jarðhita samkvæmt samningi sínum við íslenska ríkið, ákvæði 10. gr. laga nr. 57, 1998 og tilkynningu frá 31. desember 1991, þá hafi stefnanda borið skylda til að greiða fyrir a.m.k. 2,5 lítra á sekúndu af heitu vatni ef hann hafi talið samning aðila verið í gildi að einhverju leyti.

Í nýlegum ársreikningum stefnanda sé sérstaklega tiltekið í skýringum að samningi aðila hafi verið sagt upp árið 1992 og ekki hafi tekist samningar um áframhaldandi leigu.  Hafi stefnandi þannig staðhæft í opinberum skjölum sem m.a. sé beint til lánardrottna og viðsemjenda hans, að um uppsögn hafi verið að ræða og frá þeim tíma sé enginn samningur á milli aðila um leigu á heitu vatni.

Stefndu segjast telja að þeim hafi verið rétt að segja samningi aðila upp bæði vegna breyttra aðstæðna frá samningsgerð, ósanngjarns leiguverðs og vegna brostinna forsendna.  Þannig hafi orðið veruleg og óhagkvæm stækkun á svæði Hitaveitunnar sem hafi leitt til hærri hitaveitugjalda og brotthvarfs afgangsvatns samkvæmt 11. gr. samningsins.  Afleiðing þessa sé m.a. að gróðurhúsum í Vogum hafi fækkað úr fimm í tvö.  Þessu til viðbótar hafi verið og sé verulegur munur á markaðsverði á heitu vatni og leiguverði til stefndu samkvæmt samningnum eins og m.a. hafi verið viðurkennt af veitunefnd stefnanda á fundi þann 7. nóvember 1992.

Stefndu kveðast byggja á því að hófleg hitaveitugjöld, raunverð á leiguverði heita vatnsins og notkun á afgangsvatni til heyþurrkunar og ræktunar hafi verið ákvörðunarástæða fyrir samningi þeirra við stefnanda árið 1971.  Megi af gögnum málsins sjá að það hafi þótt sanngirnismál að hækka verð, tryggja stefndu forgangs vatn til tiltekinna eigin þarfa og jafnvel auka nýtingarmagn í 5 lítra á sekúndu. Vísa stefndu hér einkum til miðlunartillögu gerðardóms.  Þessu til viðbótar segjast stefndu   telja   að   framangreindar   ástæður   um   brostnar   forsendur   og   munur   á söluverðmæti heits vatns miðað við uppreiknað leiguverð samkvæmt samningi aðila, auk vanefnda stefnanda á ákvæðum samningsins til 25 ára, leiði til þess að umræddur samningur geti ekki verið skuldbindandi og ósanngjarnt sé af stefnanda að bera hann fyrir sig, sbr. 36. gr. samningalaga nr. 7, 1936.

Stefndu segjast telja sig eiga asbestpípuna. Hún liggi til Voga frá brunni í Reykjahlíð en til Reykjahlíðar liggi pípa sem flytji heitt vatn frá Bjarnarflagi samkvæmt samningum landeigenda Voga og Reykjahlíðar við íslenska ríkið 1971. Hafi verið sérstök kvöð í síðarnefnda samningnum um endurgjaldslausan flutning á allt að 5 sekúndulítrum af heitu vatni frá Bjarnarflagi allt til Voga til afnota fyrir stefndu sem kveðast byggja á því að þau hafi séð um og kostað gerð umræddrar pípu, bæði með vinnu og fjármagni.  Þessu til viðbótar hafi pípulögnin verið hluti af endurgjaldi sem íslenska ríkið hafi greitt fyrir jarðhitaréttindi stefndu samkvæmt samningi aðila frá 1971.  Hafi ríkið átt að greiða ákveðna peningaupphæð sem stefndu myndu umbreyta með eigin vinnu og viðbótarfjármagni í þau verðmæti sem felist í pípulögninni.  Þannig sé ljóst að frumstofnun eignarréttar yfir henni sé hjá stefndu.  Sú hlunnindaleiga sem hafi falist í leigusamningi aðila þessa máls hafi ekki falið í sér afsal á eignarrétti að pípulögninni.  Hafi gerðardómsmenn komist að sömu niðurstöðu í sinni miðlunartillögu, enda væri önnur niðurstaða ósanngjörn í garð stefndu.  Samningur aðila sé afnotasamningur um tiltekin réttindi eins og megi sjá af orðfæri samningsins þar sem stefnandi sé nefndur leigutaki og stefndu leigusali.  Samið   hafi   verið   um   að   stefndi   fengi   á   leigu   annars   vegar   4,5 sekúndulítra af heitu vatni gegn árlegri peningagreiðslu og hins vegar afnotarétt til asbestpípulagnar sem stefndu hafi byggt gegn greiðslu í formi rekstrar, viðhalds og endurnýjunar lagnarinnar.  Benda stefndu á að ef um afsal hefði verið að ræða hefði verið óþarfi að mæla fyrir um það í samningnum hvernig skyldi farið með kostnað af rekstri, viðhaldi eða endurnýjun.  Hefði samningurinn falið í sér afsal hefði verið mælt   fyrir   um   greiðslu   endurgjalds   af   hálfu   stefnanda   fyrir   þau   fjárhagslegu verðmæti. Séu engin slík ákvæði í samningnum.  Sérstök ákvæði hans um að land sé endurgjaldslaust lagt undir pípulögnina og heimil sé nauðsynleg umferð til viðhalds henni séu til staðfestingar á því að um afnotasamning sé að ræða.  Hafi verið óþarfi að mæla sérstaklega fyrir um skil leigutaka á hinu leigða við lok samnings enda leiði slíkt af almennum reglum. Þá mótmæla stefndu því að einhliða bókun stefnanda í fundargerð mæli fyrir um eignarheimild, auk þess sem ekki verði ályktað af fundargerðinni að þar hafi átt sér stað bindandi afsal.  Það verði ekki heldur ályktað af ákvæði 31. gr. þágildandi orkulaga nr. 58, 1967, enda samræmist það hvorki tilvitnuðu lagaákvæði né málsatvikum.  Þá hafi setning reglugerðar nr. 432, 1985 ekki leitt til þess að stefnandi eignaðist pípulögnina.

Hitaveita Reykjahlíðar hafi ekki getað ráðstafað meiri rétti til pípulagnarinnar en hún hafi átt og þá hafi hita- og vatnsveitunefnd stefnanda lagt til að stefnandi keypti pípuna af stefndu.  Ekki hafi orðið af því en það sýni að árið 1984 hafi það verið álit þessarar nefndar að stefndu ættu pípuna.

Stefndu vísa til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33, 1944, almennra meginreglna eignaréttar, samningaréttar og kröfuréttar, laga nr. 7, 1936, laga nr. 57, 1998, laga nr. 39, 1978, laga nr. 53, 1989, laga nr. 91, 1991 og loks laga nr. 50, 1988.

IV

Vitnin Gísli Sigurðsson og Sigurður Rúnar Ragnarsson gáfu skýrslur fyrir dómi.

Fallist er á það með stefnanda að nauðsynlegt hafi verið að stefna öllum þinglýstum eigendum. Teljast stefndu Anna, Leifur og Ólöf Þórelfur vera þinglýstir eigendur meðan þau hafa ekki afsalað eignarrétti sínum. Verður ekki fallist á kröfur þeirra að því leyti sem þær eru byggðar á aðildarskorti.

Í   samningi   aðila   eru   þeir   kallaðir   leigutaki   og   leigusali.   Orðalag   um afhendingu og landnotkun samrýmist því að um leigusamning hafi verið að ræða. Verður að skilja hann svo að með honum hafi asbestpípan verið seld á leigu og leigugjaldið   hafi   í   raun   verið   innifalið   í   afgjaldi   fyrir   vatnsréttindi,   sem samningurinn tekur einnig til. Gat stefnandi því ekki eignast pípuna með reglugerð eða á annan hátt án atbeina stefndu. Verður samkvæmt þessu ekki fallist á kröfu stefnanda um viðurkenningu á að hann eigi pípuna.

Að pípunni slepptri hljóðar samningurinn um vatnsréttindi. Engin upp sagnarákvæði er að finna í honum og ekki heldur ákvæði um gildistíma.

Hvorugum aðila ætti að hafa dulist við gerð samningsins að vatnsréttindin væru látin af hendi vegna hitaveitu. Eðli málsins samkvæmt er slíkur samningur varanlegur svo lengi sem hitaveitan starfar, sé ekki kveðið sérstaklega á um annað. Breytir engu þótt endurgjaldið hafi verið ákveðið sem árlegt afgjald. Að þessu gættu verður fallist á það með stefnanda að samningurinn sé ekki uppsegjanlegur.

Stefnandi hætti að greiða afgjaldið eftir uppsögn stefndu. Stefndu hættu einnig að greiða stefnda fyrir notkun á heitu vatni. Stefnandi hefur samt sem áður haldið áfram að afhenda þeim heitt vatn. Þótt stefnandi hafi vanrækt greiðsluskyldu sína samkvæmt samningnum verður ekki framhjá því horft að samningurinn hefur áfram verið framkvæmdur að því leyti að stefnandi hefur tekið vatnið sem hann hljóðar um. Verður ekki fallist á eins og þetta mál er vaxið að stefnandi hafi fallið frá samningnum með því að hætta greiðslum til stefndu.

Þá verður ekki litið svo á að stefnandi hafi fallið frá samningnum með því að geta þess í ársreikningi sínum að stefndu hefðu sagt honum upp og ekki hefði tekist að semja við þá.

Stefndu telja að samningurinn hafi verið orðinn þeim óhagstæður vegna stækkunar hitaveitunnar og þess að heitt vatn hafi orðið þeim dýrara en þeir hafi ráðgert. Stefndu er unnt að leita endurskoðunar á endurgjaldsákvæði samningsins, sé það orðið bersýnilega ósanngjarnt vegna breyttra aðstæðna. Þá er ráðgert í samn ingnum að allt vatn samkvæmt honum verði nýtt af stefnanda. Verður ekki fallist á að skilyrði séu til að víkja samningnum til hliðar með vísun til 1. mgr. 36. gr. samningalaga.

Samkvæmt þessu verður fallist á kröfu stefnanda um viðurkenningu á gildi samningsins.

Eftir þessum málsúrslitum þykir rétt að hver aðili greiði sinn kostnað af rekstri málsins.

Erlingur Sigtryggsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Gætt var ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.

DÓMSORÐ:

Stefndu, Vogabú ehf., Anna Skarphéðinsdóttir, Leifur Hallgrímsson, Ólöf Þórelfur Hallgrímsdóttir, Jóhann Friðrik Kristjánsson, Hermann Kristjánsson, Elín S. Kristjánsdóttir, Þórhallur Kristjánsson, Hjördís Sigríður Albertsdóttir, Þórdís Guðfinna Jónsdóttir, Gunnar Rúnar Pétursson, Jónas Pétur Pétursson,         Jón Árni Sigfússon,   Gísli   Rafn   Jónsson,   Jakob   Stefánsson,   Valla   sf.,   Sólveig   Erla Hinriksdóttir, Jón Ingi Hinriksson og Vogar 4 ehf., eru sýkn af kröfu stefnanda, Veitustofnunar Skútustaðahrepps um að viðurkenndur verði eignarréttur stefnanda að asbestpípu sem liggur frá skiptistöð í landi Reykjahlíðar að landi Voga.

Viðurkennt er að samningur Hitaveitu Reykjahlíðar og eigenda Voga í Skútustaðahreppi frá 1. júlí 1971 sé gildur. Málskostnaður fellur niður.