Dómstólaleit

Helstu ágreiningsefni og yfirlit um málsatvik.

Meginágreiningur   aðila   snýr   að   því   hvort   við   endurútreikning   þriggja gengistryggðra lána, sem stefnandi tók hjá Landsbanka Íslands hf. á árunum 2004 og   2005   og   nánar   er   gerð   grein   fyrir   síðar,   hafi   borið   að   taka   tilliti   til fullnaðarkvittana vegna þeirra samningsvaxta sem stefnandi hafði þá greitt. Atvik málsins eru að meginstefnu ágreiningslaus og er ekki um það deilt að umrædd lán hafi verið bundin ólögmætri gengistryggingu. Ekki er lengur um að ræða tölulegan ágreining með aðilum. Þá liggur fyrir að stefndi hefur tekið við réttindum og skyldum lánveitanda af Landsbanka Íslands hf. vegna umrædds láns, sbr. ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008, og er því réttilega stefnt til varnar.

Landsbanki Íslands hf. var um árabil viðskiptabanki stefnanda sem fæst við útgerð og fiskverkun. Hjá fyrirtækinu starfa á bilinu 77-85 manns, eftir árstíðum, þar af tveir við skrifstofuhald. Stefnandi tók á árunum 2004 og 2005 þrjú lán hjá bankanum sem hér segir:

1. Lánssamningur nr. 0106-36-2150, dagsettur 15. nóvember 2004, upphaflega að jafnvirði 625 milljónir króna, bundinn við gengi evru (30%), sterlingspunda (10%), svissneskra franka (25%), japanskra jena (15%) og bandaríkjadala (20%). Lánstíminn var 5 ár og endurgreiðsluskilmálar þeir að einungis bar að greiða vexti á þriggja mánaða fresti fram til lokagjalddaga 15. desember 2009, en þá skyldi lánið greitt upp með einni afborgun. Vextir skyldu vera svonefndir LIBOR vextir auk 3% álags. Lánið var upphaflega veitt öðru félagi sem síðar var sameinað stefnanda. Skilmálabreyting var gerð 26. janúar 2010 sem miðaðist við að lánið skyldi greitt upp 15. júní 2010. Hinn 16. ágúst 2010 var gerður viðauki við lánssamninginn sem fól í sér að lánið skyldi greitt upp á fimm árum, með 20 afborgunum, á þriggja mánaða fresti, fyrst 15. desember 2010, og skyldi greiða 1/68 hluta höfuðstóls á fyrstu 19 gjalddögum, en á lokagjalddaga 15. september 2015 skyldi greiða 49/68 hluta.
2. Lánssamningur nr. 0106-36-2314, dagsettur 8. desember 2004, að jafnvirði 970 milljónir krónur, bundinn við gengi evru (30%), sterlingspunda (10%), svissneskra franka (30%), japanskra jena (20%) og bandaríkjadala (10%). Lánstíminn var 15 ár og skyldi greiða lánið með 90 jöfnum afborgunum á tveggja   mánaða   fresti.  Vextir,   sem  greiðast   skyldu   á   sömu   gjalddögum, skyldu vera svonefndir LIBOR vextir með 1,5% álagi. Hinn 6. apríl 2009 var gerður viðauki við lánssamninginn, þar sem greiðslu afborgana var frestað til 15. nóvember 2009, og lokagjalddagi færður aftur. Hinn 16. september 2009 var enn gerður viðauki við lánssamninginn, þar sem lánsmyntum var m.a. breytt,   auk   þess   sem   greiðsluskilmálar   urðu   þeir   að   eftirstöðvar   lánsins skyldu greiðast á fimm árum, með 30 afborgunum á tveggja mánaða fresti, þannig að 1/102 hluti þess skyldi greiddur á fyrstu 29 gjalddögunum, en á lokagjalddaga skyldi greiða 73/102 hlutar lánsfjárhæðarinnar.
3. Lánssamningur nr. 0106-36-4832, dagsettur 31. ágúst 2005, að fjárhæð 165 milljónir krónur. Lánið var verðtryggt og bundið vísitölu neysluverðs og skyldi greiðast upp á fimm árum með 20 jöfnum afborgunum á þriggja mánaða fresti, þannig að á fyrstu 19 gjalddögunum skyldi greiða 1/60 hluta skuldarinnar en á lokagjalddaga, 10. nóvember 2010 41/60 hluta. Vextir skyldu vera svonefndir kjörvextir, sem þá numi 4,6%, auk álags. Hinn 5. apríl 2006 var láninu myntbreytt samkvæmt heimild í samningnum og var lánið,   sem   á   þeim   tíma   nam   jafnvirði   165.473.581   krónu,   myntbreytt   í kanadadollar (30%), japönsk jen (10%) og svissneska franka (60%). Var lánssamningi þessum skilmálabreytt 6. apríl 2009, 13. október 2010 og 15. desember 2010, síðast þannig að eftirstöðvar lánsins skyldu greiddar með 20 afborgunum á þriggja mánaða fresti, og lokagjalddagi yrði 10. ágúst 2015. Á fyrstu 19 gjalddögum skyldi greiða 1/68 hluta lánsins en á lokagjalddaga 49/68 hluta.

   Með bréfum 3. október 2011, 20. desember þess árs og 9. febrúar 2012 tilkynnti stefndi   stefnanda   að   hann   hefði   endurreiknað   lánasamningana   í   samræmi   við ákvæði laga nr. 151/2010. Í öllum tilvikum lækkuðu eftirstöðvar lánanna. Í stefnu er vísað til þess að stefnandi hafi átt í samskiptum við stefnanda um frekari leiðréttingu og vísað meðal annars til dóms Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011. Segir jafnframt að svo virðist sem stefnandi hafi komið sér upp þeirri vinnureglu í kjölfar dóms Hæstaréttar 12. desember 2013 í máli nr. 463/2013 að   fyrirtæki   sem   væru   með   ársveltu   yfir   1,5   milljarði   skyldu   ekki   fá   frekari leiðréttingu.   Þá   segir   í   stefnu   að   í   ljósi   afstöðu   stefnda   hafi   stefnandi   aflað útreiknings sérfræðings á endurgreiðslukröfu sinni. Eru þeir útreikningar, sem ekki er ástæða til að rekja sérstaklega, dagsettir 7. apríl 2014.

   Við aðalmeðferð málsins gaf aðilaskýrslu Guðmundur Smári Guðmundsson, framkvæmdastjóri stefnanda. Í skýrslu hans kom meðal annars fram að lánasamningar fyrirtækisins við Landsbanka Íslands hf. hefðu verið gerðir á grundvelli kynninga starfsmanna bankans og annarra upplýsinga sem bankinn hefði veitt fyrirtækinu. Í kjölfar hruns á fjármálamörkuðum haustið 2008 hefði stefnandi átt við verulega fjárhagserfiðleika að stríða, ekki síst vegna gjaldmiðlaskiptasamninga   sem   gerðir   hefðu   verið   við   Landsbanka   Íslands   hf. Samkomulag hefði verið gert við bankann um þessa samninga og einnig hefði verið gert   samkomulag   um   skuldaaðlögun   við   stefnanda   sem   tekið   hafði   yfir   lán Landsbanka Íslands hf.

Helstu málsástæður og lagarök aðila

Stefnandi   byggir   málatilbúnað   sinn   á   því   að   fullnægt   sé   öllum   þeim skilyrðum, sem mótuð hafi verið í dómaframkvæmd, til þess að hann geti byggt rétt á fullnaðarkvittunum vegna greiðslu vaxta framangreindra lána. Stefnandi hafi þannig verið í góðri trú um að með vaxtagreiðslum til stefnda væri hann að efna að fullu skyldur sínar að þessu leyti. Hann vísar til þess að viðbótarkrafa stefnda vegna lánanna hafi verið veruleg og festa hafi verið í framkvæmd samninganna. Hafi því verið um að ræða verulega röskun á stöðu stefnanda sem meðal annars hafi komið fram í því að stefnandi gekk að afarkostum stefnda við skuldaaðlögun haustið 2008. Að því er varðar stöðu aðila vísar stefnandi til þess að hann hafi enga sérþekkingu á gengismálum og alls ekki þekkingu sem jafna megi við þekkingu fjármálafyrirtækis. Lögð er á það áhersla að staða stefnanda sé gerólík því sem fjallað hafi verið um dómum Hæstaréttar vegna stærri fyrirtækja. Stefnandi sé lítið sjávarútvegsfyrirtæki, sem um fjármögnun og hvernig henni skyldi hagað hverju sinni, hafi reitt sig á viðskiptabanka sinn og sérfræðinga hans sem hafi samið alla lánasamninga og önnur skjöl sem tengdust lántökum stefnanda. Af hálfu stefnda er á því byggt að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann eigi rétt á endurgreiðslu á grundvelli reglna um endurheimt ofgreidds fjár, enda lagaskilyrði   fyrir   slíkum   endurheimturétti   ekki   til   staðar.   Endurútreikningur   í október og desember 2011 og febrúar 2012 hafi í reynd falið í sér að stefndi endurgreiddi stefnanda það sem talið var nema inneign stefnanda vegna ólögmætrar gengisbindingar, í formi lækkunar lánsskuldbindinganna, en stefndi hafi dregið þá endurgreiðslu frá kröfu sinni um viðbótarvexti af lánunum. Vísað er til þess að stefnandi hafi ekki haft uppi mótmæli eða fyrirvara við þetta tækifæri eða þegar lánin voru að fullu greidd upp. Með vísan til þessa og að teknu tilliti til þess að lánsskuldbindingarnar áttu að sönnu að bera vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr.   38/2001,   verði   ekki   séð   að   grunnskilyrði   endurheimturéttar,   þ.á   m.   um ofgreiðslu skuldbindingar, séu uppfyllt. Þannig sé meðal annars ljóst að stefndi hafi engan veginn „auðgast“ á kostnað stefnanda við endurútreikningana. Þvert á móti verði að líta svo á að endurheimtukrafan, sem miðast við að reiknaðir væru lágir erlendir vextir af íslenskri óverðtryggðri lánsfjárhæð, teljist frekar fela í sér auðgun stefnanda, á kostnað stefnda. Komi til álita að stefnandi geti byggt kröfu á reglum um fullnaðarkvittanir vísar stefndi til þess að ekki hafi verið sýnt fram á að skilyrðum þar að lútandi sé fullnægt, en stefnandi beri sönnunarbyrðina að þessu leyti. Stefndi leggur áherslu á að stefnandi sé stórt útgerðarfyrirtæki sem hafi tekjur að verulegu leyti í erlendum myntum. Þá hafi höfuðstóll lána stefnanda lækkað verulega við endurútreikning stefnda. Á árinu 2011 hafi tekjur af aðalstarfsemi félagsins þannig numið 2,1 milljörðum króna og eignir verið alls um 2,9 milljarðar króna. Hafi á engan hátt verið sýnt fram á eða sannað að fjárhæðir viðbótarkrafna vegna vaxta samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 hafi valdið stefnanda sérstakri röskun.

Stefndi bendir einnig á að um sé að ræða tiltölulega gömul lán. Skilmálar lána stefnanda hafi ekki falið í sér mikla greiðslubyrði fyrir stefnanda meginþorra lánstímans og hafi stefnandi á umsömdum lánstíma fyrst og fremst greitt vexti. Því hafi ekki verið komin sérstök festa á greiðslu lánanna. Ef litið sé til raunvirðis lánanna (miðað við vísitölu neysluverðs) á endurútreikningsdegi þá verði heldur ekki séð að viðbótarkröfur stefnanda hafi getað talist vera íþyngjandi. Stefndi telur einnig að framreikna eigi höfuðstól lána þegar hlutfall viðbótarkröfu sé metið.

Þá er á því byggt að stefnandi hafi verið í samningsstöðu til að hafa áhrif á einstök atriði í skilmálum lánssamninganna og hafi hann jafnframt haft brýnt tilefni til að leita sér nauðsynlegrar sérfræðiaðstoðar við samningsgerðina. Ekki verði heldur talið að stefnandi hafi getað verið í góðri trú um, er hann greiddi afborganir og/eða vexti, að vextir væru endanlega greiddir þó að sá þáttur skuldarinnar, þ.e. lánsmyntin, sem ótvírætt var forsenda vaxtanna, ætti eftir að sæta endurskoðun. Stefnanda hafi þannig, með tilliti til stærðar og umfangs, og sérfræðiþekkingar á gjaldeyrisviðskiptum,   vart   getað   dulist   samhengi   milli   mynttilgreiningar   og vaxtaviðmiðunar, en slíkt hljóti, eins og annað, að skipta máli við heildarmat á þýðingu fullnaðarkvittana.  Að lokum er til þess vísað að stefndi hafi haft uppi viðbótarkröfur sínar um vexti samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 án ástæðulausra tafa.

Niðurstaða

Dómurinn   telur   fram   komið   að   hlutfall   viðbótarkröfu   stefnda   vegna afturvirks útreiknings vaxta samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 hafi í sjálfu   sér   verið   umtalsvert   hvort   sem   litið   er   til   höfuðstóls   fyrrgreindra   lána, heildarvaxtagreiðslna eða einungis þeirra fjárhæða sem hér var um að ræða. Þá verður ekki á það fallist með stefnda að lítið hlutfall afborgana af höfuðstól leiði til þess að líta beri svo á að ekki hafi myndast nægileg festa í lögskiptum aðila að þessu leyti. Sömuleiðis verður ekki talið að sú staðreynd að vaxtagreiðslur höfðu átt sér stað um nokkuð langt skeið, með þeim afleiðingum að viðbótarkröfur stefnda um vexti urðu tiltölulega hátt hlutfall af höfuðstól, mæli gegn því að stefnandi geti byggt rétt á fullnaðarkvittunum.

Í málinu er hins vegar til þess að líta að árið 2011, þegar endurútreikningur fyrstu tveggja lánanna fór fram, námu rekstrartekjur stefnanda 2,1 milljarði króna en eignir 2,9 milljörðum. Er af þessu, svo og öðrum gögnum málsins, ljóst að stefnandi getur ekki talist lítið fyrirtæki á íslenskan mælikvarða. Einnig verður að leggja til grundvallar að stefnandi, sem að meginstefnu framleiðir neysluvöru til sölu á erlendum mörkuðum, hafi í krafti fjárhagslegs styrkleika síns verið í aðstöðu til að leggja mat á kosti og galla þess að taka lán sem fylgdi gengi erlendra gjaldmiðla eða þá afla sér sjálfstæðrar ráðgjafar um það efni. Umfram annað verður þó að horfa til þess að endurútreikningur stefnda leiddi ekki til þess að stefnandi væri skyndilega krafinn um auknar greiðslur heldur var þvert á móti um það að ræða að umsaminn höfuðstóll lána væri færður niður, í flestum tilvikum verulega, á grundvelli   endurútreiknings   stefnda.   Er   og   ekki   komið   fram   í   málinu   að greiðslubyrði stefnanda hafi aukist í framhaldi af endurútreikningi stefnda. Þá liggur   fyrir   að   stefnandi   greiddi   áfram   af   lánum   sínum   án   fyrirvara   við endurútreikningi stefnda og greiddi lánin loks upp með töku nýrra lána.

Að virtum framangreindum atriðum þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að áskilnaður   stefnda   um   vexti   samkvæmt   1.   málslið   4.   gr.   laga   nr.   38/2001   til samræmis við ákvæði laga nr. 151/2010 hafi valdið honum svo verulegri og óvæntri röskun á fjárhagslegri stöðu að það standi stefnda nær að bera áhættuna af þeim vaxtamun sem áður er lýst, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 15. október 2015 í málum nr. 34 og 35/2015. Eru því ekki uppfyllt skilyrði til að víkja frá téðum fyrirmælum laga nr. 38/2001 viðvíkjandi endurútreikningi gengistryggðra lána með vísan til fyrrgreindra ákvæða 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. 10. gr. laga nr. 97/1995, og áðurlýstrar reglu fjármunaréttar um fullnaðarkvittanir. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda. Með hliðsjón af vafaatriðum málsins þykir rétt að málskostnaður falli niður. Af hálfu stefnanda flutti málið Sigurður G. Guðjónsson hrl. Af hálfu stefnda flutti máli Andri Andrason hdl. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.

D Ó M S O R Ð

Stefndi, Landsbankinn hf., er sýkn af kröfu stefnanda, Guðmundar Runólfssonar hf. Málskostnaður fellur niður.

Skúli Magnússon