Dómstólaleit

Dómur

Mál þetta, sem dómtekið var 12. júní 2024, var höfðað 29. júní 2023 af A, kt. [...], á hendur íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík.

Stefnandi krefst þess aðallega að ákvörðun ríkislögmanns, f.h. ríkissjóðs, dags. 17. nóvember 2022, verði ógilt með dómi en til vara að viðurkennd verði skaðabótaábyrgð stefnda vegna líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir [...] 2021. Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda.

Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi.

I

Málsatvik

Stefnandi, sem er heimilislæknir, var [...] 2021 á síðdegisvakt á Heilsugæslunni [...] þar sem hann er [...]. Fram er komið í málinu að þann dag hafi B komið á heilsugæslustöðina og viljað hitta lækni í því skyni að fá ávísað morfínlyfjum. B mun deginum áður hafa komið á heilsugæslustöðina í sömu erindagjörðum. Stefnandi ræddi þá við hann og synjaði honum um lyfið þar sem hann væri í meðferð hjá smitsjúkdómadeild Landspítalans. Stefnandi kveðst hafa séð í skrám B að þangað hefði hann ekki mætt. Hefði hann bent honum á að þar ætti hann að fá þau lyf sem hann þyrfti á að halda, hann þyrfti bara að mæta. Hafi hann gert B grein fyrir því að lyfinu fengi hann ekki ávísað á heilsugæslustöðinni. B hafi ekki verið sáttur við þau málalok en farið við svo búið. Stefnandi kveðst hafa gefið honum sama svar er hann kom aftur daginn eftir og hafi hann verið mjög ósáttur við það.

Stefnandi lýsir atvikinu [...] 2021 nánar á þann veg að móttökuritari hefði tilkynnt honum að viðkomandi einstaklingur væri kominn aftur. Stefnandi kveðst hafa sagt að hann hefði gefið honum svör deginum áður og þau væru þau sömu nú, auk þess sem vaktin væri fullbókuð og hann færi ekki að taka hann aukalega. Stefnandi hafi svo haldið áfram að sinna móttöku sjúklinga.

Stefnandi greinir svo frá að er hann hafi verið að kalla í síðasta sjúklinginn hafi B verið búinn að stilla sér upp í ógnandi stellingum í dyragætt að biðstofunni og byrjaður með hótanir um að ef hann fengi ekki lyfið myndi hann bíða eftir stefnanda niðri eða koma heim til hans og „berja hann í klessu“. Stefnandi kveðst hafa ítrekað svör sín frá deginum áður. Þá hafi B „vaðið að sér svona með brjóstið fram og frussandi“. Stefnandi kveðst ekki hafa kært sig um að fá það framan í sig þar sem viðkomandi væri með smitandi [...] og hafi því „sett svona flatan lófann á milli okkar“ því B hafi verið kominn alveg upp að honum. Um leið og stefnandi hafi snúið sér við hafi hann heyrt B segja: „Ertu að kýla mig, helvítið þitt?“. Hafi stefnandi svo skyndilega fengið bylmingshögg á hægra eyrað, henst á vegginn og skollið í framhaldi af því á gólfið. Hann hafi vankast og þegar hann hafi séð skýrar hafi B verið farinn. Stefnandi kveðst hafa legið eftir og fundið strax hátíðnisuð í hægra eyranu. Stefnandi kveðst hafa lokið við að sinna síðasta sjúklingnum. Lögreglan hafi svo komið og tekið skýrslu af sér og að því búnu hafi hann farið á Læknavaktina. Hann hafi einnig skráð atvikið í sjúkraskrá viðkomandi einstaklings og skráð atvikið atvikaskráningu en sú skráning geymist ekki í tölvukerfi heilsugæslunnar. Stefnandi kveður ekki óalgengt að einstaklingar komi á þessa heilsugæslustöð og vilji fá þjónustu og lyf. [...] sé þarna nálægt og menn komi gjarnan þaðan. Flestallir komi rólegir og það sé verið að sinna ýmsu, t.d. sýkingum tengdum neyslu, og oft séu menn ekki með nein læti eða til neinna vandræða. Einstaka menn, eins og viðkomandi einstaklingur umrætt sinn, væru með hótanir. Starfsfólk kannist við flesta þessa einstaklinga en B hafi þau ekki þekkt. Eftir atvikið hafi stefnandi ákveðið að ekki yrði tekið aftur á móti honum á stöðinni. Hann hafi einnig ráðið öryggisvörð á staðinn.

Samstarfsmaður stefnanda á heilsugæslustöðinni, C, varð vitni að árásinni. Kom fram í máli hennar fyrir dóminum að hún hefði heyrt háreysti frammi í afgreiðslunni. Þar hefði verið einstaklingur sem vildi hitta lækni og honum hefði verið vísað inn á biðstofu. Hún hefði svo séð þegar stefnandi hefði verið að vísa skjólstæðingi inn til sín að viðkomandi hefði komið alveg upp að stefnanda eins og hann ætlaði inn á eftir honum. Hún hefði ekki heyrt orðaskil en viðkomandi hefði komið þétt upp að stefnanda sem hefði rétt upp höndina svo hann kæmi ekki alveg upp að honum. Þá hefði viðkomandi slegið stefnanda, hann lent á vegg og svo í gólfið, þetta hefði gerst örsnöggt. Hún kvaðst ekki þekkja til viðkomandi einstaklings en ekki væri óalgengt að menn kæmu í alls kyns ástandi á stöðina vegna staðsetningar hennar, m.a. úr[...], en oftast róist ástandið.

Stefnandi kærði líkamsárás af hálfu B til lögreglu. Í kæruskýrslu stefnanda er atvikum lýst á sambærilegan hátt og að ofan greinir. B var með ákæru 25. ágúst 2022 ákærður fyrir að hafa ráðist með ofbeldi gegn stefnanda sem hafi verið „að sinna skyldustörfum sínum sem læknir, og veitt honum högg með [hendi] á hægri hlið höfuðs þannig að [stefnandi] féll með höfuðið utan í vegg, allt með þeim afleiðingum að [stefnandi] hlaut af heilahristing, sár á vinstri kinn og nefrót, sár á vinstri olnboga, bólgu á hægra eyra, rof á hljóðhimnu í hægra eyra og tímabundna heyrnarskerðingu“, eins og greindi í ákæru. Var þetta talið varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. B var með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur [...] 2023 í máli nr. S-[...]/2022 dæmdur í 60 daga fangelsi og til greiðslu miskabóta til stefnanda. Játaði hann brotið skýlaust fyrir dóminum.

Stefnandi gerði kröfu 14. september 2021 um viðurkenningu skaðabótaskyldu stefnda á grundvelli 12. kafla í kjarasamningi fjármála- og efnahagsráðherra f.h. ríkissjóðs og Læknafélags Íslands. Stefndi hafnaði bótaskyldu með bréfi 17. nóvember 2022. Í bréfi stefnda er gerð grein fyrir efni greinar 12.8 í kjarasamningnum og rakið að eitt af skilyrðum ákvæðisins sé að starfsmaður sé „að sinna“ einstaklingi sem að takmörkuðu eða engu leyti geti borið ábyrgð á gerðum sínum. Samkvæmt upplýsingum sem liggi fyrir í málinu hafi stefnandi ekki verið að sinna þeim einstaklingi sem réðst á hann og veitti honum áverka. Hafi því ekki stofnast til bótaskyldu á grundvelli þess kjarasamningsákvæðis. Stefnandi unir ekki þessari niðurstöðu og hefur því höfðað mál þetta.

Stefnandi kveðst eftir atvikið hafa glímt við [...] sem allt hafi haft áhrif á vinnugetu hans og afköst í starfi. Hann hafi reynt að vera í vinnu næstu daga eftir atvikið en svo hafi hann gefist upp, það hafi hreinlega ekki gengið fyrir hann. Hann hafi losað sig við vaktir á Læknavaktinni og ekki tekið vaktir þar eftir atvikið og þá hafi hann einnig hætt að taka síðdegisvakt á heilsugæslustöðinni í nokkra mánuði. Hann hafi reynt að vera í vinnu en einnig verið að jafna sig eftir aðgerð sem nauðsynleg hafi verið sem sé óháð árásinni. Hann hafi nú verið [...]. Búið sé að vísa honum áfram á göngudeild tauga og þar hafi honum verið ráðlagt að fara sér hægt. Stefnanda finnst hann þola allt álag miklu verr en áður. Atvikið hafi breytt framtíðaráformum hans í starfi. Komi hann aftur til starfa muni hann starfa sem almennur heilsugæslulæknir [...]. Nú sé verið að meta varanlegar afleiðingar hans vegna árásarinnar.

II

Helstu málsástæður og lagarök stefnanda

Stefnandi byggir á því í málinu að stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni sem hann hafi orðið fyrir vegna árásar skjólstæðings heilsugæslunnar [...] 2021. Aðalkrafa hans byggist á því að ákvörðun ríkislögmanns 17. nóvember 2022 hafi verið haldin annmörkum og hana beri því að dæma ógilda. Varakrafan byggist á því að hann njóti aukinnar slysatryggingaverndar samkvæmt ákvæði 12.8 í kjarasamningi fjármálaráðherra og Læknafélags Íslands enda séu skilyrði ákvæðisins uppfyllt.

Hvað aðalkröfuna varðar, þá telur stefnandi ákvörðun ríkislögmanns byggja á rangri túlkun á kjarasamningi ríkissjóðs og Læknafélags Íslands og þá sé ákvörðunin ógildanleg þar sem formskilyrðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 hafi ekki verið fullnægt. Aðalkrafan byggist á því að um stjórnvaldsákvörðun sé að ræða þótt ekki verði það skýrlega ráðið af bréfi ríkislögmanns 17. nóvember 2022. Með ógildingu þeirrar ákvörðunar sé, eðli málsins samkvæmt, staðfest skaðabótaskylda stefnda gagnvart stefnanda. Verði ekki fallist á að um stjórnvaldsákvörðun hafi verið að ræða krefst stefnandi þess til vara að viðurkennd verði skaðabótaábyrgð stefnda á grundvelli kjarasamningsins, sbr. einnig 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í meginatriðum hvílir skaðabótaábyrgð stefnda á túlkun kjarasamnings og liggi sambærilegar málsástæður að baki báðum dómkröfum stefnanda. Varðandi túlkun kjarasamnings Réttur stefnanda byggi á ákvæði 12.8 í kjarasamningi fjármálaráðherra og Læknafélags Íslands. Ráðið verði af svarbréfi ríkislögmanns 17. nóvember 2022 að embættið telji skilyrðum bótaábyrgðar fullnægt að öðru leyti en því að stefnandi hafi ekki verið „að sinna þeim einstaklingi sem réðst á hann og veitti honum áverka“ eins og segi í bréfinu. Undirstriki ríkislögmaður sérstaklega orðalagið „að sinna“ sem virðist þar með vera kjarnaatriði rökstuðningsins sem sé að öðru leyti fátæklegur. Stefnanda hafi verið synjað um umsögn fjármálaráðuneytisins í málinu, sbr. tölvupóst ríkislögmanns 1. júní 2023.

Tilvísuðu ákvæði sé ætlað að ná til tjóns sem verði við störf þeirra sem undir kjarasamninginn heyri. Ekki sé afdráttarlaust tekið fram í ákvæðinu að bótarétturinn takmarkist með þeim hætti sem virðist vera skilningur ríkislögmanns. Orðalag ákvæðisins sé skýrt að því leyti að áherslan sé á aðstæður tjónvalds.

Staðfest hafi verið í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. S[...]/2022 að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni er umræddur einstaklingur réðst á hann með ofbeldi er hann var „að sinna skyldustörfum sínum sem læknir“ og valdið honum töluverðu tjóni.

Í vottorði D sem skoðaði stefnanda í [...] segi: „Vottorð þetta er unnið úr gögnum frá Læknavaktinni [...] og [...], ásamt skoðunum undirritaðs í Domus Medica [...]og á Landspítalanum, háls-, nef- og eyrnadeild, [...]. [Stefnandi] er heimilislæknir sem var við vinnu sína á heilsugæslustöð þegar sjúklingur réðst á hann, sló hann þungu höggi á hægra eyra og við það skall [stefnandi] á vegg og fékk aftur högg á höfuðið. Fékk strax verk og hátíðnisuð í hægra eyra og það blæddi úr hægri hlust.“ Samkvæmt orðabók felist í sagnorðinu „að sinna“ að verið sé að skipta sér af, hugsa um eða hirða um. Sé hugtakið því allrúmt og beri að hafa það í huga við túlkun umrædds kjarasamningsákvæðis. Enginn áskilnaður sé gerður í kjarasamningnum um að viðkomandi tjónvaldur sé sjúklingur sem hafi tjónþola sem skráðan heimilislækni eða neinn annar slíkur áskilnaður sem þrengt geti sérstaklega gildissvið ákvæðisins. Þvert á móti sé, líkt og fram hafi komið, áherslan í kjarasamningsákvæðinu á aðstæður tjónvaldsins.

Þá sé rétt að taka fram að í 1. mgr. 2. gr. laga um réttindi sjúklinga nr. 74/1997 sé hugtakið sjúklingur skilgreint sem „notandi heilbrigðisþjónustu“. Liggi fyrir í málinu að tjónvaldurinn hafi ítrekað leitað eftir þjónustu heilsugæslustöðva. Skipti engu máli í þessu samhengi þótt atvik málsins bendi til þess að hann hafi fyrst og fremst sóst eftir því að fá uppáskrifuð ávanabindandi lyf sem hann hafi óskað eftir án þess að fyrir hendi væri skýr læknisfræðilegur tilgangur.

Tjón stefnanda verði alfarið rakið til einstaklings sem sé eða hafi verið skráður sjúklingur heilsugæslunnar. Hafi tjónvaldurinn ítrekið leitað á náðir heilsugæslunnar og óskað þar eftir þjónustu. Hafi hann verið staddur á heilsugæslunni umrætt sinn í því augnamiði að fá þjónustu. Stefnandi hafi haft afskipti af honum á heilsugæslunni og synjað umbeðinni lyfjagjöf þar sem hann hafi ekki talið forsendur til þess að skrifa upp á lyf fyrir umræddan einstakling.

Tekið skuli fram að ljóst megi vera að umræddu ákvæði í kjarasamningnum sé ætlað að vernda lækna fyrir tjóni sem þeir verði fyrir vegna starfa sinna þegar tjónvaldurinn sé ólíklegur til þess að verða bótaskyldur eða vera borgunarmaður fyrir því tjóni sem hann valdi. Þá sé það jafnframt svo að tjón af þessu tagi hafi ekki verið tryggt af tryggingafélögum. Hins vegar sé óhjákvæmilegt að læknar, sem og annað heilbrigðisstarfsfólk, aðstoði í störfum sínum fólk sem sé í misjöfnu ástandi. Sé ákvæðinu ljóslega ætlað að tryggja að læknar þurfi síður að óttast um afkomu sínu komi upp tjón þegar þjónustu sé sinnt gagnvart einstaklingum sem þannig hátti til um. Almenn skilyrði skaðabótaskyldu Það megi telja óumdeilt í málinu að almenn skilyrði skaðabótaskyldu séu fyrir hendi en stefnandi telur allt að einu rétt að ítreka það að öðrum skilyrðum skaðabótaréttarins er að öllu leyti fullnægt í málinu. Endanleg dómsniðurstaða gagnvart tjónvaldi staðfesti að um hafi verið að ræða ólögmæta atlögu. Sé því ljóst að skilyrði um ólögmæti og saknæmi sé fullnægt.

Ekki hafi verið deilt um það að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni. Svo sem fram sé komið hafi stefnandi minna starfsþrek eftir atvikið og hafi því þurft að þola tekjutap. Sé því jafnframt ljóst að tjón hafi orðið sem bótaskylt sé að íslenskum rétti og á grundvelli ákvæðis títtnefnds kjarasamnings.

Þá sé engum blöðum um það að fletta að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sem rekja megi til hins bótaskylda atviks. Hafi það leitt beint af hinni ólögmætu atlögu að stefnandi hafi ekki haft fulla starfsorku.

Bótaábyrgð hvíli á stefnda á grundvelli ákvæðis 12.8 í kjarasamningnum. Ákvæðið leiði til þess að stefndi hafi tekið á sig bótaábyrgð, m.a. í tilvikum þar sem huglægar afsökunarástæður kunni eða eigi við eða tjónvaldur sé ólíklegur til þess að vera borgunarmaður skaðabóta. Sé ljóst að öllum skilyrðum ákvæðisins er fullnægt, svo sem rakið hafi verið. Þar sem gerandinn hafi verið dæmdur til fangelsisvistar sé því skilyrði ákvæðisins einnig fullnægt, hvað sem ofangreindu líði. Stjórnvaldsákvarðanir Aðalkrafa stefnanda byggist á því að í bréfi embættis ríkislögmanns 17. nóvember 2022 hafi falist stjórnvaldsákvörðun. Telur stefnandi að um hafi verið að ræða ákvörðun þar sem ríkislögmaður hafi einhliða tekið ákvörðun um rétt stefnanda til skaðabóta í skjóli stjórnsýsluvalds. Hafi bréf embættisins að þessu leyti öll einkenni stjórnvaldsákvörðunar. Með bréfinu hafi ennfremur verið bundinn endi á tiltekið ágreiningsefni og því beint til tiltekins borgara.

Ríkislögmanni sé fengið vald til þess að taka ákvörðun um skaðabótaskyldu á grundvelli kjarasamnings frekar en laga. Breyti það þó ekki því grunneðli ákvörðunarinnar að hún lúti að réttindum eða skyldum tiltekins borgara. Ótvírætt sé að embætti ríkislögmanns sé stjórnvald í skilningi laga enda komið á fót með lögum nr. 51/1985 um ríkislögmann og hafi öll hefðbundin einkenni stjórnvalds.

Telji stefnandi ljóst að ákvörðun um bótaskyldu feli í sér stjórnvaldsákvörðun. Ákvörðun um að synja um bætur hafi ekki fullnægt þeim áskilnaði sem gerður sé til stjórnvaldsákvarðana almennt, svo sem hvað varði rannsókn málsins og andmælarétt. Sé ákvörðunin því einnig ógildanleg á þeim grundvelli. Varðandi viðurkenningarkröfu stefnanda Stefnandi geri varakröfu um viðurkenningu á bótaskyldu. Ljóst sé að stefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóni sem leitt hafi til þess að hann hafi orðið af tekjum. Hafi því ekki verið í móti mælt og verði að ætla að það sé óumdeilt. Sé því ljóst að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af niðurstöðu málsins. Sé skilyrðum laga nr. 91/1991 hvað varðar viðurkenningarkröfur því fullnægt. Stefnandi byggi varakröfu sína að öðru leyti á því sem þegar hafi verði rakið um almenn skilyrði skaðabótaskyldu og rétta túlkun kjarasamningsins en með ákvæðinu hafi stefndi tekið á sig ábyrgð á tjóni líkt og því sem stefnandi hafi orðið fyrir.

Auk framangreindra lagaraka vísar stefnandi um málskostnað til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991.

III

Helstu málsástæður og lagarök stefnda

Stefndi hafnar sjónarmiðum stefnanda og krefst sýknu af bæði aðal- og varakröfu. Það sé á ábyrgð stefnanda að sanna skaðabótaábyrgð stefnda í málinu sem og aðrar staðhæfingar sem leiða eigi til ábyrgðar stefnda. Krafa um ógildingu ákvörðunar embættis ríkislögmanns Stefndi byggi á því að engin stjórnvaldsákvörðun hafi verið tekin þegar embætti ríkislögmanns tilkynnti stefnanda um afstöðu til bótakröfu hans í bréfi 17. nóvember 2022. Um hafi verið að ræða ákvörðun sem byggi á kröfu-, samninga- og vinnurétti og varði kröfu sem byggi á meintum rétti samkvæmt kjarasamningi. Ekki sé hægt að líta á ákvörðunina sem einhliða ákvörðun stjórnvalds um rétt og skyldu manna í skilningi 2. mgr. 1. gr. laga nr. 37/1993 heldur sé hér um að ræða afstöðu til kröfu einkaréttarlegs eðlis sem falli utan gildissviðs laganna. Ákvörðunin sé því ekki ógildanleg eins og stefnandi byggi á.

Hér hafi það m.a. þýðingu að aðilar hafi samið sín á milli um starfskjör og önnur réttindi tengd störfum lækna í samræmi við það sem lög kveði á um. Kjarasamningar þeir sem stefndi geri byggist ekki á því að stefndi beiti valdi sínu einhliða og í þeim sé ekki kveðið einhliða á um rétt eða skyldu þeirra sem falli undir gildissvið kjarasamninga. Þá sé afstaða ríkislögmanns til krafna er byggi á kjarasamningum ekki einhliða bindandi ákvörðun um rétt eða skyldu manna í skilningi stjórnsýsluréttarins. Kjarasamningar byggi á frjálsum viljayfirlýsingum aðila. Um stofnun, túlkun, efndir og slit þeirra gildi almennar reglur samninga- og kröfuréttar. Ríkislögmaður hafi umboð til málflutnings og uppgjörs bótakrafna sem beint sé að ríkinu en ákvörðunarvald um það hvort bótaskylda stefnda sé viðurkennd í einstökum málum liggi hjá því stjórnvaldi sem við eigi í hverju máli fyrir sig.

Fari svo ólíklega að talið verði að stjórnsýslulög eigi við í þessu máli og að ákvörðun embættis ríkislögmanns verði dæmd ógild sé á því byggt að í því felist engin staðfesting á því að bótaskylda sé til staðar. Yrði niðurstaðan sú bæri embætti ríkislögmanns að taka ákvörðun að nýju. Ógilding ákvörðunar leiði þannig ekki sjálfkrafa til nýrrar efnislegrar niðurstöðu. Um bótagrundvöll samkvæmt grein 12.8 í kjarasamningi Umrætt kjarasamningsákvæði byggi á reglu um hlutlæga ábyrgð í þeim skilningi að um er að ræða undantekningu frá meginreglunni um sök tjónvalds. Skilyrði þess að reglan um hlutlæga ábyrgð geti átt við sé að orsakasamband sé á milli þeirrar háttsemi sem hin hlutlæga ábyrgð taki til og tjónsins. Þar eð hlutlægar bótareglur feli í sér undantekningu telji stefndi ljóst að þær beri að skýra þröngt eða a.m.k. ekki með rýmri hætti en skýrt orðalag þeirra gefi til kynna.

Samkvæmt orðalagi ákvæðisins sé skilyrði fyrir því að vinnuveitandi verði bótaskyldur þríþætt. Þannig þurfi læknir í fyrsta lagi að hafa orðið fyrir líkams- eða munatjóni. Í öðru lagi þurfi tjónið að hafa orðið í starfi. Í þriðja lagi þurfi tjónið að hafa orðið þegar læknir sinnti einstaklingi sem að takmörkuðu eða engu leyti gat borið ábyrgð á gerðum sínum eða sinnti einstaklingi sem dæmdur hefur verið til fangelsisvistar eða vistaður í fangelsi eða á stofnun af öðrum orsökum. Stefndi leggur áherslu á að öll skilyrði ákvæðisins þurfi að vera uppfyllt svo bótaskylda teljist til staðar.

Að mati stefnda sé ljóst að svo sé ekki. Stefnandi hafi ekki verið „að sinna“ árásarmanninum þegar atvik málsins áttu sér stað og sé það skilyrði því ekki uppfyllt. Árásarmaðurinn hafi ekki verið skráður sjúklingur á umræddri heilsugæslustöð og ekki þegið læknisþjónustu hjá stefnanda. Um hafi verið að ræða einstakling sem ruddist inn af götunni og krafðist lyfja með hótunum um ofbeldi. Það að stefnandi hafi verið að sinna skyldustörfum sínum sem læknir umræddan dag breyti engu þar um. Stefnandi hafi verið látinn vita af því að umræddur aðili væri mættur á biðstofu heilsugæslunnar og hann hafi farið þangað til að ræða við hann en svo orðið fyrir líkamsárás af hendi hans án þess að hafa verið að sinna honum í skilningi ákvæðisins.

Þá liggi ekkert fyrir um það að árásarmaðurinn hafi að takmörkuðu eða engu leyti getað borið ábyrgð á gerðum sínum í umrætt sinn og hafi því ekki verið sýnt fram á að það skilyrði sé uppfyllt. Stefndi veki athygli á því að fyrir liggi dómur Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. S-[...]/2022 þar sem stefnanda hafi verið dæmdar bætur úr hendi árásarmannsins sem hafi verið dæmdur til fangelsisvistar sem bendi til þess að hann hafi borið ábyrgð á gjörðum sínum [...] 2021.

Stefndi bendir á að sambærilegt ákvæði sé að finna í kjarasamningum annarra heilbrigðisstétta, þ.m.t. í kjarasamningi Sjúkraliðafélags Íslands (SLFÍ). Þar sem um sé að ræða sambærilegt ákvæði og ákvæði 12.8 í kjarasamningi Læknafélags Íslands verði að telja að sömu markmið og sjónarmið búi að baki ákvæðum beggja kjarasamninga. Í bókun 3 með kjarasamningi SLFÍ frá 27. júní 2011 sé fjallað um þær aðstæður sem hinni hlutlægu bótareglu sé ætlað að taka til og markmið ákvæðisins rakið.

Markmið ákvæðisins sé að tryggja þeim sem starfs síns vegna þurfi að sinna einstaklingum sem að takmörkuðu eða engu leyti geta borið ábyrgð á gerðum sínum aukinn bótarétt. Markmið ákvæðisins sé þannig ekki að vernda alla þá sem kjarasamningurinn taki til óháð starfslýsingu, starfsumhverfi eða aðstæðum og veita þeim aukinn bótarétt. Bótarétturinn sé háður því að þau skilyrði sem komi fram í skýrum texta ákvæðisins séu uppfyllt. Tilteknum hópi starfsmanna sé þannig veitt sérstök vernd umfram aðra þegar skilyrðin séu uppfyllt. Þá komi ákvæðið í veg fyrir að starfsmenn þurfi að höfða skaðabótamál gagnvart skjólstæðingum sínum vegna atvika sem viðkomandi einstaklingur hafi ekki getað haft stjórn á sökum ástands síns. Um bótaábyrgð almennt Stefndi kveðst ekki mótmæla því að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna atviksins og að í atvikinu hafi falist ólögmæt atlaga að stefnanda, en hann mótmæli því að bera ábyrgð á tjóninu og að viðurkenna eigi með dómi að svo sé. Þegar hafi verið fallist á það með dómi að tjónvaldur í málinu, sá sem hafi veitt stefnanda höfuðhögg, beri ábyrgð á tjóni stefnanda. Þannig telur stefndi skilyrði ákvæða kjarasamnings um bótaábyrgð vegna atviksins ekki uppfyllt, auk þess sem stefnandi hafi í engu sýnt fram á að skilyrði fyrir bótaábyrgð stefnda séu uppfyllt í málinu að því eða öðru leyti.

Auk framangreindra lagaraka vísar stefndi um málskostnað til XXI. kafla laga nr. 91/1991.

IV

Niðurstaða

Mál þetta hefur stefnandi höfðað á hendur stefnda vegna líkamsárásar sem hann varð fyrir [...] sem heimilislæknir á Heilsugæslunni [...] af hendi einstaklings sem þangað kom til að fá ávanabindandi lyf. Með aðalkröfu sinni krefst stefnandi ógildingar á „ákvörðun ríkislögmanns f.h. ríkissjóðs dags. 17. nóvember 2022“ þar sem bótakröfu hans á grundvelli ákvæðis 12.8 í kjarasamningi fjármála- og efnahagsráðherra, f.h. ríkissjóðs, og Læknafélags Íslands var hafnað. Telur stefnandi að ríkislögmaður hafi við afgreiðslu máls hans ekki farið að reglum laga nr. 37/1993 og þá hafi ákvörðun embættisins verið efnislega röng. Varakrafa stefnanda byggist á því að hann njóti aukinnar bótaverndar samkvæmt áðurnefndu kjarasamningsákvæði, enda séu skilyrði ákvæðisins uppfyllt. Stefndi krefst sýknu í málinu og byggir á því að ríkislögmaður hafi ekki tekið stjórnvaldsákvörðun með bréfi sínu 17. nóvember 2022 sem hægt sé að ógilda með dómi. Þá telur stefndi ljóst að skilyrði kjarasamningsákvæðisins séu ekki uppfyllt og hann beri ekki skaðabótaábyrgð á líkamstjóni stefnanda á grundvelli ákvæðisins.

Aðalkrafa stefnanda byggist efnislega á því að ríkislögmaður hafi með synjun sinni tekið stjórnvaldsákvörðun í skilningi laga nr. 37/1993. Ráðningarsamband stefnanda sé formlega við heilsugæsluna en ríkislögmaður sé hins vegar gerður að úrskurðaraðila um bótarétt hans og þar með sé embættið sem handhafi opinbers valds í reynd að taka einhliða stjórnvaldsákvörðun í máli hans og virt að vettugi rannsóknarreglu 10. gr. og andmælarétt hans samkvæmt 13. gr. laganna.

Að mati dómsins er ekki unnt að fallast á þessi sjónarmið stefnanda. Embætti ríkislögmanns hefur með höndum uppgjör bótakrafna sem beint er að ríkissjóði, sbr. 2. gr. laga nr. 51/1985, og í grein 12.8 í kjarasamningi stefnda og Læknafélags Íslands er þetta hlutverk embættisins sérstaklega tekið fram hvað varðar uppgjör bótakrafna á grundvelli ákvæðisins. Ekki er unnt að líta á afgreiðslu ríkislögmanns, þar sem reynir á bótakröfu á grundvelli kjarasamningsákvæðisins, sem einhliða ákvörðun stjórnvalds um réttindi og skyldu manna í skilningi 2. mgr. 1. gr. laga nr. 37/1993. Ráðningarsamband stefnanda við heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins breytir þar engu um. Í bréfinu er gefin upp afstaða til bótakröfu og sjónarmiða stefnanda í samræmi við tilvitnað kjarasamningsákvæði. Afgreiðsla ríkislögmanns að þessu leyti byggist á kröfu-, samninga- og vinnurétti samkvæmt ákvæði kjarasamnings og því er um að ræða afstöðu til kröfu einkaréttarlegs eðlis sem fellur utan gildissviðs laga nr. 37/1993. Kemur því ekki til álita að rannsóknarregla 10. gr. eða andmælaréttur stefnanda samkvæmt 13. gr. laga nr. 37/1993 hafi ekki verið verið virt í málinu eða að brot gegn þessum ákvæðum hafi leitt til efnislega rangrar niðurstöðu er fjallað var um bótakröfu hans hjá ríkislögmanni.

Stefnandi hefur einnig byggt á því að umrædd afgreiðsla ríkislögmanns hafi byggst á efnislega rangri túlkun á grein 12.8 í umræddum kjarasamningi. Verður málatilbúnaður stefnanda skilinn svo að bæði aðal- og varakrafa hans hvíli á þeirri forsendu. Hvað varakröfuna varðar sérstaklega tekur dómurinn fram að hún er sett fram sem viðurkenningarkrafa. Heimild til þess er í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, enda hafi aðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands. Áskilnaður ákvæðisins um lögvarða hagsmuni hefur í dómum Hæstaréttar verið skýrður svo að sá sem höfðar mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, gera grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séu við atvik máls. Telja verður að í málinu sé þessum skilyrðum ákvæðisins fullnægt.

Ákvæði 12.8 í kjarasamningi fjármála- og efnahagsráðherra, f.h. ríkissjóðs, og Læknafélags Íslands frá 1. mars 2019 sem óumdeilt er að var í gildi á þeim tíma er atvik málsins urðu og átti við um kjör stefnanda hjá stefnda er svohljóðandi:

Verði læknir fyrir líkams- eða munatjóni í starfi sínu við að sinna einstaklingi sem að takmörkuðu eða jafnvel engu leyti getur borið ábyrgð á gerðum sínum, eða sinna einstaklingi sem dæmdur hefur verið til fangelsisvistar eða vistaður í fangelsi eða á stofnun af öðrum orsökum skal honum bætt það tjón sem hann verður fyrir vegna starfs síns. Við mat og uppgjör kröfunnar gilda almennar reglur skaðabótaréttarins. Embætti ríkislögmanns fjallar um bótakröfu samkvæmt grein þessari og annast uppgjör bóta í umboði fjármálaráðuneytisins. Með ákvæðinu er starfsmönnum sem undir kjarasamninginn falla veitt aukin bótavernd vegna starfs síns. Skilyrði þess að ákvæðinu verði beitt er að starfsmaðurinn hafi orðið fyrir líkams- eða munatjóni, tjónið hafi orðið í starfi og svo hátti til að starfsmaður hafi verið að sinna einstaklingi sem að takmörkuðu eða engu leyti getur borið ábyrgð á gerðum sínum eða að sinna einstaklingi sem dæmdur hefur verið til fangelsisvistar eða vistaður í fangelsi eða á stofnun af öðrum orsökum. Þurfa öll skilyrði ákvæðisins að vera uppfyllt svo að því verði beitt.

Kjarasamningurinn liggur fyrir í málinu en frekari gögn hafa ekki verið lögð fram við meðferð málsins sem geta verið til leiðsagnar um túlkun þessa tiltekna samningsákvæðis. Þó lagði stefndi fram bókun við samning SLFÍ og stefnda vegna sambærilegs ákvæðis. Báðir aðilar hafa máli sínu til stuðnings vísað til dómafordæma þar sem reynt hefur á túlkun sambærilegra ákvæða í öðrum kjarasamningum.

Nærtækt er að álykta að með ákvæðinu sé fyrst og fremst vísað til sérreglna um skaðabótaábyrgð þeirra sem ekki geta stjórnað gerðum sínum vegna andlegra annmarka sem valda því að einstaklingurinn getur ekki borið ábyrgð á gerðum sínum eða allavega aðeins að takmörkuðu leyti. Í íslenskum rétti hefur ekki verið talið að einstaklingar sem svo háttar til um geti borið skaðabótaábyrgð á grundvelli sakarreglunnar, sbr. til hliðsjónar 15. gr. laga nr. 19/1940. Það leysir þó ekki tjónvald undan ábyrgð á tjóni sem hlýst af háttsemi hans sem almennt telst ólögmæt, sbr. grunnreglu 8. kafla mannhelgisbálks Jónsbókar.

Ljóst er þó að í umræddu kjarasamningsákvæði er það ekki gert að skilyrði að svo hátti til um einstakling að hann falli undir 15. gr. laga nr. 19/1940 og getur það atriði því ekki ráðið úrslitum um beitingu ákvæðisins. Í dómaframkvæmd hefur ákvæðinu fyrst og fremst verið beitt vegna einstaklinga sem svo háttar til um að þeir geta ekki stjórnað gerðum sínum vegna alvarlegra andlegra annmarka eða viðvarandi alvarlegs andlegs ástands og ástand viðkomandi einstaklings á þátt í tjóni þess starfsmanns sem er að sinna honum. Þegar um það er að ræða hefur launagreiðandi með fyrrgreindu kjarasamningsákvæði tekið á sig skyldu til að bæta viðkomandi starfsmönnum líkams- og munatjón sem þeir hefðu ella þurft að bera sjálfir eða sækja á hendur tjónvaldi á grundvelli framangreindrar reglu eða eftir atvikum á grundvelli sakarreglunnar, hátti svo til að tjónvaldur geti að takmörkuðu eða engu leyti borið ábyrgð á gerðum sínum í ofangreindum skilningi.

Í máli þessu verður að telja óumdeilt að stefnandi varð fyrir tjóni í starfi sínu sem heilsugæslulæknir á Heilsugæslunni [...] í samskiptum sínum við einstakling sem þangað kom til að fá ávísað morfínlyfi. Mun stefndi á öðrum vettvangi vera að fjalla um kröfu stefnanda á grundvelli hins almenna slysatryggingaákvæðis kjarasamningsins, þ.e. greinar 12.1, sbr. greinar 12.3–12.7, og verið er að meta varanlegar afleiðingar árásarinnar fyrir stefnanda. Verður að líta svo á að skilyrði kjarasamningsákvæðisins um tjón stefnanda sé uppfyllt.

Fram er komið í málinu að viðkomandi hafði komið í sama tilgangi deginum áður og stefnandi þá sagt honum að hann fengi ekki ávísað lyfinu þar sem hann væri í þjónustu á smitsjúkdómadeild Landspítalans og þar fengi hann umrædd lyf. Þegar hann hafi svo komið degi síðar kveðst stefnandi hafa sagt honum að svarið væri það sama og hann fengi lyfjunum ekki ávísað hjá sér. Við það hafi umræddur einstaklingur ekki verið sáttur.

Í máli þessu verður frásögn stefnanda af samskiptum við gerandann í aðdraganda árásarinnar lögð til grundvallar málinu. Horfir dómurinn hér til sjónarmiða sem fram koma í dómi Landsréttar í máli nr. 417/2022. Fær hún enda stoð í framburði vitnisins C fyrir dóminum en auk þess liggur fyrir að gerandinn var dæmdur [...] 2023 í máli nr. S- [...]/2022til refsingar og greiðslu miskabóta til stefnanda vegna árásarinnar og hefur dómurinn sönnunargildi í málinu um atvik máls, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991.

Í málinu hefur aðila greint á um það hvort samskipti stefnanda við viðkomandi einstakling geti leitt til þess að talið verði að stefnandi hafi verið að sinna honum umrætt sinn. Aðspurður við munnlegan málflutning um þýðingu framlagðrar bókunar við kjarasamning SLFÍ og stefnda kvað stefndi að þar væri almennt fjallað um hvernig túlka bæri sambærilegt ákvæði og deilt væri um í þessu máli. Ljóst væri að tilgangur ákvæðis 12.8 væri ekki sá að allir starfsmenn sem falli undir tiltekinn kjarasamning njóti aukinnar bótaverndar samkvæmt ákvæðinu heldur aðeins þeir sem starfs síns vegna þurfi að sinna einstaklingum sem vegna ástands síns geti að takmörkuðu eða engu leyti borið ábyrgð á gerðum sínum. Sú staða sé einfaldlega ekki uppi í þessu máli. Það geti ekki verið svo að öll samskipti við skjólstæðinga geti fallið undir hugtakið „að sinna“ í kjarasamningsákvæðinu.

Dómurinn telur að hugtakið „að sinna“ í ákvæði 12.8 í þeim kjarasamningi sem reynir á hér verði ekki skýrt svo þröngri skýringu að það geti einungis átt við ef starfsmaður er með viðkomandi einstakling í einhvers konar meðferð eða umönnun. Við þetta mat skiptir ekki máli að umræddur einstaklingur hafi ekki verið skráður á Heilsugæsluna [...] og ekki átt þar bókaðan tíma enda fram komið í málinu að það komi oft fyrir að einstaklingar leiti þar þjónustu þrátt fyrir að vera skráðir á aðra heilsugæslu og reynt sé að veita hana sé þess nokkur kostur. Telja verður fram komið með skýrum hætti að umræddur einstaklingur hafi komið á heilsugæslustöðina umræddan dag í þeim tilgangi að fá ávísað lyfjum og að stefnandi hafi verið að sinna þeirri beiðni hans og þar með að sinna starfi sínu sem læknir. Telur dómurinn engan vafa geta leikið á því að skilyrði ákvæðisins eru uppfyllt að þessu leyti. Dómurinn bendir á að þótt vissulega varði áðurnefnd bókun annan kjarasamning virðist þó sem skýring ákvæðisins þar styðji ekki sjónarmið stefnda og vísar dómurinn þá til þess sem þar segir um að aðilar séu sammála um að tilefni sé til að bæta og tryggja bótarétt þeirra starfsmanna sem slasast „við að sinna eða hafa afskipti af“ fólki sem að takmörkuðu eða engu leyti getur borið ábyrgð á gerðum sínum. Dómurinn telur ljóst af því sem fram er komið í málinu að stefnandi hafi í starfi sínu þennan dag verið að sinna umræddum einstaklingi í skilningi áðurnefnds kjarasamningsákvæðis umrætt sinn og skilyrði ákvæðisins séu uppfyllt að því leyti.

Stefnandi fjallar ekki sérstaklega um það skilyrði ákvæðisins að einstaklingur sem starfsmaður er að sinna hafi borið „takmarkaða eða enga ábyrgð á gerðum sínum“. Við munnlegan málflutning kom fram í máli lögmanns stefnanda að bréf ríkislögmanns þar sem kröfunni var hafnað verði skilið svo að höfnunin hafi byggst á því að stefnandi hafi ekki verið að sinna viðkomandi einstaklingi og að það skilyrði ákvæðisins hafi ekki verið uppfyllt. Önnur skilyrði komi því ekki sérstaklega til álita í málinu. Dómurinn telur ljóst af orðalagi ákvæðisins og dómaframkvæmd að öll skilyrði ákvæðisins verði að vera uppfyllt svo komið geti til aukinnar bótaverndar starfsmanns á grundvelli þess. Verður svarbréf ríkislögmanns ekki skilið á þann veg sem stefnandi byggir á í málinu og þurfa því öll önnur skilyrði ákvæðisins að vera uppfyllt svo ákvæðinu verði beitt.

Fram kom í aðilaskýrslu stefnanda fyrir dóminum að hann hefði ekki í starfi sínum haft afskipti af viðkomandi einstaklingi fyrr en þann dag sem atvikið varð og deginum áður. Fram kom í skýrslu samstarfsmanns stefnanda, vitnisins C heimilislæknis, að hún hefði heldur ekki þekkt til árásarmannsins. Í málinu liggur ekkert fyrir um ástand viðkomandi umrætt sinn að öðru leyti en því að hann hafi umrætt sinn viljað fá ávísað tilteknu morfínlyfi. Eins og áður er fram komið er það ekki hugtaksskilyrði að einstaklingur sem verið er að sinna teljist ósakhæfur í skilningi 15. gr. laga nr. 19/1940. Í málinu liggur fyrir að viðkomandi var dæmdur til refsingar vegna árásarinnar með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur [...] 2023 í máli nr. S-[...]/2022 Þykir það styðja það að einstaklingurinn hafi borið ábyrgð á gerðum sínum og er ekkert komið fram í málinu sem styður það að ástand hans hafi verið slíkt að hann hafi haft takmarkaða eða enga stjórn á gerðum sínum og sem leitt getur til þess að skilyrði kjarasamningsákvæðisins verði talið uppfyllt að þessu leyti. Bendir ekkert til þess að hann hafi ekki gert sér grein fyrir afleiðingum gjörða sinna á verknaðarstundu.

Stefnandi bar í aðilaskýrslu að umræddur einstaklingur hafi örugglega verið undir áhrifum lyfja, hann hafi verið reiður, ógnandi og hótandi af því að hann hafi ekki fengið það sem hann vildi. Fær þetta einnig stoð í framburði vitnisins D sem hafði samskipti við umræddan einstakling í móttöku heilsugæslunnar. Einnig kom fram í máli stefnanda að hann teldi að fíkniefnaneysla viðkomandi einstaklings væri nægjanleg til þess að hann teldist hafa haft takmarkaða eða enga stjórn á gerðum sínum. Almennt væru þeir sem neyttu fíkniefna óútreiknanlegir. Af hálfu stefnda hefur þessu verið hafnað og á það bent að fíkniefnaneysla ein og sér valdi því ekki að þar með sé einstaklingurinn hættulegur umhverfi sínu. Eins og áður sagði liggja ekki fyrir um þetta nein frekari gögn.

Dómurinn telur að þegar litið er til aðstæðna í þeim málum þar sem reynt hefur á sambærileg kjarasamningsákvæði fyrir dómstólum liggi ekkert fyrir í máli þessu sem leitt geti til þess að viðkomandi einstaklingur verði talinn hafa haft enga eða takmarkaða stjórn á gerðum sínum í skilningi umrædds kjarasamningsákvæðis. Vísar dómurinn hér sérstaklega til dóma Landsréttar í máli nr. 201/2018 og í máli nr. 417/2022 en horfir einnig til hliðsjónar til dóms Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. E-901/2017 og dóms Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. 3542/2023. Þá þykir dómur Hæstaréttar í máli nr. 645/2011 styðja þessa niðurstöðu og sama verður sagt um dóm Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-1985/2013. Tekur dómurinn sérstaklega fram að ekki verði séð að eins hafi verið ástatt um umræddan einstakling og árásarmanninn í dómi Landsréttar í máli nr. 687/2021 eða í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-3542/2023 sem stefndi hefur sérstaklega vísað til. Er því niðurstaða dómsins sú að ekki verði talið að sýnt hafi verið fram á að uppfyllt sé skilyrði umrædds kjarasamningsákvæðis um að viðkomandi einstaklingur hafi takmarkaða eða enga stjórn haft á gerðum sínum.

Þá telur dómurinn ekki unnt að fallast á þau sjónarmið sem fram komu af hálfu stefnanda við munnlegan flutning málsins að þar sem viðkomandi einstaklingur hefði í máli nr. S-[...]/2022 verið dæmdur til fangelsisrefsingar fyrir árásina væri uppfyllt skilyrði kjarasamningsákvæðisins um að stefnandi hefði verið að „sinna einstaklingi sem dæmdur hefur verið til fangelsisvistar“. Verður ákvæðið samkvæmt orðalagi sínu ekki skilið á þann veg.

Stefnandi hefur að öðru leyti ekki byggt á því að stefndi hafi með saknæmum eða ólögmætum hætti valdið tjóni hans. Í samræmi við allt framangreint hefur ekki verið fallist á sjónarmið stefnanda í málinu og verður stefndi því sýknaður af bæði aðal- og varakröfu stefnanda.

Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Hólmfríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 1. mars 2024.

Dómsorð:

Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af öllum kröfum stefnanda, A. Málskostnaður milli aðila fellur niður.

Hólmfríður Grímsdóttir Rétt endurrit staðfestir 27.6.2024