Dómstólaleit

I

Héraðsdómur Reykjavíkur skipaði varnaraðila, Landsbanka Íslands hf., slitastjórn 29. apríl 2009. Slitastjórn gaf út innköllun til kröfuhafa og lauk kröfulýsingarfresti 30. október sama ár. Sóknaraðili, Eskja hf., Strandgötu 39, Eskifirði, lýsti skaðabótakröfu á hendur varnaraðila vegna tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir sem eigandi hlutdeildarskírteinis í peningamarkaðssjóðnum Peningabréf Landsbankans ISK, alls að fjárhæð 92.280.332 krónur. Kröfunni var aðallega lýst sem forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, en til vara sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Var krafan færð á kröfuskrá og merkt nr. 1350. Slitastjórn hafnaði kröfunni alfarið með þeim rökum að krafan gæti ekki eftir efni sínu notið rétthæðar samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991, og að kröfuhafi ætti ekki fjárkröfu sem unnt væri að samþykkja samkvæmt 113. gr. sömu laga. Sóknaraðili mótmælti afstöðu slitastjórnar en ágreiningur aðila varð ekki jafnaður. Í kjölfarið var ákveðið að vísa ágreiningnum til úrlausnar héraðsdóms samkvæmt 120. gr., sbr. 171. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Var málið þingfest 22. september 2010.

Í bréfi slitastjórnar til dómsins er tekið fram að auk sóknaraðila og varnaraðila eigi aðild að málinu ýmsir þar tilgreindir erlendir kröfuhafar, og hafi þeir mótmælt því að krafa sóknaraðila yrði viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Undir rekstri málsins drógu þeir mótmæli sín til baka og féllu um leið frá aðild sinni að málinu. Aðilar málsins eru því þeir sem að ofan greinir.

Við upphaf aðalmeðferðar málsins 3. febrúar sl. lagði sóknaraðili fram bókun um breytta kröfugerð, en samkvæmt henni krefst hann þess nú að varnaraðili verði dæmdur til að greiða honum, sem almenna kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, 46.800.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 3. október 2008 til 22. apríl 2009. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi varnaraðila, að skaðlausu, samkvæmt mati dómsins.

Varnaraðili krefst þess að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað og að sóknaraðila verði gert að greiða honum málskostnað að mati dómsins. Í tilefni af breyttri kröfugerð sóknaraðila kvaðst varnaraðili gera fyrirvara við útreikning á fjárhæð kröfunnar.

II

Í stuttu máli eru atvik þau að sóknaraðili veitti fjórum nafngreindum starfsmönnum Landsbanka Íslands hf. á árinu 2007 umboð til vöktunar tiltekins reiknings í eigu hans. Í því fólst að öllu fé sóknaraðila á þeim reikningi, umfram umsamið lágmark eða „gólf“, skyldi dag hvern ráðstafað til kaupa á hlutdeildarskírteinum í fjárfestingarsjóði sem bar heitið Peningabréf Landsbankans ISK, þó með þeim fyrirvara að reikningurinn skyldi aldrei vera með neikvæða stöðu yfir nótt og að því gefnu að eign væri til staðar á móti í Peningabréfum Landsbankans. Tekið var fram að umboðið gilti þar til samkomulagi um vöktun reikningsins væri rift eða því lyki með öðrum hætti. Skömmu áður hafði sóknaraðili verið flokkaður sem fagfjárfestir af Landsbanka Íslands hf. og undirritað yfirlýsingu um að hafa sem slíkur kynnt sér skilmála og önnur fyrirmæli sem um fagfjárfesta giltu hjá bankanum. Af greinargerð sóknaraðila má ráða að hann hafi ákveðið að haga fjárfestingum sínum með þessum hætti eftir kynningu Landsbanka Íslands hf. á eignastýringu bankans í september 2006, en í þeim kynningargögnum var m.a. kynnt lausafjárstýring fyrirtækja í verðbréfasjóðum og vöktun reikninga. Fram kemur einnig í greinargerðinni að umtalsverð velta hafi verið með hlutdeildarskírteini sóknaraðila í Peningabréfum Landsbankans ISK.

Áðurnefndur fjárfestingarsjóður, Peningabréf Landsbankans ISK, var starfræktur af Landsvaka hf., þáverandi dótturfélagi Landsbanka Íslands hf. Rúmum fjórum árum áður hafði Landsvaki hf., samkvæmt heimild í 18. gr. laga nr. 30/2003, um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, gert samning við Landsbanka Íslands hf. um útvistun tiltekinna verkefna. Meðal þeirra verkefna sem Landsbanki Íslands hf. hafði þannig tekið að sér voru reikningshald, uppgjör og skýrslugerð vegna sjóða í rekstri Landsvaka hf., mat á verðmæti verðbréfa og annarra eigna sjóða í rekstri Landsvaka hf., útreikningur innlausnarvirðis, markaðssetning, þjónusta við viðskiptavini, innra eftirlit, regluvarsla og frágangur viðskipta. Rekstur sjóðsins og fjárfestingarákvarðanir voru þó áfram á hendi Landsvaka hf., enda óheimilt að fela öðrum þau verkefni, sbr. 1. mgr. 18. gr. laga nr. 30/2003. Í 2. mgr. sömu greinar er tekið fram að feli rekstrarfélag öðru fyrirtæki hluta af verkefnum sínum samkvæmt 17. gr. sömu laga, hafi það engin áhrif á ábyrgð rekstrarfélags gagnvart eigendum hlutdeildarskírteina.

Með heimild í 20. gr. laga nr. 30/2003 hafði Landsvaki hf. einnig gert samning við Landsbanka Íslands hf. um að bankinn annaðist umsjá og varðveislu fjármálagerninga í eigu sjóða í rekstri félagsins. Eign sóknaraðila í sjóðnum, í formi hlutdeildarskírteina, var þannig varðveitt á vörslureikningi sóknaraðila hjá Landsbanka Íslands hf. Samkvæmt 1. mgr. 22. gr. tilvitnaðra laga ber vörslufyrirtæki ábyrgð gagnvart rekstrarfélagi og eigendum hlutdeildarskírteina, vegna tjóns sem þeir kunna að verða fyrir og rekja má til ásetnings eða gáleysis starfsmanna vörslufyrirtækis við framkvæmd verkefna þess samkvæmt 20. gr. sömu laga.

Samkvæmt ákvörðun stjórnar Landsvaka hf. að morgni 6. október 2008 var lokað fyrir viðskipti með hlutdeildarskírteini í öllum peningamarkaðssjóðum félagsins. Ástæða þessa var óvissa á markaði, svo og að ekki var unnt að birta gengi og eiga viðskipti, þar sem Fjármálaeftirlitið hafði þá farið fram á lokun fyrir viðskipti með fjármálagerninga fjármálafyrirtækja í Kauphöllinni. Jafnframt var tekið fram í fundargerð stjórnar að ákvörðun þessi væri tekin með hagsmuni hlutdeildarskírteinishafa að leiðarljósi og til að tryggja jafnræði þeirra. Fram kemur í greinargerð varnaraðila að engar innlausnir hlutdeildarskírteina í peningabréfum hafi átt sér stað eftir lokun viðskipta 3. október 2008. Samkvæmt framlögðu yfirliti voru 150.000.000 króna færðar af reikningi sóknaraðila 3. október 2008 til kaupa á hlutdeildarskírteinum í Peningabréfum Landsbankans ISK. Var það gert á grundvelli fyrrnefnds umboðs um vöktun reikningsins. Á yfirlitinu kemur fram að viðskiptin áttu sér stað kl. 16:12 þann dag.

Með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði, ákvað Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 að taka yfir stjórn Landsbanka Íslands hf. og skipa honum skilanefnd. Tveimur dögum síðar, 9. október, var hluta af eignum, réttindum og skyldum bankans, þar með talið eignarhlut hans í Landsvaka hf., ráðstafað til Nýja Landsbanka Íslands hf. Í kjölfar tilmæla Fjármálaeftirlitsins frá 17. október sama ár tilkynnti stjórn Landsvaka hf. sjóðfélögum í Peningabréfum Landsbankans að ákveðið hefði verið að selja allar eignir sjóðanna, greiða sjóðfélögum eignarhlut þeirra og slíta sjóðunum að því loknu. Útgreiðsluhlutfall til sjóðfélaga í Peningabréfum Landsbankans ISK var 68,8%, og  var sóknaraðila greiddur sá hundraðshluti 29. október 2008. Var sjóðfélögum tilkynnt að um fullnaðaruppgjör væri að ræða.

III

Sóknaraðili lýsir kröfu sinni sem skaðabótakröfu vegna þess tjóns sem hann hafi orðið fyrir þegar ákvörðun var tekin um að loka fyrir innlausnir hlutdeildarskírteina í peningamarkaðssjóðnum Peningabréf Landsbankans ISK 6. október 2008, slíta honum 28. sama mánaðar, og í kjölfarið greiða honum 68,8% af andvirði eignarhlutar hans í sjóðnum. Byggist krafan einkum á því að starfsmenn varnaraðila hafi í aðdraganda lokunar sjóðsins ekki gætt hagsmuna sóknaraðila sem skyldi. Hafi þeim borið að loka fyrr fyrir innlausnir úr sjóðnum, enda hljóti þeim að hafa verið ljóst að áhlaup væri hafið á sjóðinn, svo og að gengi hans væri of hátt miðað við raunveruleg verðmæti hans. Þessu til stuðnings bendir sóknaraðili á að mikill órói og óvissa hafi ríkt á markaði eftir 29. september, umfangsmiklar innlausnir hafi átt sér stað og örtraðir myndast í útibúum bankans af fólki sem fært hafi fjármuni, m.a. úr Peningamarkaðssjóði ISK, inn á sparnaðarreikninga. Þannig hafi eignir sjóðsins rýrnað vegna innlausna um 57 milljarða króna í vikunni fyrir lokun hans, úr 160 milljörðum í 103 milljarða króna. Þrátt fyrir þetta hafi varnaraðili, á grundvelli vöktunar á reikningi sóknaraðila, keypt hlutdeildarskírteini fyrir 150.000.000 króna 3. október 2008. Telur sóknaraðili ljóst að með því hafi varnaraðili eða starfsmenn hans valdið honum tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti. Byggir hann á því að víkja verði frá sönnunarkröfum tjónþola í slíkum tilvikum, enda hafi bankinn haft sérfræðinga í þjónustu sinni og hafi sóknaraðili mátt treysta því að þeir sinntu starfi sínu á faglegan og hlutlægan hátt. Vísar sóknaraðili hér einnig til sjónarmiða um neytendavernd og bestu framkvæmd.

Þykir sóknaraðila liggja í augum uppi að bankinn hafi ekki tryggt bestu mögulegu niðurstöðu fyrir viðskiptavin sinn þegar hann sinnti viðskiptum fyrir sóknaraðila 3. október 2008.

Sóknaraðili byggir einnig á því að fjárfestingar peningamarkaðssjóðsins og eignasamsetning hans hafi verið í ósamræmi við fyrir fram kunngerða fjárfestingarstefnu, auk þess sem markaðssetning sjóðsins hafi verið í ósamræmi við markaðsáhættu. Því til staðfestingar vísar sóknaraðili til umfjöllunar í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Óeðlileg tengsl hafi einnig verið milli forsvarsmanna stjórnenda Landsbanka Íslands hf. og Landsvaka hf. og hafi allir stjórnendur Landsvaka hf. talist fyrirsvarsmenn í bankanum í skilningi 1. tl. 2. mgr. 55. gr. laga nr. 161/2002. Telur sóknaraðili þannig ljóst að mörkin á milli Landsvaka hf. og Landsbanka Íslands hf. hafi verið óljós, og til þess fallin að draga í efa að starfsmenn bankans hafi nægilega gætt hagsmuna viðskiptavina Landsvaka hf., þ.m.t. sóknaraðila.

Sóknaraðili byggir loks á því að varnaraðili hafi ekki einungis haft með höndum sölu og markaðssetningu vegna umrædds peningamarkaðssjóðs, heldur hafi hann jafnframt verið vörslufyrirtæki samkvæmt 20. gr. laga nr. 30/2003, og beri sem slíkur ábyrgð gagnvart eigendum hlutdeildarskírteina samkvæmt 1. mgr. 22. gr. tilvitnaðra laga.

Við munnlegan flutning málsins benti sóknaraðili á að viðskipti hans með hlutdeildarskírteini 3. október 2008 hefðu átt sér stað kl. 16:12, eins og kaupnóta beri með sér. Vekti tímasetningin sérstaka athygli, enda komi fram í útboðslýsingu fyrir Peningabréf Landsbankans ISK að opið sé fyrir viðskipti í sjóðnum virka daga frá kl. 10:00 til 16:00. Kaupnótan staðfesti því að varnaraðili hefði annast umrædd viðskipti eftir lokun sjóðsins. Á þeim tíma hefði þó legið fyrir að kaup á hlutdeildarskírteinum í umræddum sjóði væru mjög óhagkvæm. Byggir sóknaraðili á því að starfsmenn bankans hafi með kaupum þessum sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi, og um leið bakað sóknaraðila tjón sem nemi fjárhæð kröfu hans.

Fjárhæð dómkröfunnar, 46.800.000 krónur, skýrir sóknaraðili þannig að hún sé vegna viðskipta með hlutdeildarskírteini 3. október 2008, að fjárhæð 150.000.000 króna, og nemi 31,2% af þeirri fjárhæð, en við slit á peningamarkaðssjóðnum Peningabréf ISK hafi sóknaraðila verið greidd 68,8% af fjárhæðinni.

Um lagarök vísar sóknaraðili til 113. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., en einnig til laga nr. 30/2003, um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti, og reglugerðar nr. 995/2007, um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Að auki er vísað til almennu skaðabótareglunnar, reglunnar um vinnuveitendaábyrgð og meginreglna kröfuréttar.

IV

Varnaraðili mótmælir því að sóknaraðili hafi sýnt fram á bótaskylda háttsemi hans eða starfsmanna á hans vegum. Einnig er því mótmælt að sýnt hafi verið fram á tjón, og enn síður að meint tjón sé nægilega afmarkað.

Í upphafi vekur varnaraðili athygli á því að sóknaraðili geri lítinn sem engan greinarmun á Landsvaka hf. og Landsbanka Íslands hf. þótt um tvö sjálfstæð fjármálafyrirtæki sé að ræða. Réttarsamband sóknaraðila hafi hins vegar alfarið verið við Landsvaka hf., en ekki varnaraðila, enda hafi fjárfestingarsjóðurinn Peningabréf Landsbankans ISK verið rekinn af Landsvaka hf. Verkefni varnaraðila í tengslum við umræddan sjóð hafi hann haft með höndum á grundvelli útvistunarsamnings við Landsvaka hf. Hins vegar komi skýrt fram í 2. mgr. 18. gr. laga nr. 30/2003, um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, að útvistun verkefna rekstrarfélags til annarra aðila hafi engin áhrif á ábyrgð þess gagnvart eigendum hlutdeildarskírteina. Samkvæmt því telur varnaraðili að sóknaraðili eigi að beina kröfum sínum að Landsvaka hf., enda hafi varnaraðili ekki borið ábyrgð á starfsemi Landsvaka hf. Að því er varðar málsástæður sóknaraðila um að hann hafi orðið fyrir tjóni við lokun innlausna úr sjóðnum 6. október 2008, og síðar við slit hans 28. október sama ár, bendir varnaraðili á að þær ákvarðanir hafi verið teknar af stjórn Landsvaka hf. Er því mótmælt að þær hafi bakað varnaraðila bótaskyldu, enda hafi hann ekki átt neinn þátt í þeim ákvörðunum. Fær varnaraðili heldur ekki séð að sóknaraðili hafi fært rök fyrir því hvers vegna umræddar ákvarðanir ættu að leiða til bótaskyldu.

Varnaraðili leggur sérstaka áherslu á að samkvæmt vöktunarsamningi við sóknaraðila hafi honum borið skylda til að leggja daglega fram pöntun um kaup á Peningabréfum ISK, ef innstæða á reikningi sóknaraðila var umfram tiltekið lágmark. Þessari skyldu sinnti varnaraðili 3. október 2008, þegar keypt voru bréf fyrir sóknaraðila fyrir 150.000.000 króna. Því hafi starfsmenn varnaraðila ekki verið að taka tilviljanakennda ákvörðun um kaup í sjóðunum á þeim degi, heldur þvert á móti verið að efna samningsbundna skyldu sína við sóknaraðila. Hefði sóknaraðili viljað koma í veg fyrir kaup þann dag, telur varnaraðili að það hefði þá staðið sóknaraðila nær. Að öðrum kosti mátti sóknaraðila vera ljóst að kaupin færu fram. Um leið mótmælir varnaraðili þeirri málsástæðu sóknaraðila að kaupin hafi farið fram kl. 16:12 umræddan dag, og því eftir lokun fyrir viðskipti í sjóðnum. Bendir hann á að sóknaraðili hafi fyrst við munnlegan flutning málsins byggt á þessari málsástæðu og því sé hún of seint fram komin. Því verði ekki byggt á henni við úrlausn málsins.

Af hálfu varnaraðila er því mótmælt að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis hafi sönnunargildi við úrlausn þessa máls. Þá telur hann ósannaðar fullyrðingar sóknaraðila um markaðsmisnotkun og óeðlileg tengsl milli forsvarsmanna og stjórnenda Landsbanka Íslands hf. og Landsvaka hf., og kveðst ekki sjá af málatilbúnaði sóknaraðila hvernig slíkt eigi að geta leitt til bótaskyldu varnaraðila. Þá hafnar hann því að sjóðfélögum hafi verið mismunað í aðdraganda þess að lokað var fyrir innlausnir úr sjónum, en bendir þess í stað á að sjóðurinn hafi verið opinn fyrir innlausnir fyrir alla sjóðfélaga, allt þar til honum var lokað 6. október 2008.

Varnaraðili heldur því fram að sóknaraðili hafi ekki fært fram neinar sannanir fyrir þeirri fullyrðingu sinni að starfsmenn varnaraðila hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi við kaup á hlutdeildarskírteinum 3. október 2008. Af þeim sökum telur hann engar forsendur fyrir því að sönnunarbyrði í málinu verði snúið við á grundvelli sérfræðiábyrgðar bankans. Hins vegar bendir hann á að sóknaraðili hafi í verðbréfaviðskiptum sínum gagnvart varnaraðila verið flokkaður sem fagfjárfestir samkvæmt lögum nr. 108/2007, en með því sé átt við viðskiptavini sem búi yfir reynslu, þekkingu og sérfræðikunnáttu til að taka sjálfir ákvarðanir um fjárfestingar og meta áhættuna sem þeim fylgi. Að öðru leyti mótmælir varnaraðili ýmsum staðhæfingum sóknaraðila um fjárfestingar og fjárfestingarstefnu umrædds peningamarkaðssjóðs, svo og um markaðssetningu varnaraðila á Peningabréfum ISK. Telur hann fullyrðingar sóknaraðila ýmist ósannaðar eða í andstöðu við fyrirliggjandi gögn.

Vegna tilvísunar sóknaraðila til 20. gr. og 1. mgr. 22. gr. laga nr. 30/2003, telur varnaraðili ástæðu til að árétta að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á að starfsmenn varnaraðila hafi brotið gegn umræddum ákvæðum. Því verði bótaskylda ekki lögð á varnaraðila á grundvelli þeirra.

Í ljósi ofanritaðs byggir varnaraðili á því að sóknaraðili hafi ekki gert viðhlítandi grein fyrir bótakröfu sinni, né heldur sýnt fram á orsakasamband á milli meints tjóns síns og meintrar saknæmrar og ólögmætrar háttsemi varnaraðila eða starfsmanna á hans vegum. Beri því að hafna öllum kröfum sóknaraðila.

V

Af málatilbúnaði sóknaraðila verður helst ráðið að skaðabótakrafa hans samkvæmt endanlegri kröfugerð sé að stærstum hluta á því reist að varnaraðili eða starfsmaður á hans vegum hafi valdið sóknaraðila tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti þegar hlutdeildarskírteini í peningamarkaðssjóðnum Peningabréf ISK að andvirði 150.000.000 króna voru keypt í hans nafni 3. október 2008. Hafi varnaraðili ekki gætt hagsmuna hans, enda hljóti varnaraðila þá að hafa verið ljóst að gengi sjóðsins væri of hátt, áhlaup væri hafið á sjóðinn og eignir hans hefðu rýrnað stórkostlega á síðustu dögum fyrir umrædd kaup. Jafnframt er á því byggt að fjárfestingar umrædds peningamarkaðssjóðs og eignasamsetning hafi ekki verið í samræmi við fyrir fram kunngerða fjárfestingarstefnu og að tengsl forsvarsmanna Landsvaka hf. og Landsbanka Íslands hf. hafi verið óeðlileg. Nemi tjón sóknaraðila mismun þeirrar fjárhæðar sem ráðstafað var af reikningi hans 3. október 2008 og þeirrar fjárhæðar sem hann fékk í sinn hlut við slit sjóðsins 28. október 2008.

Ekki er um það deilt að fjárfestingarsjóðurinn Peningabréf ISK var starfræktur af Landsvaka hf., þáverandi dótturfélagi Landsbanka Íslands hf., en bæði voru fyrirtækin sjálfstæð fjármálafyrirtæki með starfsleyfi samkvæmt lögum nr. 161/2002. Fyrir liggur einnig að Landsvaki hf. hafði með heimild í þágildandi lögum um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði nr. 30/2003, gert samning við Landsbanka Íslands hf., sem vörslufyrirtæki samkvæmt sömu lögum, um að bankinn annaðist tiltekin verkefni fyrir Landsvaka hf., þ. á m. útreikning innlausnarvirðis, þjónustu við viðskiptavini og frágang viðskipta. Rekstur sjóðsins og fjárfestingarákvarðanir voru þó áfram á hendi Landsvaka hf., enda óheimilt að fela öðrum þau verkefni, sbr. 1. mgr. 18. gr. áðurnefndra laga.

Hér að framan hefur verið gerð grein fyrir umboði sem sóknaraðili veitti starfsmönnum Landsbanka Íslands hf. 27. nóvember 2007 í því skyni að vakta tiltekinn reikning í eigu sóknaraðila og kaupa verðbréf í hans nafni fyrir þá fjármuni sem stæðu á reikningnum, umfram ákveðið lágmark. Skömmu áður hafði sóknaraðili verið flokkaður sem fagfjárfestir hjá varnaraðila og undirritað yfirlýsingu um að hafa kynnt sér skilmála og önnur fyrirmæli bankans sem giltu um fagfjárfesta. Af greinargerð sóknaraðila og kröfulýsingu hans verður ekki annað ráðið en að hann hafi tekið ákvörðun um að veita varnaraðila umboð til vöktunar á reikningi sínum eftir kynningu varnaraðila á eignastýringu bankans í september 2006. Í kynningargögnum, sem send voru sóknaraðila af því tilefni, og liggja frammi í málinu, var m.a. að finna kynningu á þjónustu varnaraðila við lausafjárstýringu fyrirtækja í verðbréfasjóðum, vöktun reikninga og kaup í peningamarkaðssjóðnum Peningabréf. Kostir þjónustunnar voru þar tíundaðir, ásamt því að gerð var grein fyrir stærð sjóðsins, fjárfestingarstefnu og kostnaði við þjónustuna. Í umfjöllun um vöktun reikninga og kaup í Peningabréfum sagði m.a.: „Reikningurinn er athugaður alla virka daga kl. 10:00 og kl. 16:00. Samkomulag er gert um „gólf“ til viðmiðunar, t.d. 10.mkr. Fjárfest er fyrir „hentugar“ fjárhæðir, t.d. sléttar 5 eða 10 mkr.“

Meðal gagna málsins eru einnig útdráttur úr útboðslýsingu, ásamt útboðslýsingu og reglum fyrir Peningabréf Landsbankans ISK, en gögn þessi voru gefin út af Landsvaka hf. 23. júlí 2008 samkvæmt fyrirmælum laga nr. 30/2003. Fram kemur þar m.a. að opið sé fyrir viðskipti með hlutdeildarskírteini virka daga frá kl. 10:00 til 16:00 árið um kring og að uppgjör vegna viðskipta, sem berist á opnunartíma, séu afgreidd samdægurs („T+0“, eins og segir í útboðslýsingu og útdrætti úr henni).

Í samræmi við áðurnefnt umboð um vöktun á reikningi sóknaraðila ráðstafaði starfsmaður varnaraðila 150.000.000 króna af þeim reikningi 3. október 2008 til kaupa á hlutdeildarskírteinum í Peningabréfum Landsbankans ISK, að nafnverði 4.765.384,25 krónur á genginu 31,477000. Eins og áður segir er í umboðinu mælt fyrir um að starfsmenn varnaraðila skuli dag hvern annast slík kaup ef fjármunir á reikningi sóknaraðila eru umfram umsamið lágmark, og eru Peningabréf Landsbankans þar sérstaklega tilgreind. Engan fyrirvara er þar hins vegar að finna um gengi hlutdeildarskírteina peningamarkaðssjóðsins, fjárfestingarstefnu, eignasamsetningu hans eða önnur atriði sem sóknaraðili byggir á að líta hafi átt til áður en viðskiptin voru ákveðin. Getur dómurinn því ekki fallist á að varnaraðili eða starfsmaður hans hafi sýnt af sér ólögmæta og saknæma háttsemi þegar umrædd viðskipti fóru fram. Þvert á móti bar varnaraðila skylda til að sinna viðskiptunum á þann hátt sem gert var, og hlaut sóknaraðila að vera ljóst að þau færu fram, gæfi hann ekki fyrirmæli um annað. Af sömu ástæðu verður ekki fallist á þau rök sóknaraðila að víkja eigi frá sönnunarkröfum tjónþola, þ.e. sóknaraðila í máli þessu, á grundvelli sérfræðiábyrgðar varnaraðila. Vert er og að minna á að sóknaraðili var fagfjárfestir í skilningi laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti, og bjó því sjálfur yfir reynslu, þekkingu og sérfræðikunnáttu til að taka ákvarðanir um fjárfestingar og meta áhættuna sem þeim fylgdi, sbr. 9. tl. 2. gr. þeirra laga.

Á kaupnótu vegna umræddra viðskipta kemur fram að þau fóru fram kl. 16:12. Má af því draga þá ályktun að nægileg fjárhæð hafi staðið á reikningi sóknaraðila við lokun viðskipta kl. 16:00, þegar varnaraðila bar að athuga reikning sóknaraðila. Eðli málsins samkvæmt hlaut uppgjör vegna viðskiptanna að fara fram eftir það tímamark, og samrýmist það einnig fyllilega ofangreindum fyrirmælum útboðslýsingar og reglum fyrir Peningabréf Landsbankans ISK um að uppgjör vegna viðskipta, sem berist á opnunartíma peningamarkaðssjóðsins, skuli afgreidd samdægurs. Í því ljósi þykir ekki hald í þeirri málsástæðu sóknaraðila, sem fyrst kom þó fram við munnlegan flutning málsins, að viðskiptin hefðu átt sér stað eftir lokun sjóðsins, og hefðu af þeim sökum verið óheimil af hálfu varnaraðila.

Varnaraðili mótmælti þessari málsástæðu, sem of seint fram kominni, og verður þegar af þeirri ástæðu ekki frekar um hana fjallað, sbr. 5. mgr. 101. gr. og 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991.

Eins og sóknaraðili hefur kosið að leggja mál sitt fyrir dóminn í endanlegum búningi, þykir ekki ástæða til að fjölyrða um aðrar málsástæður hans, enda lúta þær flestar að aðgerðum eða aðgerðaleysi stjórnar Landsvaka hf., ýmist nokkru fyrir lokun umrædds peningamarkaðssjóðs eða síðar. Varnaraðili átti ekki aðild að þeim ákvörðunum, og getur þar af leiðandi ekki borið bótaábyrgð á þeim. Að öðru leyti má taka undir þau sjónarmið varnaraðila að málsástæður sóknaraðila eru um margt óljósar og erfitt að henda reiður á hvort þær eigi við um varnaraðila, Landsvaka hf., eða jafnvel bæði fyrirtækin. Hvað sem því líður er á hinn bóginn ljóst að sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á orsakasamband milli háttsemi varnaraðila og meints tjóns síns vegna viðskipta 3. október 2008. Eru því ekki fyrir hendi skilyrði fyrir bótaábyrgð varnaraðila.

Samkvæmt 1. mgr. 22. gr. þágildandi laga um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði nr. 30/2003, ber vörslufyrirtæki ábyrgð gagnvart rekstrarfélagi og eigendum hlutdeildarskírteina vegna tjóns sem þeir kunna að verða fyrir og rekja má til ásetnings eða gáleysis starfsmanna vörslufyrirtækis við framkvæmd verkefna þess samkvæmt 20. gr. laganna. Þar sem dómurinn hefur þegar komist að þeirri niðurstöðu að starfsmaður varnaraðila hafi ekki sýnt af sér saknæma háttsemi þegar margnefnd viðskipti fóru fram 3. október 2008, eru ekki heldur skilyrði fyrir bótaskyldu varnaraðila á grundvelli tilvitnaðs ákvæðis.

Samkvæmt framanrituðu er það niðurstaða dómsins að hafna beri kröfum sóknaraðila í máli þessu. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. og 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila málskostnað, sem ákveðst hæfilegur 550.000 krónur.

Ingimundur Einarsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð:

Kröfu sóknaraðila, Eskju hf., að fjárhæð 46.800.000 krónur, sem hann lýsti við slit varnaraðila, Landsbanka Íslands hf., er hafnað.

Sóknaraðili greiði varnaraðila 550.000 krónur í málskostnað.

Ingimundur Einarsson