Dómstólaleit

Úrskurður Landsréttar

Landsréttardómararnir Eiríkur Jónsson og Ragnheiður Harðardóttir og Ása Ólafsdóttir, settur landsréttardómari, kveða upp úrskurð í máli þessu.

Málsmeðferð og dómkröfur aðila

1. Sóknaraðili skaut málinu til Landsréttar með kæru 8. maí 2020, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. maí 2020 í málinu nr. R-[…]/2020 þar sem staðfest var að hluta ákvörðun sóknaraðila 30. apríl 2020 um að varnaraðili skyldi áfram sæta brottvísun af heimili og nánar tilgreindu nálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili.
2. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur en með þeirri breytingu að varnaraðila verði gert að sæta brottvísun af heimili og nálgunarbanni til fimmtudagsins 28. maí 2020 kl. 16.
3. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að hann verði staðfestur.

Niðurstaða

1. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í úrskurðarorði greinir.
2. Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Landsrétti, sem ákveðin er að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í úrskurðarorði greinir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011.

Úrskurðarorð:

Staðfest er ákvörðun lögreglustjórans á Suðurnesjum frá 30. apríl 2020 um að varnaraðili, X, skuli sæta nálgunarbanni og brottvísun af heimili til mánudagsins 18. maí 2020 klukkan 16, þannig að lagt er bann við því að hann komi á eða í námunda við heimili A, að […], á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis […], mælt frá miðju hússins. Jafnframt er lagt bann við því að varnaraðili veiti A eftirför, nálgist hana á almannafæri, hringi í heima-, vinnu- eða farsíma hennar, sendi henni tölvupóst eða setji sig á annan hátt í beint samband við hana.

Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Landsrétti, Úlfars Guðmundssonar lögmanns, 195.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.

Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness fimmtudaginn 7. maí 2020

Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur með erindi, dagsettu 2. maí 2020 og mótteknu sama dag, krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness staðfesti ákvörðun lögreglustjórans á Suðurnesjum frá 30. apríl 2020, um að varnaraðila, X, kt. […], verði áfram gert að sæta nálgunarbanni og brottvísun af heimili til fimmtudagsins 28. maí 2020 kl. 16:00, þannig að lagt verði bann við því að hann komi á eða í námunda við heimili A, kt. […], að […], á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis […], mælt frá miðju hússins. Jafnframt að lagt verði bann við því að hann veiti A eftirför, nálgist hana á almannafæri, hringi í heima-, vinnu- eða farsíma hennar, sendi henni tölvupóst eða setji sig á annan hátt í beint samband við hana.

Krafan var þingfest 5. maí 2020 og málið tekið til úrskurðar eftir að aðilum hafði verið gefinn kostur á reifa málið og rökstyðja. Varnaraðili mótmælir kröfunni og krefst þess að henni verði hafnað.

I

Í greinargerð lögreglustjóra segir að aðfaranótt […] 2020 hafi lögreglu borist símtal úr símanúmerinu […], en það númer sé skráð á brotaþola. Enginn var í símanum, en heyra mátti konu gráta og samtal konu og manns. Taldi starfsmaður lögreglu sem móttók símtalið að um mögulegt heimilisofbeldi væri að ræða og sendi lögreglubifreið á vettvang. Fengu lögreglumenn á leið á vettvang upplýsingar um að félagsþjónusta […] væri með mál brotaþola og varnaraðila til sérstakrar skoðunar vegna ítrekaðs ofbeldis í garð brotaþola af hendi varnaraðila. Þegar lögregla kom á vettvang að […], hafi brotaþoli komið hlaupandi um leið og dyrnar voru opnaðar, en fljótlega hafi varnaraðili komið á eftir brotaþola. Hafi brotaþoli verið grátandi og skelfingu lostin og bar að varnaraðili hefði ráðist á sig. Var varnaraðili handtekinn, en hann var undir áhrifum áfengis við afskipti lögreglu. Á vettvangi bar brotaþoli um að hún og varnaraðili hefðu verið saman á árshátíð og verið á leið heim er varnaraðili hefði byrjað að tala um […] hennar og hótað því að drepa hann og alla fjölskyldu hennar. Hefði hann í kjölfarið kýlt í baðkarið. Hefði hún farið fram í eldhús en varnaraðili hefði elt hana og tekið hana hálstaki og þrengt að. Hann hafi síðan sleppt takinu en tekið upp hníf. Kvaðst hún þá sjálf hafa tekið upp hníf og sagt honum að hætta. Hafi hann lagt hnífinn frá sér og beðið hana afsökunar og hún hafi gert það sama og gengið frá hnífnum. Hafi hann þá opnað skúffu og tekið upp svört skæri og gengið á eftir henni um húsnæðið með þau. Hafi hún náð að hringja í neyðarlínu, en aldrei talað í símann. Varnaraðili hafi síðan lagt frá sér skærin. Kvaðst brotaþoli vera búin að slíta sambandi við varnaraðila, en hann hreinlega leyfi henni ekki að slíta því. Kvaðst hún vera mjög meðvirk og leyfi honum að stjórna sér í einu og öllu, en þau séu búin að vera saman í […] ár. Sagði hún börn þeirra hafa orðið vitni af ofbeldi varnaraðila í hennar garð a.m.k. einu sinni, þann [...] sl., er varnaraðili hafi orðið gríðarlega afbrýðisamur og byrjað að yfirheyra hana, tekið hana hálstaki og þrengt með belti um háls hennar. Þá hefði hann hrint henni í gólfið. Hún kvaðst ekki hafa tilkynnt það mál til lögreglu. Á heimili brotaþola og kærða var haldlagt nokkuð magn af ætluðum sterum sem brotaþoli kvað vararaðila eiga.

Fram kemur einnig í greinargerðinni að varnaraðili og brotaþoli eigi saman […] börn, […] og […] ára. Þá segir þar að í lögreglukerfinu séu skráð afskipti af varnaraðila og brotaþola allt frá árinu 2015 (008- 2015-[…]) er brotaþoli kom á lögreglustöð og sagði varnaraðila hafa gengið berserksgang á þáverandi heimili þeirra og lagt íbúðina í rúst og skemmt nokkra hluti. Kvaðst hún vilja slíta sambandi þeirra.

Í áðurnefndri greinargerð eru tilgreind eftirfarandi afskipti lögreglu af aðilum:

Lögreglumál 008-2019-[…]

Þann […] 2019 barst tilkynning frá barnavernd […] vegna samskipta við varnaraðila, en hann og brotaþoli höfðu verið boðuð í viðtal hjá nefndinni vegna tilkynningar um að brotaþoli sætti heimilisofbeldi af hálfu varnaraðila á heimili þeirra. Mætti brotaþoli ein í viðtal við nefndina og sagði varnaraðila vera úti á landi. Eftir viðtal barnaverndarstarfsmanns við brotaþola hringdi varnaraðili ítrekað í starfsmanninn með hótanir um að hann ætlaði að drepa starfsmanninn léti hún ekki af afskiptum af honum og fjölskyldu hans. Kvaðst barnaverndarstarfsmaðurinn óttast um brotaþola þegar varnaraðili kæmi heim aftur.

Lögreglumál 008-2019-[…]

Þann […] 2019 lagði brotaþoli fram kæru á hendur varnaraðila, en brotaþoli dvaldi þá í Kvennaathvarfinu. Kvað hún heimilisástand hafa verið mjög erfitt, sérstaklega síðustu […] ár, og andlegt ofbeldi mikið og einnig líkamlegt ofbeldi og fjárhagslegt. Hefði brotaþoli í kjölfar samskipta við barnaverndarnefnd, sbr. mál 008-2019-[…], ákveðið að fara af heimili þeirra til […] sinnar. Varnaraðili hefði þá um nóttina mætt og heimtað að hún kæmi heim með börn þeirra sem hún hefði ekki viljað. Hefði hún í framhaldi farið á fund hjá barnaverndarnefnd og varnaraðili þá setið fyrir utan húsnæðið í um þrjár klukkustundir. Hún hafi í framhaldi farið á annan stað og svo í Kvennaathvarfið þar sem hún hefði dvalið frá […] 2020. Kvað hún líkamlegt ofbeldi af hálfu varnaraðila hafa verið mikið frá […] til ca. […], en þá hafi það snarhætt í ákveðinn tíma. Hann hefði á þeim tíma m.a. tekið skæri og haldið við háls hennar og hótað henni lífláti og þrengt oft af hálsi hennar þannig að hún hefði liðið útaf. Oft hefði hann hótað henni lífláti og beitt hana ítrekuðu líkamlegu ofbeldi. Þá hefði hann brotið og bramlað eigur þeirra. Kvað hún varnaraðila vera gríðarlega afprýðisaman og ítrekað haft áhrif á samskipti hennar við annað fólk og athafnir hennar. Kvaðst brotaþoli ítrekað hafa slitið sambandi sínu við varnaraðila frá því að þau byrjuðu saman árið […]. Brotaþoli fékk neyðarhnapp úthlutaðan frá lögreglu vegna þessa máls.

Lögreglumál nr. 008-2019-[…]

Brotaþoli hringir þann […] 2019 til lögreglu í miklu uppnámi þar sem varnaraðili hafði tekið börn þeirra af leikskóla í óleyfi.

Lögreglumál nr. 008-2020-[…]

Þann […] sl. barst lögreglu beiðni um aðstoð frá brotaþola vegna slagsmála innandyra í […] […]. Kvaðst brotaþoli hafa verið með varnaraðila að versla í […] er hann hefði skyndilega horfið og hún næst séð hann í slagsmálum við […] hennar. Sagði hún þau varnaraðila vera að ganga í gegnum skilnað og að umræddur frændi hennar hefði verið að hjálpa henni og að varnaraðili væri ósáttur við það. Sagði […] brotaþola að varnaraðili hefði beðið eftir sér fyrir utan […] og er hann fór út úr búðinni hefði varnaraðili kýlt hann með krepptum hnefa í andlitið.

Lögreglumál nr. 008-2020-[…]

Þann […] 2020 kærði brotaþoli varnaraðila fyrir að hnýsast inná samfélagsmiðla hennar í óleyfi og taka skjáskot af samskiptum hennar við annað fólk. Afhenti brotaþoli lögreglu til haldlagningar tvö símtæki sem hún kvað vera í eigu varnaraðila og innihalda skjáskot af samtölum hennar á samfélagsmiðlum sem varnaraðili hafi ekki átt að hafa aðgang að.

Auk ofangreindra lögreglumála er greint frá því að […] 2019 hafi lögreglu borist tilkynning um að varnaraðili hafi neitaði að yfirgefa heimilið að […], […], þrátt fyrir ítrekaða beiðni brotaþola, en varnaraðili hafði þá verið fluttur út úr húsnæðinu að undangengnu samkomulagi við barnavernd […]. Hefði hann að lokum yfirgefið heimilið eftir að […] brotaþola kom á vettvang.

II

Þann […] 2020 tók lögreglustjóri ákvörðun um að varnaraðili skyldi sæta nálgunarbanni og brottvísun af heimili gagnvart brotaþola. Héraðsdómur Reykjaness staðfesti þá ákvörðun með úrskurði dómsins nr. R-668/2020 þann 13. mars 2020. Vísað er til þess úrskurðar í títtnefndri greinargerð. Jafnframt er vísað til úrskurðar Héraðsdóm Reykjaness nr. R-915/2020 og úrskurðar Landsréttar nr. 223/2020, þar sem staðfest var ákvörðun lögreglustjóra frá 3. apríl 2020 um áframhaldandi nálgunarbann varnaraðila og brottvísun af heimili. Aukinheldur er vísað til tölvupósts réttargæslumanns brotaþola frá því 30. apríl 2020 um stöðu samvistaslita varnaraðila og brotaþola.

Að sögn lögreglu miðar rannsókn málanna vel. Til stuðnings kröfunni vísar lögreglustjóri til þess að svo virðist sem varnaraðili hafi í allnokkur skipti ráðist á brotaþola með miklum afleiðingum fyrir brotaþola, auk þess sem brotaþoli hafi sætt andlegu- og líkamlegu ofbeldi. Telur lögreglustjóri að skilyrði 4. og 5. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili séu uppfyllt að því leyti að rökstuddur grunur sé um að varnaraðili hafi framið brot gegn brotaþola er varði við ákvæði XXII. og XXIV. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, n.t.t. 218. gr. b. og 233. gr. og fleiri lagaákvæði og að hætta sé á að hann muni áfram brjóta gegn brotaþola og friðhelgi hennar. Að mati lögreglustjóra er sýnt að friðhelgi hennar verði ekki verndað með öðrum og vægari hætti eins og sakir standa. Með vísan til framangreinds telur lögreglustjóri því nauðsynlegt að framlengja ákvörðun um nálgunarbann varnaraðila og brottvísun af heimili þeirra. Tekið er og fram í nefndri greinargerð lögreglustjóra að ákvörðunin sé tekin á grundvelli a. og b. liða 1. mgr. 4 gr. og a. og a. og b. lið 1. mgr. og 2. mgr. 5. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili, sbr. 3. mgr. 3. gr., 6. og 7. gr. sömu laga, en ekki þyki sennilegt að friðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti. Ríkir almanna-, einka- og rannsóknarhagsmunir krefjist þess sama.

III

Við fyrirtöku málsins á dómþingi 5. maí sl. mótmælti varnaraðili kröfu lögreglustjóra og krafðist þess að henni yrði hafnað. Byggist krafan á því að ekki sé fyrir hendi rökstuddur grunur um refsiverð brot hans í skilningi 4. og 5. gr. laga nr. 85/2011. Jafnframt bendir hann á að frá 8. mars sl. hafi málið ekki hlotið frekari rannsókn af hálfu lögreglu. Frá sama tíma hafi hann fylgt í einu og öllu ákvörðun um brottvísun og nálgunarbann og ekki reynt að setja sig í samband við brotaþola. Sambandi þeirra sé endanlega lokið og fari öll samskipti varðandi umgengni varnaraðila við börn sín gegnum móður hans. Fjárskiptum aðila sé hins vegar ólokið, m.a. sölu á fasteigninni að […]. Telur hann ákvörðun lögreglustjóra afar íþyngjandi fyrir sig og virðist honum hún miða að því að varnaraðili verði þvingaður til fjárskipta með brotaþola áður en nálgunarbanni og brottvísun verði aflétt. Þetta sé í andstöðu við tilgang laga nr. 85/2001, fari þvert gegn reglum um meðalhóf, sbr. 6. gr. tilvitnaðar laga, og megi varnaraðili allt eins búast við því að sæta sömu þvingunaraðgerðum um ófyrirséða framtíð gefi hann ekki eftir gagnvart kröfum brotaþola um fjárskipti og umgengni við börn þeirra. Beri því að synja um staðfestingu hinnar nýju ákvörðunar.

IV

Samkvæmt 4. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili er það skilyrði sett fyrir beitingu nálgunarbanns að fyrir hendi sé rökstuddur grunur um að einstaklingur sá sem aðgerðin beinist gegn hafi framið refsivert brot eða raskað á annan hátt friði brotaþola, eða hætta er á að viðkomandi muni brjóta með þeim hætti gegn brotaþola.

Samkvæmt 5. gr. er það skilyrði sett fyrir beitingu brottvísunar af heimili að fyrir hendi sé rökstuddur grunur um að einstaklingur sá sem aðgerðin beinist gegn hafi framið refsivert brot gegn ákvæðum XXII.- XXIV. kafla almennra hengingarlaga nr. 19/1940 og/eða gegn öðrum tilgreindum ákvæðum laganna, þar á meðal 233. gr., og verknaður hafi beinst að öðrum sem er kærða nákominn, enda varði brot allt að sex mánaða fangelsi, eða hætta er á að kærði muni brjóta með þeim hætti gegn brotaþola.

Samkvæmt 2. mgr. 5. gr. er heimilt að beita nálgunarbanni samhliða brottvísun af heimili ef nauðsynlegt þykir til að tryggja hagsmuni brotaþola.

Samkvæmt 6. gr. verður hvorugu úrræði beitt nema sennilegt þyki að friðhelgi brotaþola verði ekki verndað með öðrum og vægari hætti.

Varnaraðili er grunaður um brot gegn 218. gr. b. almennra hegningarlaga, en þar segir í 1. mgr. að hver sá sem endurtekið eða á alvarlegan hátt ógnar lífi, heilsu eða velferð núverandi eða fyrrverandi sambúðaraðila síns eða annarra sem búa með honum á heimili eða eru í umsjá hans, með ofbeldi, hótunum, frelsissviptingu, nauðung eða á annan hátt, skuli sæta fangelsi allt að sex árum. Segir nánar um skýringu þessa lagaákvæðis í frumvarpi sem varð að 4. gr. laga nr. 23/2016 um breyting á almennum hegningarlögum að ofbeldi í nánum samböndum feli ekki einungis í sér samansafn einstakra tilvika heldur megi virða slíka háttsemi sem eina heild. Athyglin sé þannig færð á það ógnar- og óttaástand sem getur skapast og jafnframt á þá viðvarandi þjáningu, kúgun og vanmátt sem þolandi upplifir við slíkar aðstæður. Ekki sé útilokað samkvæmt ákvæðinu að einstakt brot geti fallið undir refsivernd ákvæðisins ef það nær tilteknu alvarleikastigi. Þá segir í frumvarpinu að ofbeldi í nánum samböndum í skilningi ákvæðisins geti birst á marga vegu, meðal annars í félagslegu, fjárhagslegu, andlegu og/eða líkamlegu ofbeldi.

V

Af fyrirliggjandi gögnum telur dómurinn ljóst að brotaþoli hafi um árabil búið við óviðunandi fjölskylduaðstæður með varnaraðila. Samkvæmt rannsóknargögnum, svo sem þau eru rakin í I. kafla að framan, virðist varnaraðili frá sumri 2019 ítrekað hafa komið fram við brotaþola með ólíðandi hætti og dregur dómurinn ekki í efa að hún hafi upplifað viðvarandi þjáningar, kúgun og vanmátt af hans völdum. Tók steininn úr […] sl. þegar brotaþoli kvaddi lögreglu á heimili þeirra og bar á varnaraðila að hann hefði ógnað henni með hnífi og skærum, tekið hana hálstaki og þrengt að og hótað henni og fjölskyldu hennar lífláti. Telur dómurinn því fyrir hendi rökstuddan grun um að varnaraðili hafi greint sinn brotið gegn 2. mgr. 218. gr. b. almennra hegningarlaga, en brot gegn téðri lagagrein varða fangelsi allt að sex árum. Á þeim grunni voru staðfestar fyrri ákvarðanir sóknaraðila um brottvísun af heimili og bann við því að varnaraðili setti sig í samband við brotaþola allt til til 1. maí sl. Nálgunarbann og brottvísun af heimili felur í sér inngrip í fjölskyldu- og einkalíf varnaraðila og þurfa því sterk rök að hvíla að baki slíkri ákvörðun. Áður er fram komið að varnaraðili er undir rökstuddum grun um brot gegn 218. gr. b. almennra hegningarlaga. Sambandi hans og brotaþola er lokið og þykja því hagsmunir hans af því að búa á heimili fjölskyldunnar að […] óverulegir. Þyngra vegur hins vegar að heimilið geti verið griðastaður brotaþola þar sem hún geti búið og notið öryggis gagnvart varnaraðila. Að þessu gættu þykir fullnægt skilyrðum laga nr. 85/2011 að varnaraðila verði áfram gert að sæta nálgunarbanni og brottvísun af heimilinu, sbr. a- og b-liður 4. gr. og a- og b-liður 5. gr. þeirra laga.

Tekið er undir það með varnaraðila að lítið hefur þokast í rannsókn lögreglu á þeirri háttsemi hans sem liggur til grundvallar ákvörðun lögreglustjóra, en minnt er á að lögreglustjóri tók fyrst ákvörðun um að varnaraðili skyldi sæta brottvísun af heimili sínu og nálgunarbanni 8. mars sl. Þá bera gögn málsins með sér að varnaraðili og brotaþoli eigi óleyst ýmis ágreiningsefni tengd sambúð þeirra, svo sem um fjárskipti og forsjá barna þeirra, en framlagt tölvubréf réttargæslumanns brotaþola, dagsett 30. apríl sl., verður vart skilið öðruvísi en svo að brotaþoli óski eftir framlengingu á nálgunarbanni varnaraðila og brottvísun af heimilinu þar sem varnaraðili standi í vegi fyrir úrlausn þeirra ágreiningsatriða. Óþarft er að fjölyrða um að slík atriði mega með engu móti hafa áhrif á ákvörðun sóknaraðila, enda skal þess hér gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn ber til, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 85/2011. Samkvæmt þessu og að teknu tilliti til þess að ekkert bendir til þess að varnaraðili hafi hingað til brotið gegn fyrri ákvörðunum sóknaraðila þykir því rétt að marka ákvörðun sóknaraðila skemmri tíma en krafist er, eða til 18. maí 2020.

Samkvæmt 14. gr. laga nr. 85/2011, sbr. 3. mgr. 38. gr. og 3. mgr. 48. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skal þóknun Úlfars Guðmundssonar verjanda varnaraðila og þóknun Halldóru Aðalsteinsdóttur réttargæslumanns brotaþola greiðast úr ríkissjóði. Með hliðsjón af eðli og umfangi málsins þykir þóknun þeirra hvors um sig hæfilega ákveðin 168.640 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Úrskurð þennan kveður upp Ingimundur Einarsson héraðsdómari.

Úrskurðarorð:

Varnaraðila, X, kt. […], skal áfram gert að sæta nálgunarbanni og brottvísun af heimili til mánudagsins 18. maí 2020 kl. 16:00. Þá er lagt bann við því að hann komi á eða í námunda við heimili A, kt. […], að […], á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis […], mælt frá miðju hússins. Á sama tíma er varnaraðila jafnframt bannað að veita A eftirför, nálgast hana á almannafæri, hringja í heima- , vinnu- eða farsíma hennar, senda henni tölvupóst eða setja sig á annan hátt í beint samband við hana.

Úr ríkisjóði greiðist 168.640 króna þóknun Úlfars Guðmundssonar verjanda varnaraðila og 168.640 króna þóknun Halldóru Aðalsteinsdóttur réttargæslumanns brotaþola.