Dómstólaleit

I.

Héraðsdómur Reykjavíkur skipaði varnaraðila slitastjórn 29. apríl 2009. Slitastjórnin gaf út innköllun sem birtist í Lögbirtingablaði 30. apríl 2009 og lauk kröfulýsingarfresti 30. október sama ár. Sóknaraðili, Heimsfriðarsamtök fjölskyldna, Lindarbraut 12, Seltjarnarnesi, lýsti kröfu við slit varnaraðila, og var kröfulýsing móttekin 30. október 2009. Kröfunni var lýst með þessum orðum: „Gerð er sú krafa að lánasamningur dags. 7. júní 2007 og kaup í Peningabréfum Landsbankans ISK fyrir andvirði samningsins, gangi til baka svo aðilar verði eins settir og samningarnir hefðu ekki verið gerðir.

Byggt er á því að kröfuhafa hafi verið heitið því að áhættan yrði aldrei meiri en sú, að missa þau hlutdeildarskírteini í Peningabréfum Landsbankans ISK sem keypt voru fyrir andvirði lánsins. Ráðgjöf hafi verið gölluð og bakað skaðabótaskyldu. Bankinn hafi brotið gegn viðurkenndum viðmiðum um góða bankastarfsemi og fjárfestingarráðgjöf, sbr. t.d. nú 5. gr. laga nr. 108/2007. Þá telur kröfuhafi að söluhvatakerfi Landsbankans hafi orðið til þess að starfsmenn hafi ekki haft hagsmuni viðskiptavinar í forgrunni, heldur eigin tekjumöguleika með slíkum hætti að hagsmunaárekstrar hafi orðið. Slíkt sé brot á 8. gr. laga nr. 108/2007. Þá telur kröfuhafi að ekki hafi verið farið eftir 14. og 15. laganna.“

Um rétthæð kröfunnar var vísað til 109. gr. laga nr. 21/1991.

Varnaraðili hafnaði kröfunni með þeim rökum að ekki fengist séð að sóknaraðili ætti lögvarða kröfu á hendur bankanum. Þar sem ekki reyndist unnt að jafna ágreining aðila um kröfuna ákvað varnaraðili á grundvelli 171. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. og 120. gr. sömu laga, að vísa ágreiningnum til úrlausnar héraðsdóms. Var málið þingfest 31. mars 2010.

Samkvæmt greinargerð sóknaraðila sem hann lagði fram 14. maí 2010 gerir hann svofelldar kröfur í málinu:

Aðallega að viðurkennt verði að 20.000.000 króna lánssamningur aðila, dagsettur 7. júní 2007, og samningur um kaup á hlutdeildarskírteinum í peningabréfum Landsbankans ISK fyrir andvirði lánssamningsins séu óskuldbindandi gerningar af hálfu sóknaraðila og að sóknaraðili skuli vera eins settur og samningarnir hefðu ekki verið gerðir.

Til vara krefst hann þess að viðurkennt verði að krafa varnaraðila á hendur sóknaraðila á grundvelli 20.000.000 króna lánssamnings aðila, dagsettur 7. júní 2007, skuli takmarkast við andvirði þeirra hlutdeildarskírteina í peningabréfum Landsbankans ISK sem keypt voru fyrir andvirði lánssamningsins.

Til þrautavara að viðurkennt verði að óheimilt hafi verið að tengja höfuðstól 20.000.000 króna lánssamnings aðila, dagsettur 7. júní 2007, við gengi erlendrar myntar.

Til þrautaþrautavara að viðurkennt verði að krafa varnaraðila á hendur sóknaraðila á grundvelli 20.000.000 kóna lánssamnings aðila, dagsettur 7. júní 2007, skuli takmarkast við andvirði þeirra hlutdeildarskírteina í peningabréfum Landsbankans ISK sem keypt voru fyrir andvirði lánssamningsins og þeirra hlutdeildarskírteina í peningabréfum Landsbankans ISK sem sett voru að handveði með handveðsyfirlýsingu nr. 0111-63-111119.

Til þrautaþrautaþrautavara að viðurkennt verði að varnaraðili beri ábyrgð á tjóni sóknaraðila sem hlaust af saknæmum skorti eða göllum á ráðgjöf varnaraðila við gerð 20.000.000 króna lánssamnings, dagsettur 7. júní 2007, og ráðstöfunar á andvirði lánsins.

Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi varnaraðila að mati dómsins.

Varnaraðili krafðist þess í greinargerð sinni að aðalkröfu sóknaraðila yrði hafnað og að vara-, þrautavara-, þrautaþrautavara- og þrautaþrautaþrautavarakröfu hans yrði i vísað frá dómi. Til vara krafðist hann þess að öllum kröfum sóknaraðila yrði hafnað. Þá krafðist hann málskostnaðar úr hendi sóknaraðila að mati dómsins.

Málið var upphaflega tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 22. október 2010 og úrskurður kveðinn upp 19. nóvember sama ár. Úrskurðurinn var kærður til Hæstaréttar Íslands. Með dómi Hæstaréttar 26. janúar sl. í málinu nr. 672/2010 var hinn kærði úrskurður ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Frá fyrri málsmeðferð hafa aðilar lagt fyrir dóminn kæru og greinargerð til Hæstaréttar, ásamt endurritum af skýrslum tveggja vitna. Að loknum munnlegum málflutningi 22. febrúar sl. var málið tekið til úrskurðar á ný.

II.

Samkvæmt gögnum málsins eru helstu atvik þau að sóknaraðili, sem starfar sem trúfélag, tók svokallað fjölmyntalán hjá varnaraðila að jafnvirði 20.000.000 króna 7. júní 2007. Í lánssamningi kemur fram að lánið sé að öllu leyti í japönskum yenum (JPY 100%) . Fjárhæð hinnar erlendu myntar er ekki tilgreind, en tekið er fram að hún ákvarðist ekki fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgunardag lánsins og verði skuldin þá eftirleiðis tilgreind með fjárhæð hinnar erlendu myntar. Lánið átti að endurgreiðast í einni afborgun í lok lánstímans, 1. júní 2009. Lántaka bar þó að greiða vexti á mánaðarfresti allan lánstímann, en þeir voru breytilegir, jafnháir LIBOR vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni, auk 2% vaxtaálags. Tekið er fram í lánssamningi að greiði lántaki afborganir, vexti og dráttarvexti eða aðrar greiðslur í íslenskum krónum skuli hann greiða samkvæmt sölugengi bankans á gjalddaga. Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu lánsins var bankanum, með handveðsyfirlýsingu nr. 0111-63-111119, sett að handveði peningabréf í eigu sóknaraðila, alls að nafnverði 984.918,44 krónur. Bæði lánssamningurinn og handveðsyfirlýsingin eru undirrituð af forsvarsmanni sóknaraðila, Rohan Stefan Nandkisore, ásamt öðrum stjórnarmönnum sóknaraðila, Edeltrud Mariu Mantel, Atsumi Kanno Nandiksore og Birgitte Einarsson. Með lánssamningnum fylgdi viðauki, þar sem þess var óskað að varnaraðili greiddi lánsfjárhæðina inn á tiltekinn reikning í eigu sóknaraðila 11. júní 2007. Viðaukinn er einnig undirritaður af sömu aðilum. Ekki er um það deilt að varnaraðila var kunnugt um að lánið var tekið í því skyni að fjármagna kaup sóknaraðila á hlutdeildarskírteinum í fjárfestingarsjóði sem nefndur var Peningabréf Landsbankans ISK. Meðal gagna málsins er einnig kaupnóta, dagsett 11. júní 2007, gefin út af varnaraðila til sóknaraðila, og má þar sjá að varnaraðili keypti þann dag 38.639.876 japönsk yen og að sóknaraðili seldi þá erlendu mynt sama dag, að frádregnu lántökugjaldi, eða alls 38.446.677 japönsk yen, fyrir 19.900.000 krónur á genginu 0,51760. Var sú fjárhæð lögð inn á reikning sóknaraðila, að frádregnum 10.000 krónum vegna skjalagerðar, eða alls 19.890.000 krónur. Á framlögðu yfirliti yfir eign sóknaraðila í peningamarkaðssjóði má sjá að fyrir þá fjárhæð voru keypt hlutdeildarskírteini að nafnvirði 765.488,97 krónur.

Með bréfi 28. október 2008 tilkynnti varnaraðili sóknaraðila að stjórn Landsvaka hf. hefði tekið ákvörðun um að öllum peningamarkaðssjóðum í rekstri félagsins yrði slitið. Í samvinnu við stjórnvöld, Fjármálaeftirlitið, framkvæmdastjórn og stjórn Landsbankans hefði starfsfólk Landsvaka hf. unnið að uppgjöri peningabréfa og lægi fyrir að útgreiðsluhlutfall þeirra væri 68,8%. Virði hlutar sóknaraðila væri því 13.507.391 króna. Í gögnum málsins kemur fram að höfuðstóll lánsins samkvæmt umræddum lánssamningi var óbreyttur 8. október 2008, 38.639.876 japönsk yen.

Í greinargerð sóknaraðila er aðdraganda samningsgerðarinnar lýst á þá lund að starfsmenn varnaraðila hafi kynnt forsvarsmanni sóknaraðila möguleika á áhættulausri fjárfestingu, þannig að tekið yrði lán í erlendri mynt, keypt hlutdeildarskírteini í peningamarkaðssjóði og gert út á vaxtamun. Hafi því verið lýst yfir að ekki yrði gengið að lántaka umfram eign hans í hlutdeildarskírteinunum. Aðeins forsvarsmaður sóknaraðila hafi átt samskipti við bankann og hafi hann farið með samninginn heim til annarra stjórnarmanna til undirritunar. Forsvarsmaður sóknaraðila skilji íslensku illa, og er fullyrt að hann hafi hvorki fengið ráðgjöf um þá áhættu sem kynni að felast í samningunum, né hafi verið metin geta sóknaraðila til að standa undir áhættunni sem í þeim fólst. Aðrir stjórnarmenn sóknaraðila hafi heldur enga ráðgjöf fengið, og því staðið í þeirri trú að fjárfestingin væri áhættulaus í þeim skilningi að ekki yrði gengið að öðrum eignum en hlutdeildarskírteinunum ef illa færi. Allt til 6. október 2008 hafi verið jákvæð ávöxtun á hverjum degi á hlutdeildarskírteinunum. Sú þróun hafi orðið til þess að sóknaraðili hafi síður haft ástæðu til að endurmeta stöðu sína, þótt gengi japansks yens hafi hækkað töluvert árið 2008. Nú hafi hins vegar komið í ljós að ástæða þess að gengi peningabréfanna lækkaði ekki var misnotkun varnaraðila á sjóðnum.

Af hálfu varnaraðila er ofangreindri frásögn sóknaraðila af samskiptum hans við starfsmenn Landsbanka Íslands hf. mótmælt sem ósannaðri, og bent á að engin gögn styðji hana.

Við fyrri aðalmeðferð málsins, 22. október 2010, gáfu allir ofangreindir stjórnarmenn sóknaraðila skýrslu fyrir dóminum, auk Sævars Þórs Ríkharðssonar, starfsmanns Landsbanka Íslands hf. Vikið verður að framburði þeirra eftir því sem tilefni þykir til.

III.

Af hálfu sóknaraðila er almennt á því byggt að varnaraðili hafi blekkt hann til þeirra viðskipta sem málið snúist um og að varnaraðili hafi ekki sinnt skyldum sínum til ráðgjafar í málinu, en ráða hefði átt sóknaraðila frá þeim flókna fjármálagerningi sem málið snúist um í raun. Því til stuðnings kveðst sóknaraðili einkum byggja á skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, sérstaklega umfjöllun um Peningabréf Landsbankans ISK. Komi þar fram að reglur um óhæði hafi verið þverbrotnar og reglur um lán til tengdra aðila markvisst sniðgengnar með því að nýta peningamarkaðssjóði bankans til að fjárfesta í skuldabréfum þeirra. Einnig liggi fyrir að ástæða þess að verðmæti hlutdeildarskírteina Peningabréfa Landsbankans ISK hækkuðu á hverjum einasta degi frá upphafi hafi verið markaðsmisnotkun varnaraðila og dótturfélagsins, Landsvaka hf. Fullyrðir sóknaraðili að hann hefði ekki fjárfest fyrir lánsfé í hlutdeildarskírteinum, ef legið hefði fyrir að töluverð hætta væri á að höfuðstóllinn lækkaði.

Sóknaraðili kveðst hafa upplýsingar um að varnaraðili hafi haldið andvirði hlutdeildarskírteina á sérgreindum reikningi á nafni sóknaraðila, en neiti að afhenda skilríki og yfirráð yfir bankareikningnum vegna ágreinings aðila í málinu. Því telur hann að varnaraðili haldi eign eða réttindum frá sóknaraðila, sbr. 109. gr. laga nr. 21/1991, og því snúist málið í raun um afhendingu þeirrar eignar eða réttinda. Sé fallist á ógildingarannmarka gerninganna í upphafi, leiði það af ákvæðum 109. gr. að sóknaraðili þurfi ekki að sæta því að eign eða réttindi hans séu notuð til að greiða öðrum kröfuhöfum.

Sóknaraðili byggir einnig á því að varnaraðili hafi ekki starfað í samræmi við þær reglur sem honum hafi borið að fara eftir. Vísar hann í því efni til II. kafla laga nr. 33/2003, um verðbréfaviðskipti, sem hafi verið í gildi þegar lánssamningurinn var gerður, en einnig þau verðbréfaviðskipti sem fylgdu í kjölfarið. Einnig er vísað til ákvæða laga nr. 30/2003, um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði. Á því er byggt að líta verði á fjármálagerninginn sem eina heild, þ.e. lánssamninginn, veðsamninginn og kaupin á hlutdeildarskírteinum, og að hann hafi í heild sinni verið ólögmætur ef einstakir þættir hans hafi ekki verið lögum samkvæmt, enda hafi það verið forsenda sóknaraðila að hans skilningur á efni þessa fjármálagernings hafi verið réttur. Þá byggir sóknaraðili á því að ákvæði III. kafla laga nr. 7/1936 eigi við í þessu tilviki, einkum 30., 31., 32., 33., 36. og 36. gr. a-d. Sé fallist á að samningur hafi verið ógildur á grundvelli einhvers þessara lagaákvæða sé afleiðingin sú að samningurinn sé óskuldbindandi fyrir sóknaraðila, og hann þá eins settur og enginn samningur hefði verið gerður.

Sóknaraðili byggir enn fremur á því að reglur Evrópusambandsins, sbr. t.d. MiFID tilskipunin og áður ISD tilskipunin (Investment Services Directive /fjárfestingarþjónusta á sviði verðbréfaviðskipta), feli í sér skyldur sem séu eða eigi að vera lögfestar hér á landi. Þessar tilskipanir, og reglur sem byggi á þeim, skilgreini þá hagsmuni sem eigi að vera í forgrunni, svo og þær kröfur sem gerðar séu til ráðgjafar fjármálafyrirtækja.  Þá vísar sóknaraðili til ákvæða laga nr. 121/1994, um neytendalán, og þeirra sjónarmiða sem að baki þeim búa, og telur að stöðu sinni megi öldungis jafna við einstakling í neytendaviðskiptum. Sérstaklega er á því byggt að reglur og sjónarmið um sönnunarbyrði og sönnunarmat í neytendalánum og öðrum slíkum viðskiptum eigi að gilda hér um samskipti málsaðila. Telur hann að fallast eigi á kröfu sína, jafnvel þótt ekki takist að sanna nákvæmlega hvaða einstaklingur eða einstaklingar beri ábyrgð á saknæmri eða ólögmætri háttsemi varnaraðila, enda sé sýnt fram á að háttsemin hafi verið framin í starfsemi varnaraðila.

Sóknaraðili kveðst einnig byggja kröfugerð sína á ólögfestum meginreglum skaðabótaréttarins, innan sem utan samninga. Telur hann að styðjast eigi við skaðabótareglur þar sem sönnunarbyrði sé snúið við, eða slakað á sönnunarmati, vegna erfiðleika sóknaraðila við að leiða í ljós einstök atriði í starfsemi varnaraðila. Því beri að leggja almennar frásagnir rannsóknarnefndar Alþingis til grundvallar eftir því sem við eigi, og leggja þá skyldu á varnaraðila að hann afsanni þær ella. Þannig byggir sóknaraðili á því að varnaraðili hafi með saknæmri og ólögmætri starfsemi sinni valdið sóknaraðila tjóni. Þar sem um gagnkvæman samning hafi verið að ræða, sé kröfugerð sóknaraðila stillt þannig upp að bótaábyrgð varnaraðila leiði til þess að samningar aðila séu annað hvort niður fallnir eða að bótaábyrgðin leiði til þess að krafa varnaraðila um greiðslu á grundvelli lánssamnings takmarkist, eins og nánar sé rakið í kröfugerð. Jafnframt kveðst sóknaraðili byggja á því að varnaraðili hafi valdið sér tjóni innan réttarsambands aðila, í formi engrar eða gallaðrar ráðgjafar. Loks byggi hann á því að varnaraðili hafi valdið sér tjóni utan samnings, með markaðsmisnotkun sinni, brotum á reglum um óhæði og öðrum atriðum sem ekki tengist beint samningi aðila.

Sóknaraðili telur að kröfur hans rúmist best innan 109. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991, þegar komi að því að ákveða rétthæð þeirra samkvæmt sömu lögum.

Í umfjöllun sinni um aðalkröfu, þess efnis að samningar aðila verði ógiltir og aðilar eins settir og samningarnir hefðu ekki verið gerðir, vísar sóknaraðili til almennra málsástæðna og lagaraka hér að framan, einkum ákvæða III. kafla laga nr. 7/1936. Að auki telur hann að á varnaraðila hafi hvílt rík skylda til að ráðleggja sóknaraðila frá því að gera umrædda samninga. Skylda þessi felist í raun í almennum skyldum varnaraðila til að gæta hagsmuna sóknaraðila í lánssamningum, veðsamningum og verðbréfaviðskiptum, þótt hún hafi ekki verið lögfest berum orðum líkt og t.d. í Noregi. Brot á þessari meginreglu, hvort sem hún er lögfest eða ekki, eigi að leiða til þess að samningurinn sé ógildur og að aðilar skuli vera eins settir og samningur hefði ekki verið gerður. Þá kveðst sóknaraðili einnig byggja á því að það hafi verið skilyrði af hans hálfu fyrir samningsgerðinni, eða í það minnsta þekkt ákvörðunarforsenda, að peningamarkaðssjóðnum, Peningabréfum Landsbankans ISK, yrði ekki slitið á samningstímanum nema lánssamningurinn yrði að sama skapi ógiltur. Varnaraðila hafi verið þetta ljóst. Heldur sóknaraðili því fram að líta beri á samningana sem eina heild og eðlilegast sé og sanngjarnast að þau óviðráðanlegu ytri atvik sem leiddu til hruns fjármálakerfis landsins, með dýrkeyptum afleiðingum fyrir sóknaraðila, eigi að leiða til þess að samningur aðila verði ógiltur í heild sinni.

Sem rökstuðning fyrir varakröfu sinni kveðst sóknaraðili leggja til grundvallar þann skilning meirihluta stjórnar sóknaraðila að um algerlega áhættulaus viðskipti hafi verið að ræða, þar sem hlutdeildarskírteini sem keypt voru fyrir andvirði lánsins, stæðu ein og sér til fullnustu lánsins, en hvorki aðrar eigur sóknaraðila né sóknaraðili sjálfur. Skilningur þessi kunni að þykja ólíklegur, en sóknaraðili bendi á að mjög algengt hafi verið í viðskiptum íslenskra banka að lántakandi hafi verið laus við alla áhættu, en fengi hins vegar allan ávinning. Nægi þar að nefna tilvik þar sem lánað hafi verið fyrir kaupum á hlutafé í bönkum eða til einkahlutafélaga, sem ekkert hafi átt annað en hin keyptu bréf. Einnig sé vísað til þess að einstaklingar hafi fengið lán, eða verið ábyrgðarmenn að lánum sem nýtt hafi verið til verðbréfaviðskipta, en ábyrgð þeirra síðan felld niður þegar ljóst varð að enginn ávinningur hafi hlotist af fjármálagerningnum. Sóknaraðili heldur því fram að hann hafi mátt standa í þessari trú þrátt fyrir ákvæði samningsins um veðsetningu. Þar sem varnaraðili hafi ekki haft fyrir því að ganga úr skugga um að meirihluti stjórnar sóknaraðila væri meðvitaður um þýðingu samningsins, telur sóknaraðili að leggja verði þennan skilning meirihluta stjórnar til grundvallar.

Til stuðnings þrautavarakröfu sinni byggir sóknaraðili á því að lánssamningur aðila frá 7. júní 2007 hafi verið ólögmætur að því leyti að ekki hafi verið heimilt að tengja þróun höfuðstóls lánsins í íslenskum krónum við gengi erlendrar myntar, sbr. ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001. Því beri að líta svo á að höfuðstóll lánsins sé óverðtryggður. Sé fallist á þessa málsástæðu sé ljóst að lánsfjárhæðin sé lægri en nemi samtölu á verðmæti þeirra hlutdeildarskírteina sem keypt hafi verið fyrir andvirði lánsins, og þeirra hlutdeildarskírteina sem sett hafi verið sem handveð fyrir láninu. Að fenginni niðurstöðu dómara í þessa veru, þyrfti hins vegar að reikna nákvæmlega hvað sóknaraðili hefði átt að greiða í vexti á samningstímanum. Því skori sóknaraðili á varnaraðila að leggja fram gögn um meinta stöðu skuldar sóknaraðila samkvæmt lánssamningum, hvað greitt hafi verið frá upphafi í vexti og kostnað vegna samningsins, hvaða tekjur sóknaraðili hafi haft af hlutdeildarskírteinum í Peningabréfum Landsbankans ISK, sem keypt hafi verið fyrir andvirðið og veðsett, og hver staða þeirrar eignar sé nú.

Þrautaþrautavarakröfu til stuðnings segir sóknaraðili að lagt sé til grundvallar að samningar aðila haldi, en þó þannig að loforð starfsmanna varnaraðila um verstu hugsanlegu niðurstöðu gildi. Það þýði að varnaraðili geti ekki krafið sóknaraðila um frekari greiðslu vegna lánssamningsins en sem nemi andvirði þeirra hlutdeildarskírteina sem keypt hafi verið fyrir andvirði lánsins, og andvirði þeirra hlutdeildarskírteina sem sett hafi verið að handveði með handveðsyfirlýsingu nr. 0111-63-111119.

Um þrautaþrautaþrautavarakröfu vísar sóknaraðili til fyrri umfjöllunar um skaðabótasjónarmið. Telur hann einsýnt að engin, eða mjög gölluð, ráðgjöf hafi verið innt af hendi af hálfu varnaraðila. Rík skylda hafi hins vegar hvílt á honum að veita faglega ráðgjöf. Sé ekki fallist á að þetta eigi að leiða til ógildingar að öllu leyti eða hluta á þeim fjármálagerningum sem málið snúist um, kveðst sóknaraðili byggja á því að varnaraðili beri skaðabótaábyrgð á tjóni sóknaraðila sem af þessu hafi hlotist. Telur sóknaraðili að um saknæma háttsemi hafi verið að ræða, sem hafi með sannanlegum hætti valdið honum tjóni, sem hafi verið sennileg afleiðing hinnar gölluðu ráðgjafar. Einnig er byggt á því að saknæm háttsemi varnaraðila, eftir að samningurinn var gerður, hafi með sannanlegum hætti valdið sóknaraðila tjóni, sem varnaraðili hafi mátt sjá fyrir að gæti orðið afleiðing af háttsemi hans. Þar sé vísað til misnotkunar á peningamarkaðssjóðum, brota á reglum um óhæði og þess að varnaraðili hafi átt að veita sóknaraðila ráðgjöf allan samningstímann, en ekki einungis við gerð samningsins. Þannig hafi starfsmaður varnaraðila lofað forsvarsmanni sóknaraðila að benda honum á ef ástæða væri til að loka stöðunni. Telur sóknaraðili að leggja verði þá skyldu á fjármálafyrirtæki, líkt og varnaraðila, að þau bendi viðskiptavinum sínum á þá áhættu sem fylgi flóknum fjármálagerningum. Telur hann að góður og gegn bankamaður hefði átt að ráða sóknaraðila frá lántöku sem tengd væri þróun japansks yens. Hið sama gildi um veðsetningu á hlutdeildarskírteinum. Einnig hefði góður og gegn bankamaður, trúnaðarmaður sóknaraðila, átt að ráða honum frá því að áhætta, í formi eignarhalds á hlutdeildarskírteinum í Peningabréfum Landsbankans ISK, yrði aukin, þar sem fyrir lá innan varnaraðila að eignir sjóðsins væru ofmetnar og rangt skráðar. Þessi skylda hafi verið enn ríkari í ljósi þess að kaupin voru fjármögnuð með lántöku. Áhættan hafi síðan verið komin í þriðja veldi, þegar fyrir lá að kaupin voru fjármögnuð með 100% láni, sem bundið var gengi einnar erlendrar myntar. Vart sé unnt að hugsa sér meiri áhættutöku.

Um málskostnað vísar sóknaraðili til XXI. kafla laga um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991.

IV.

Varnaraðili mótmælir málatilbúnaði sóknaraðila í heild, og tekur fram að hann hafni sérstaklega öllum staðhæfingum sóknaraðila um öfuga sönnunarbyrði, enda geti sóknaraðili ekki vikið sér hjá meginreglu 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Þannig verði sóknaraðili að gjalda fyrir vanrækslu á því að færa fram sönnur fyrir fullyrðingum í greinargerð sinni. Telur varnaraðili að málsástæður sóknaraðila séu settar fram algjörlega án rökstuðnings eða með vísan til sönnunargagna. Bent er á það einnig að sóknaraðili sé skráð félag, og geti því ekki talist neytandi í skilningi 36. gr. a-d laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, né laga nr. 121/1994, um neytendalán.

Varnaraðili tekur fram að í greinargerð setji sóknaraðili kröfur sínar fram í fimm liðum, þ.e. sem aðalkröfu, varakröfu, þrautavarakröfu, þrautaþrautavarakröfu og þrautaþrautaþrautavarakröfu.  Í aðalkröfu krefjist hann þess að viðurkennt verði að lánssamningur aðila frá 7. júní 2007 og samningur um kaup á hlutdeildarskírteinum í Peningabréfum Landsbankans ISK séu óskuldbindandi gerningar af hálfu sóknaraðila, og að sóknaraðili skuli vera eins settur og samningarnir hefðu ekki verið gerðir. Krafa þessi svari til þeirrar kröfu sem sóknaraðili hafi gert í kröfulýsingu sinni til slitastjórnar. Hins vegar hafi varakröfum sóknaraðila ekki verið lýst í kröfulýsingu hans og því hafi ekki verið fjallað um þær kröfur á fundi til jöfnunar ágreinings, sbr. 2. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Af þeirri ástæðu, en einnig með vísan til 117. gr. sömu laga, byggi varnaraðili á því að vísa beri frá dómi öllum varakröfum sóknaraðila, komi þær á annað borð til álita í málinu.

Varnaraðili bendir á að aðalkrafa sóknaraðila sé viðurkenningarkrafa í tilteknu horfi, sem geti vart komið til álita í slitameðferð varnaraðila, þar sem leysa þurfi úr því í eitt skipti fyrir öll hvert efnisinnihald kröfunnar sé, svo unnt sé að afhenda eign sóknaraðila, ef um slíkt sé að ræða samkvæmt 109. gr. gjaldþrotaskiptalaga, ellegar úthluta upp í kröfuna fjármunum að því marki sem hún kunni að vera viðurkennd sem fjárkrafa. Byggir varnaraðili á því að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á að hafa lögvarða hagsmuni af úrlausn aðalkröfu sinnar eins og hún sé sett fram, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Að mati varnaraðila leiði þetta þó ekki til frávísunar, eins og hér hátti til, þar sem málinu sé vísað til dómsins samkvæmt 171. gr. laga nr. 21/1991, og það rekið eftir reglum XXIV. kafla sömu laga. Því sé óhjákvæmilegt að hafna aðalkröfu sóknaraðila af þessum sökum.

Af hálfu varnaraðila er einnig á það bent að með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008, um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf., með síðari breytingum, hafi þeim lánssamningi sem málið fjalli um verið ráðstafað til Nýja Landsbanka Íslands hf., nú NBI hf. Af því leiði að kröfum er varði skuldbindingargildi, lögmæti eða túlkun framangreinds samnings, svo og meintum vörnum sóknaraðila gagnvart skuldbindingu sinni á grundvelli lánssamningsins, verði ekki með réttu beint að varnaraðila, heldur þurfi að beina þeim að NBI hf. Fyrir liggi að með ákvörðunum Fjármálaeftirlitsins hafi sóknaraðili ekki misst neinn mótbárurétt við tilfærsluna yfir til NBI hf. Með vísan til 16. gr. laga um meðferð einkamála sé því óhjákvæmilegt að krefjast sýknu, og að aðalkröfu sóknaraðila verði hafnað með öllu.

Hvað sem öðru líður hafnar varnaraðili því alfarið að sóknaraðili hafi á einhvern hátt sýnt fram á blekkingar eða aðra vanrækslu starfsmanna varnaraðila við þá samningsgerð sem hér sé til skoðunar. Jafnframt mótmælir hann því að nokkru varði þótt starfsmenn varnaraðila hafi ekki gert sérstakan reka að því að kynna samninginn fyrir öðrum stjórnarmönnum sóknaraðila en forsvarsmanninum. Hafi eitthvað verið óljóst um skuldbindingargildi samninganna, telur varnaraðili að öðrum stjórnarmönnum sóknaraðila hafi verið í lófa lagið að leita eftir svörum hjá starfsmönnum bankans. Þá hafi sóknaraðili ekki fært sönnur á að varnaraðili hafi í starfsemi sinni brotið gegn lagaákvæðum, þannig að tjón hafi hlotist af. Sóknaraðili hafi því ekki sýnt fram á að starfsmenn varnaraðila hafi með ólögmætum og saknæmum hætti valdið sóknaraðila tjóni. Að þessu leyti sé krafa sóknaraðila því vanreifuð. Um leið er bent á að gögn, sem geti rennt stoðum undir framangreindar málsástæður sóknaraðila, fylgi hvorki kröfulýsingu sóknaraðila né greinargerð hans. Sérstaklega er þó bent á að enga útlistun sé að finna á meintu tjóni sóknaraðila, t.d. hvernig tjónið sé fundið út. Áréttar varnaraðili að öllum staðhæfingum að baki aðalkröfu sóknaraðila, hvort sem þær lúti að lagaumhverfi varnaraðila eða ákvörðunarástæðum sóknaraðila, sé einnig mótmælt og vísað á bug. Þær séu enda settar fram án nokkurs viðhlítandi rökstuðnings af hálfu sóknaraðila.

Verði ekki fallist á frávísun allra varakrafna sóknaraðila, með vísan til þess að þeim hafi ekki verið lýst í kröfulýsingu, byggir varnaraðili á því að fyrrgreind sjónarmið um aðildarskort varnaraðila eigi við fullum fetum um þær kröfur. Verði hins vegar ekki fallist á röksemdir um aðildarskort, er á því byggt að ofangreind sjónarmið um lögvarða hagsmuni sóknaraðila eigi einnig við um þessar kröfur. Því beri að sýkna varnaraðila af þeim allt að einu. Fallist dómurinn hins vegar ekki á þessi rök, mótmælir varnaraðili öllum varakröfum sóknaraðila og málsástæðum að baki þeim. Þannig mótmælir hann því sem ósönnuðu að starfsmenn varnaraðila hafi lofað því að viðskiptin væru áhættulaus og að meintur skortur á upplýsingagjöf þeirra til annarra stjórnarmanna sóknaraðila geti leitt til þess að krafa sóknaraðila verði tekin til greina. Einnig er því mótmælt að lánssamningurinn sé ólögmætur, þótt samið hafi verið um að lánsfjárhæðin væri bundin gengi erlendrar myntar. Þvert á móti byggir varnaraðili á því að samningurinn sé fullkomlega löglegur. Loks ítrekar varnaraðili að engin gögn liggi fyrir í málinu sem staðfest geti fullyrðingar sóknaraðila um loforð starfsmanna varnaraðila um áhættulaus viðskipti aðila.

Um lagarök vísar varnaraðili til meginreglna fjármunaréttar um framsal löggerninga, hinnar almennu sakarreglu skaðabótaréttar, meginreglna samningaréttar og fjármunaréttar um skuldbindingargildi samninga, auk ákvæða laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991 og laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Samræmis vegna kveðst hann einnig vísa til þeirra laga og reglna sem sóknaraðili byggi á, og geti varðað úrlausn málsins að einhverju leyti. Málskostnaðarkrafa byggir á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.

V.

Kröfur samkvæmt endanlegri kröfugerð sóknaraðila 22. október 2010.

Við upphaf fyrri aðalmeðferðar í máli þessu, 22. október 2010, lagði sóknaraðili fram skjal með yfirskriftinni „Endanleg kröfugerð, uppfærð m.v. 21. október 2010“, og fylgdi því tölulegur útreikningur á dómkröfum. Samkvæmt skjalinu hljóðuðu kröfurnar þannig: „Þess er aðallega krafist [að] viðurkennt verði að lánasamningur dags. 7. júní 2007 og kaup í Peningabréfum Landsbankans ISK fyrir andvirði samningsins, séu ógildir löggerningar og því skulu aðilar verða eins settir og samningarnir hefðu ekki verið gerðir, sbr. 109. gr. laga 21/1991.

Til vara er þess krafist að viðurkennd verði forgangskrafa sóknaraðila skv. 112. gr. laga 21/1991 að fjárhæð kr. 18.256.064 og almenn krafa skv. 113. gr. laga 21/1991 að fjárhæð 8.278.913 í bú varnaraðila, auk dráttarvaxta frá 6. október 2008.

Til þrautavara er þess krafist að viðurkennd verði almenn krafa sóknaraðila skv. 113. gr. laga 21/1991 að fjárhæð kr. 44.907.552 í bú varnaraðila, auk dráttarvaxta frá 22. október 2010.“

Tekið er fram í skjalinu að kröfur sem fram komu í greinargerð sóknaraðila skuli eftir sem áður standa sem málsástæður að baki hinum nýju kröfum.

Varnaraðili mótmælti hinni nýju kröfugerð að því leyti sem kröfurnar væru frábrugðnar kröfulýsingu sóknaraðila við slit varnaraðila, svo og vegna þess að þær væru of seint fram komnar.

Við síðari aðalmeðferð málsins, 22. febrúar sl., krafðist sóknaraðili þess enn að ofangreindar kröfur kæmust að í málinu, og vísaði í því sambandi til ummæla í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 672/2010, sem hann taldi styðja heimild sína fyrir kröfunum. Yrði dómurinn hins vegar ekki við þeirri kröfu, kvaðst sóknaraðili halda til streitu öllum kröfum sínum sem hann hefði áður gert í greinargerð til dómsins. Við sama tækifæri ítrekaði varnaraðili mótmæli sín við því að kröfur þessar kæmust að, enda væru þær allt of seint fram komnar. Þar að auki væru þær reistar á allt öðrum grundvelli en aðalkrafa sóknaraðila og rúmuðust því ekki innan marka hennar. Um leið mótmælti hann skilningi sóknaraðila á fyrrnefndum dómi Hæstaréttar og taldi að með honum hefði rétturinn aðeins látið uppi það álit að varakröfur sóknaraðila í greinargerð hans væru í meginatriðum reistar á sama grundvelli og aðalkrafan, og rúmuðust því innan marka 1. mgr. 177. gr. laga nr. 21/1991. Krafðist hann þess að hinum nýjum kröfum sóknaraðila yrði vísað frá dómi, en til vara að þeim yrði hafnað.

Eins og fram hefur komið kvað héraðsdómur upp úrskurð í máli þessu 19. nóvember 2010. Var aðalkröfu sóknaraðila þar hafnað, en öllum varakröfum hans vísað frá dómi. Hæstiréttur ómerkti þann úrskurð með dómi réttarins 26. janúar sl. í málinu nr. 672/2010 og vísaði málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar. Í forsendum dómsins segir m.a.: „Varakröfur sóknaraðila hafa að sönnu ekki sætt meðferð til jöfnunar ágreinings samkvæmt lögum nr. 21/1991 eins og aðalkrafa hans. Varakröfurnar eru í meginatriðum reistar á sama grundvelli og aðalkrafan, það er að sóknaraðili telur sig ekki bundinn af þeim löggerningum, sem um ræðir, og þess vegna eigi hann rétt á því að hafa upp til vara peningakröfur á hendur varnaraðila, sem koma eigi til úrlausnar verði aðalkröfu hans hafnað. Ætla verður sóknaraðila nokkurt svigrúm við að koma að varakröfum í héraðsgreinargerð í málum eins og hér er til úrlausnar. Eins og áður greinir eru varakröfur sóknaraðila reistar á sama grundvelli og aðalkrafa hans og koma fyrst til úrlausnar að henni frágenginni. Er fallist á með sóknaraðila að þær rúmist innan þeirra marka sem 1. mgr. 177. gr. laga nr. 21/1991 heimilar.“

Aðalkrafa sóknaraðila, samkvæmt endanlegri kröfugerð hans í áðurnefndu skjali, er efnislega samhljóða aðalkröfu hans í greinargerð, svo og þeirri kröfu sem hann lýsti í kröfulýsingu sinni til varnaraðila. Með henni leitar sóknaraðili viðurkenningar dómsins fyrir því að tveir löggerningar séu óskuldbindandi fyrir hann, annars vegar lánssamningur frá 7. júní 2007 en hins vegar kaup hans á hlutdeildarskírteinum í Peningabréfum Landsbankans ISK fyrir andvirði lánsins, og að aðilar verði í kjölfarið eins settir og samningarnir hefðu ekki verið gerðir. Verði krafan viðurkennd telur sóknaraðili það leiða til þess að hann fái afhent tiltekin verðmæti, sem hann kveður vera í vörslum varnaraðila, og vísar í því efni til 109. gr. laga nr. 21/1991.

Fram kemur í gögnum málsins að sóknaraðili átti hlutdeildarskírteini í Peningabréfum Landsbankans ISK áður en hann ákvað að taka lán hjá varnaraðila og auka með því eign sína í peningamarkaðssjóðnum. Ekki er upplýst um verðmæti eignarinnar á þeirri stundu, en af tölulegum útreikningi sem fylgdi endanlegri kröfugerð sóknaraðila, verður ráðið að við slit peningamarkaðssjóðsins hafi eignin svarað til 843.586,91 krónu að nafnverði. Fyrir liggur hins vegar að fyrir andvirði lánsfjárins keypti sóknaraðili hlutdeildarskírteini að nafnverði 765.488,97 krónur. Við lántökuna lét sóknaraðili varnaraðila í té handveð í peningabréfum sínum, alls að nafnverði 984.918,44 krónur, og því ljóst að til tryggingar láninu stóð bæði andvirði hinna nýkeyptu hlutdeildarskírteina og hluti af eldri eign sóknaraðila í peningamarkaðssjóðnum.

Yrði dómurinn við aðalkröfu sóknaraðila yrði niðurstaðan sú að báðir aðilar yrðu eins settir og ef samningarnir hefðu aldrei verið gerðir. Í því fælist jafnframt að hvorugur aðila ætti þá kröfu á hendur hinum, varnaraðili ætti enga kröfu á grundvelli lánssamningsins og sóknaraðili ætti að sama skapi ekki þau hlutdeildarskírteini í Peningabréfum Landsbankans ISK sem hann keypti fyrir andvirði lánsins, að nafnverði 765.488,97 krónur. Í gögnum málsins er engin grein gerð fyrir því hvaða sérgreindu verðmæti sóknaraðili telur sig eiga í vörslum varnaraðila, yrði fallist á aðalkröfu hans. Af áðurnefndu fylgiskjali með endanlegri kröfugerð hans verður hins vegar helst ráðið að verðmæti þessi séu andvirði þeirra hlutdeildarskírteina sem hann átti fyrir í peningamarkaðssjóðnum áður en hann jók þar hlut sinn í júní 2007. Í varakröfunni eru þau verðmæti tilgreind í peningum og þess krafist að þær fjárhæðir verði viðurkenndar, annars vegar sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991, en hins vegar sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. sömu laga. Varakrafan felur þannig ekki í sér kröfu um afhendingu á verðmætum eins og gert er ráð fyrir í fyrri kröfum sóknaraðila fyrir dóminum.

Taka verður undir það með varnaraðila að varakrafa sóknaraðila er hér allt annars eðlis en aðalkrafa hans, bæði efnislega og að því er varðar viðurkenningu á rétthæð hennar. Þá verður að telja að krafan feli í sér verulega breytingu frá fyrri kröfugerð sóknaraðila, og án þess að varnaraðili hafi haft nokkur tök á að taka afstöðu til hennar eða málsástæðna að baki henni. Krafan er jafnframt reist á öðrum grundvelli en aðalkrafan, þar sem hún lýtur ekki að þeim ágreiningi sem er til úrlausnar í málinu, heldur fyrst og síðast að þeim verðmætum sem sóknaraðili átti í peningamarkaðssjóði áður en kom til þeirra lögskipta milli aðila sem hér er fjallað um. Reyndar verður ekki séð að deilt sé um þau verðmæti, a.m.k. ekki þann hluta fjárhæðarinnar sem sóknaraðili krefst að viðurkenndur verði sem forgangskrafa. Þannig virðist enginn ágreiningur um að sóknaraðili eigi rétt til þeirrar fjárhæðar, komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að ógilda beri umrædda löggerninga. Gögn málsins benda og til þess að umrædd fjárhæð hafi þegar verið lögð inn á tiltekinn reikning í vörslum NBI hf., sem andvirði þeirra hlutdeildarskírteina sem sóknaraðili átti við slit peningamarkaðssjóðsins. Verður því heldur ekki séð að sóknaraðili hafi lögvarða hagsmuni af því að skorið verði úr um tilvist eða efni kröfunnar, nema að því leyti sem varðar þá fjárhæð sem hann telur að viðurkenna beri sem almenna kröfu. Sú krafa er þó ekki hér til úrlausnar þar sem sóknaraðili hefur ekki fyrr gert neina kröfu á þeim grundvelli og því síður teflt fram rökum henni til stuðnings. Með ofanritað í huga er það álit dómsins að varakrafa sóknaraðila samkvæmt endanlegri kröfugerð hans rúmist engan veginn innan marka aðalkröfunnar. Með vísan til 5. mgr. 101. gr. og 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 verður henni því vísað frá dómi. Hinu sama gegnir um þrautavarakröfuna. Raunar telur dómurinn þá kröfu svo óljósa að erfitt sé að sjá á hvaða grundvelli hún er reist. Þannig virðist sóknaraðili byggja á því að lánssamningur aðila sé gildur, en að varnaraðili beri ábyrgð á því að andvirði hlutdeildarskírteina sem hann keypti fyrir lánsfjárhæðina, og voru innleyst 28. október 2008, sé ekki hið sama og lánsfjárhæðin 21. október 2010. Verður ekki séð að sú krafa eigi sér nokkra stoð í gögnum málsins.

Kröfur sóknaraðila samkvæmt greinargerð hans til dómsins.

Eins og áður greinir á mál þetta rætur að rekja til þess að sóknaraðili tók lán hjá varnaraðila 7. júní 2007, að jafnvirði 20.000.000 íslenskra króna, að öllu leyti í japönskum yenum. Lánið átti að endurgreiða í einu lagi, 1. júní 2009, en lántaka bar þó að greiða vexti á mánaðarfresti allan lánstímann. Vextir voru breytilegir, jafnháir LIBOR vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni, auk 2% vaxtaálags. Tekið er fram í lánssamningi að greiði lántaki afborganir, vexti og dráttarvexti eða aðrar greiðslur í íslenskum krónum skuli hann greiða samkvæmt sölugengi bankans á gjalddaga. Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu lánsins var varnaraðila sett að handveði peningabréf í eigu sóknaraðila, alls að nafnverði 984.918,44 krónur. Allir stjórnarmenn sóknaraðila undirrituðu bæði lánssamninginn og handveðsyfirlýsinguna. Í skýrslu sinni fyrir dómi kvaðst forsvarsmaður sóknaraðila sjálfur hafa ákveðið að lánið yrði í japönskum yenum, enda hefði hann fregnað að þróun yensins væri hagstæð gagnvart íslenskri krónu. Sagði hann að lánið hefði verið tekið til kaupa á hlutdeildarskírteinum í Peningabréfum Landsbankans ISK, til ávöxtunar. Heimsfriðarsamtökin hefðu áður fjárfest í peningabréfum og ættu þar hlutdeildarskírteini fyrir. Ávöxtun hefði verið mjög góð. Sjálfur hefði hann fylgst með þróun peningamarkaðssjóðsins í fleiri ár og hefði hann talið peningabréfin mjög góða og örugga fjárfestingu. Tók hann sem dæmi að peningabréfin hefðu skilað allt að 20.000 króna ávöxtun á hverjum degi, allt fram að hruni. Bæði forsvarsmaður sóknaraðila og aðrir stjórnarmenn samtakanna sögðu fyrir dómi að þeim hefði ekki verið kynnt sú áhætta sem gæti falist í þessum viðskiptum. Í gögnum málsins kemur fram að 8. október 2008 var höfuðstóll lánsins hinn sami og upphafleg lánsfjárhæð, 38.639.876  japönsk yen. Þá liggur fyrir bréf frá NBI hf., þar sem staðfest er að umrætt lán hafi samkvæmt ákvörðun Fjármálaeftirlitsins verið flutt frá varnaraðila til NBI hf. 9. október 2008. Samkvæmt tilkynningu frá varnaraðila til sóknaraðila 28. október 2008 var peningamarkaðssjóðum í rekstri Landsvaka hf. slitið, og nam útgreiðsluhlutfall fyrir Peningabréf Landsbankans ISK 68,8%. Var virði hlutar sóknaraðila greitt inn á tilgreindan reikning hjá NBI hf. Varnaraðili heldur því fram að sóknaraðila beri að beina kröfum sínum að NBI hf., þar sem lánssamningi aðila hafi verið ráðstafað til hins nýja banka með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2007. Dómurinn getur ekki fallist á þessi rök, og er þá sérstaklega til þess horft að lánssamningurinn er órjúfanlega tengdur þeim viðskiptum sem hér er um deilt og krafist er að verði ógilt. Byggir sóknaraðili m.a. á því að varnaraðili hafi átt frumkvæði að þeim viðskiptum, beitt hann blekkingum og ekki upplýst hann um þá áhættu sem í þeim fælist. Þar sem umrædd viðskipti áttu sér stað milli sóknaraðila og varnaraðila fær dómurinn ekki séð að sóknaraðila sé unnt að haga aðalkröfu sinni með öðrum hætti en hann gerir. Í því sambandi er minnt á að til tryggingar lánssamningnum setti sóknaraðili að handveði þau hlutdeildarskírteini sem hann keypti fyrir andvirði lánsins, en í málinu gerir hann einnig kröfu um að þau kaup verði ógilt.

Í máli þessu kveðst sóknaraðili einkum byggja kröfur sínar á skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, sérstaklega umfjöllun um Peningabréf Landsbankans, en einnig á því að varnaraðili hafi ekki starfað í samræmi við þær reglur sem honum hafi borið að fara eftir. Í því sambandi vísar hann til II. kafla laga nr. 33/2003, um verðbréfaviðskipti, og laga nr. 30/2003, um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði. Þá er á því byggt að ákvæði III. kafla laga nr. 7/1936 eigi við í þessu tilviki, einkum 30., 31., 32., 33., 36. gr. og 36. gr. a-d. Enn fremur vísar hann til reglna Evrópusambandsins, sbr. t.d. MiFID tilskipunarinnar, þar sem þær feli í sér skyldur sem séu eða eigi að vera lögfestar hér á landi. Loks kveðst hann vísa til ákvæða laga nr. 121/1994, um neytendalán, og telur að stöðu sinni megi öldungis jafna við einstakling í neytendaviðskiptum.

Málatilbúnaður sóknaraðila er nokkuð óljós, og á það bæði við um kröfur hans og málsástæður. Þannig er vandkvæðum bundið að tengja einstakar málsástæður við hverja kröfu um sig, en ekki er síður örðugt að henda reiður á til hvaða réttarreglu sóknaraðili er að vísa hverju sinni. Almennar tilvísanir til laga eða einstakra kafla þeirra gefa litla vísbendingu um hvaða háttsemi varnaraðila það er, sem sóknaraðili telur að leiða eigi til þess að taka skuli kröfur hans til greina. Rétt er hins vegar að taka fram að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis er ekki réttarheimild og hefur ekki sönnunargildi við úrlausn þessa máls, þótt niðurstöður hennar staðfesti að ýmsu hafi verið áfátt í rekstri Landsbanka Íslands hf. áður en Fjármálaeftirlitið tók yfir starfsemi bankans. Þá geyma hvorki lög nr. 33/2003 né lög nr. 30/2003 nein ákvæði um ógildi samninga vegna meintra brota starfsmanna varnaraðila á ótilgreindum ákvæðum þeirra laga. Ekki stoðar heldur sóknaraðila að vísa hér til MiFID tilskipunarinnar, þar eð ákvæði hennar voru fyrst innleidd í íslenskan rétt með lögum nr. 108/2007, sem tóku gildi 1. nóvember 2007. Því síður getur sóknaraðili byggt rétt á lögum um neytendalán nr. 121/1994, þar sem þau lög eiga hér ekki við, sbr. a-lið 4. gr. þeirra. Í ljósi þessa verður ekki leitað stoðar fyrir kröfum sóknaraðila í öðrum réttarheimildum en ákvæðum III. kafla laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, með síðari breytingum. Byggir sóknaraðili á því að áður tilgreind ákvæði þeirra laga eigi hér við.

Ekkert í gögnum málsins styður fullyrðingar sóknaraðila um að starfsmenn varnaraðila hafi átt frumkvæði að þeim viðskiptum sem hér er fjallað um, að þeir hafi beitt blekkingum við gerð samninganna, ekki sinnt skyldum sínum til ráðgjafar eða lofað því að engin áhætta væri þeim samfara. Ekkert hald þykir heldur í þeirri málsástæðu að öðrum stjórnarmönnum hafi ekki verið kunnugt um áhættu viðskiptanna, enda liggur fyrir að allir undirrituðu þeir bæði lánssamninginn og handveðsyfirlýsinguna, og verður að gera ráð fyrir að þeir hafi lesið skjölin áður. Þá verður ekki séð að varnaraðili eða starfsmenn hans hafi á neinn hátt átt þátt í þeirri ákvörðun að andvirði lánsins var varið til kaupa á Peningabréfum Landsbankans ISK. Þvert á móti liggur fyrir að forsvarsmaður sóknaraðila tók sjálfur ákvörðun um að leita eftir láni hjá varnaraðila, beinlínis í þeim tilgangi að kaupa Peningabréf Landsbankans ISK, til ávöxtunar lánsfjárins, og bendir ekkert til annars en að hann hafi annaðhvort einn, eða með vitneskju annarra stjórnarmanna tekið ákvörðun um þá ráðstöfun, enda hafði hann góða reynslu af slíkri ávöxtun. Með hliðsjón af reynslu forsvarsmanns sóknaraðila og eðlis viðskiptanna telur dómurinn ótrúverðuga þá skýringu forsvarsmannsins að hann hafi ekki gert sér grein fyrir því að töluverð áhætta fylgdi slíkum viðskiptum. Að þessu virtu eru engin efni til að fallast á þau rök sóknaraðila að meta skuli umrædda löggerninga óskuldbindandi á grundvelli tilvitnaðra ákvæða III. kafla laga nr. 7/1936. Verður aðalkröfu sóknaraðila því hafnað.

Varnaraðili telur óhjákvæmilegt að öllum varakröfum sóknaraðila verði vísað frá dómi, enda hafi þeim kröfum ekki verið lýst í kröfulýsingu og slitastjórn varnaraðila því ekki fjallað um þær.

Í 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., er mælt fyrir um efni kröfulýsingar. Kemur þar fram að í kröfulýsingu skuli tiltaka kröfur svo skýrt sem verða má. Einnig skal þar greina þær málsástæður sem kröfuhafi byggir rétt sinn á. Samkvæmt 118. gr. sömu laga hefur vanlýsing kröfu að jafnaði þau áhrif að hún glatast gagnvart þrotabúi. Í 120. gr. laganna er mælt fyrir um með hvaða hætti kröfuhafi geti komið á framfæri mótmælum við afstöðu skiptastjóra til viðurkenningar kröfu sinnar, svo og um skyldur skiptastjóra til að reyna að jafna ágreining um lýsta kröfu. Takist ekki að jafna ágreining um lýsta kröfu, er mælt fyrir um að skiptastjóri skuli beina málefninu til héraðsdóms eftir 171. gr. laganna.

Þrátt fyrir að 1. mgr. 177. gr. laga nr. 21/1991 kveði á um að í greinargerð sóknaraðila til héraðsdóms skuli koma fram til fullnaðar hverjar kröfur hann hafi uppi og á hverju þær séu byggðar, telur dómurinn að skýra verði ákvæðið með hliðsjón af öðrum ákvæðum laganna, og þá einkum þeim reglum sem gilda um kröfulýsingu og aðkomu skiptastjóra og annarra kröfuhafa að málefnum þrotabúsins. Í því ljósi álítur dómurinn að umrætt ákvæði 1. mgr. 177. gr. verði ekki skilið á þann hátt að með því sé sóknaraðila veitt heimild til að koma að algerlega nýjum kröfum og málsástæðum, eftir að málefninu hefur verið beint til héraðsdóms, nema með samþykki varnaraðila. Í ákvæðinu felist hins vegar heimild til að gera ítarlegri grein fyrir þeim kröfum sem áður hafi verið lýst í kröfulýsingu, svo og málsástæðum að baki þeim. Gagnstæð niðurstaða kynni að leiða til þess að sóknaraðili gæti komið nýjum kröfum að löngu eftir lok kröfulýsingarfrests, án þess að skiptastjóri hefði nokkur tök á að sannreyna kröfurnar, taka afstöðu til þeirra og eftir atvikum reyna að jafna ágreining um þær. Um leið væri augljós hætta á að hagsmunum annarra kröfuhafa yrði raskað, enda hefðu þeir þá engin tök á að mótmæla afstöðu skiptastjóra til viðurkenningar hinna síðbúnu krafna. Ályktun þessi verður dregin af dómi Hæstaréttar í málinu nr. 759/2009, sem upp var kveðinn 20. janúar 2010.

Í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 672/2010 frá 26. janúar sl. var ekki fallist á rök héraðsdómara um að varakröfur sóknaraðila í greinargerð hans væru nýjar kröfur, og bæri því að vísa þeim frá dómi. Þvert á móti taldi rétturinn varakröfur sóknaraðila í meginatriðum reistar á sama grundvelli og aðalkrafa hans. Samkvæmt því verður hér tekin efnisleg afstaða til varakrafna sóknaraðila.

Fyrsta varakrafa sóknaraðila er þess efnis að krafa varnaraðila á hendur sóknaraðila á grundvelli 20.000.000 króna lánssamnings skuli takmarkast við andvirði þeirra hlutdeildarskírteina í Peningabréfum Landsbankans ISK, sem keypt voru fyrir andvirði lánssamningsins. Þrautaþrautavarakrafan er nokkurn veginn samhljóða fyrstu varakröfunni, en gengur þó lengra að því leyti að í fyrrnefndu kröfunni er þess krafist að krafan samkvæmt lánssamningnum takmarkist við andvirði þeirra hlutdeildarskírteina sem sett voru varnaraðila að handveði. Í kröfunum felst að varnaraðili láti nægja að andvirði innleystra hlutdeildarskírteina, annars vegar að nafnverði 765.488,97 krónur, en hins vegar að nafnverði 984.918,44 krónur, gangi til greiðslu upp í lánssamninginn, og að ekki verði krafist greiðslu á því sem eftir stendur. Miðað við gengi hlutdeildarskírteinanna við innlausn þeirra 28. október 2008, þ.e. 21,641, svarar fyrra nafnverð til 16.565.945 króna, en síðara nafnverð til 21.314.620 króna. Samkvæmt útreikningi sóknaraðila var staða lánsins 21. október 2010 53.194.274 krónur. Kröfunum til stuðnings byggir sóknaraðili á því að meirihluti stjórnar sóknaraðila hafi talið viðskipti þessi áhættulaus og að aðeins andvirði hlutdeildarskírteinanna stæði til fullnustu lánsins. Einnig er vísað til þess að algengt hafi verið í viðskiptum íslenskra banka að lántakandi væri laus við alla áhættu, en fengi hins vegar allan ávinning. Loks telur sóknaraðili að starfsmenn varnaraðila hafi lofað því að viðskiptin yrðu áhættulaus og að einungis yrði gengið að hlutdeildarskírteinunum ef illa færi. Málsástæður þessar eru ekki studdar neinum gögnum og því haldlausar. Þegar af þeirri ástæðu verður báðum kröfunum hafnað.

Með þrautavarakröfu sinni leitar sóknaraðili viðurkenningar á því að óheimilt hafi verið að tengja höfuðstól umrædds lánssamnings við gengi erlendrar myntar, sbr. VI. kafli laga nr. 38/2001. Beri því að líta svo á að höfuðstóllinn sé óverðtryggður. Verði fallist á þessa málsástæðu telur sóknaraðili ljóst að lánsfjárhæðin sé lægri en nemi samtölu á verðmæti þeirra hlutdeildarskírteina sem keypt hafi verið fyrir andvirði lánsins og þeirra sem sett hafi verið sem handveð fyrir láninu.

Dómurinn hefur engin gögn undir höndum sem staðfest geta fullyrðingu sóknaraðila um fjárhæð lánsins, ef fallist yrði á þau rök hans að lánið bryti í bága við ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001. Hins vegar fær dómurinn ekki séð að varnaraðili gæti þá gengið að frekari tryggingum en samkvæmt handveðsyfirlýsingunni, en með henni var varnaraðila sett að handveði hlutdeildarskírteini sóknaraðila að nafnverði 984.918,44 krónur.

Hér að framan hefur verið gerð grein fyrir helstu ákvæðum umrædds lánssamnings. Fram er einnig komið að forsvarsmaður sóknaraðila óskaði sérstaklega eftir því að lánsfjárhæðin yrði í japönskum yenum, enda hefði hann fregnað að þróun yensins væri hagstæð gagnvart íslenskri krónu. Ekki er um það deilt að varnaraðili keypti í þessu skyni 38.639.876 japönsk yen 11. júní 2007 og seldi þau samdægurs fyrir íslenskar krónur. Daginn eftir, 12. júní, voru síðan keypt hlutdeildarskírteini í Peningabréfum Landsbankans ISK, að nafnverði 765.488,97 krónur. Meðal gagna málsins er einnig yfirlit yfir stöðu lánsins 8. október 2008. Af því má sjá að ógjaldfallnar eftirstöðvar höfuðstóls eru þær sömu og við töku lánsins, 38.639.876 japönsk yen. Ógjaldfallnir vextir eru þar tilgreindir 21.563 japönsk yen.

Þegar litið er til efnis lánssamningsins og ofantalinna atriða getur dómurinn ekki fallist á að skuldbinding sóknaraðila samkvæmt umræddum lánssamningi sé í íslenskum krónum, og því í andstöðu við ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001. Þótt samningurinn kveði að sönnu á um að  lánsfjárhæðin sé jafnvirði 20.000.000 króna í japönskum yenum, verður að hafa í huga að sóknaraðili óskaði eftir þeirri lánsfjárhæð til kaupa á hlutdeildarskírteinum, en jafnframt óskaði hann eftir því lánið yrði í japönskum yenum. Engin ákvæði eru þar um að lánsfjárhæðin sé bundin gengi hinnar erlendu myntar. Ekki er þar heldur að finna ákvæði um að lántaki skuli endurgreiða lánsfjárhæðina, vexti eða afborganir í íslenskum krónum. Hins vegar er tekið fram að „greiði lántaki afborganir, vexti og dráttarvexti eða aðrar greiðslur í íslenskum krónum skal hann greiða samkvæmt sölugengi bankans á gjalddaga.“ Samningsákvæðin eru þannig verulega frábrugðin þeim samningsákvæðum, þar sem dómstólar hafa fallist á að skuldbinding sé í raun í íslenskum krónum, en bundin gengi erlendrar myntar, sbr. dóma Hæstaréttar nr. 92/2010, 153/2010, 603/2010 og 604/2010. Eru því ekki skilyrði til að fallast á þrautavarakröfu sóknaraðila.

Dómurinn hefur áður komist að þeirri niðurstöðu að sóknaraðili hafi í engu fært sönnur á fullyrðingar sínar um að varnaraðili hafi að einhverju leyti sýnt af sér saknæman skort á upplýsingum og ráðgjöf gagnvart sóknaraðila í aðdraganda þeirra viðskipta sem hér er fjallað um. Eru því ekki skilyrði til að fella bótaábyrgð á varnaraðila samkvæmt þrautaþrautaþrautavarakröfu sóknaraðila. Bótakrafan er að auki vanreifuð, þar sem hún felur hvorki í sér nægilega afmörkun á meintu tjóni né hinni bótaskyldu háttsemi. Af þeirri ástæðu verður þeirri kröfu einnig hafnað.

Samkvæmt öllu ofanrituðu er það niðurstaða dómsins að vísa beri frá dómi varakröfum sóknaraðila í endanlegri kröfugerð hans, en hafna öllum öðrum kröfum hans. Í ljósi þeirrar niðurstöðu, svo og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila málskostnað, sem ákveðst hæfilegur 250.000 krónur.

Ingimundur Einarsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn.

Ú R S K U R Ð A R O R Ð:

Vísað er frá dómi varakröfum sóknaraðila, Heimsfriðarsamtaka fjölskyldna, í endanlegri kröfugerð hans 22. október 2010 á hendur varnaraðila, Landsbanka Íslands hf. Öllum öðrum kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila í máli þessu er hafnað.

Sóknaraðili greiði varnaraðila 250.000 krónur í málskostnað.

Ingimundur Einarsson