Dómstólaleit

Dómur

Mál þetta, sem höfðað var með stefnu birtri á tímabilinu frá 12. júlí til 3. september 2022 og sakaukastefnu birtri 15. nóvember sama ár, var dómtekið 7. mars 2024.

Stefnendur eru Guðrún Rósalind Jóhannsdóttir, […], Jóhann Jóhannsson, […], Hjördís Margrét Bjarnason, […], Sigrún Jónatansdóttir, […], og Sóley Enid Jóhannsdóttir, […].

Stefndu eru Málamiðlun ehf., […], Nesvellir íbúðir ehf., […], P190 ehf., […], Reykjanesbær, […], Ásdís Kristinsdóttir, […], Baldur Baldursson, […], Finnbogi G. Kjartansson, […], Gígja Friðgeirsdóttir, […], Guðgeir Smári Árnason, […], Guðjón Skúlason, […], Guðlaug Málfríður Pálsdóttir, […], Guðmundur Óskarsson, […], Guðrún Greipsdóttir, […], Gylfi Pálsson, […], Hörður Óskarsson, […], Hrafnhildur Jónsdóttir, […], Ingvi Jón Kjartansson, […], Jóhanna Guðrún Finnsdóttir, […], Júlíus Baldursson, […], Kjartan Már Kjartansson, […], Magnús J. Kjartansson, […], Margrét Óskarsdóttir, […], María Baldursdóttir, […], María Ingibjörg Valdimarsdóttir, […], Ómar Baldursson, […], Reynir Gunnþórsson, […], Sif Jónsdóttir, […], Sigrún Kjartansdóttir, […], Sigrún Ólafsdóttir, […], Sigurveig Una Jónsdóttir, […], Skúli Skúlason, […], Stefán Guðmundsson, […], Unnur Óskarsdóttir, […], Unnur Pálsdóttir, […], Viktor Borgar Kjartansson, […], Þórður Óskarsson, […], Þórir Valgeir Baldursson, […], Þröstur Árnason, […], db. Sigurgeirs Þorvaldssonar, […], db. Jóns Ísleifssonar, […], db. Oddrúnar Halldórsdóttur, […], db. Agnesar Sæmundsdóttur, […], db. Kristjönu Sigríðar Pálsdóttur, […], db. Sigríðar Höllu Einarsdóttur, […], db. Soffíu Petreu Gunnlaugsdóttur, […], db. Pálínu Ágústsdóttur, […], Andrés I. Guðmundsson, […], Auður Svanborg Óskarsdóttir, […], Benedikt Á. Guðmundsson, […], Dagbjartur Helgi Guðmundsson, […], Númi Jónsson, […], og Skúli Hafþór Hermannsson, […].

Endanleg dómkrafa stefnenda er að viðurkennt verði með dómi að þau eigi forkaupsrétt að 54.667.745 hlutum í stefnda félaginu Nesvellir íbúðir ehf., á grundvelli samþykkts kauptilboðs stefnda P190 ehf. í hlutafé stefnda Nesvalla íbúða ehf., dagsetts 29. mars 2022, sem samþykkt var af hálfu stefnda Málamiðlunar ehf. fyrir hönd 90,72% hluthafa í félaginu þann 30. apríl 2022. Þá krefjast stefndendur málskostnaðar með álagi óskipt úr hendi stefndu.

Þau stefndu sem hafa látið mál þetta til sín taka krefjast öll sýknu af kröfum stefnenda. Þá krefjast umrædd stefndu hvert fyrir sig málskostnaðar óskipt úr hendi stefnenda.

Stefndu Andrés I. Guðmundsson, Auður Svanborg Óskarsdóttir, Benedikt Á. Guðmundsson, Dagbjartur Helgi Guðmundsson, Númi Jónsson og Skúli Hafþór Hermannsson hafa ekki látið mál þetta til sín taka.

Stefndu Nesvellir íbúðir ehf. og P190 ehf. kröfðust þess upphaflega báðir aðallega að máli þessu yrði vísað frá dómi. Með úrskurði dómsins 19. júní 2023 var öðrum dómkröfum stefnenda en framangreindri viðurkenningarkröfu þeirra vísað frá dómi.

I.

Helstu málsatvik

Stefndi Nesvellir íbúðir ehf. er einkahlutafélag sem starfar eftir ákvæðum laga um húsnæðismál nr. 44/1998. Félagið var stofnað árið 2006 sem búseturéttarfélag fyrir 55 ára og eldri. Félagið á nú og leigir út til eldri borgara samtengt húsnæði í Reykjanesbæ sem samanstendur bæði af öryggisíbúðum og raðhúsum.

Félagið varð fyrir fjárhagslegum skakkaföllum á fyrstu starfsárum sínum og var m.a. leyst úr efiðri stöðu þess í lok árs 2015 með því að breyta kröfum búseturéttarhafa á hendur félaginu í hlutafé. Þeir sem þá tóku við eignarhaldi á félaginu voru 29 talsins og samanstóð hluthafahópurinn af þeim búseturéttarhöfum sem enn bjuggu í húsnæði félagsins, dánarbúum búseturéttarhafa og Reykjanesbæ.

Eitt þeirra dánarbúa sem þá tóku við hlutafé í félaginu var dánarbú Jóhanns Péturssonar en stefnendur eru erfingjar hans. Samkvæmt framlögðum gögnum lést Jóhann Pétursson 19. september 2013. Erfingjum hans var veitt leyfi til einkaskipta á búi hans 13. nóvember sama ár og var einkaskiptum lokið 6. desember það ár og erfðafjárskýrslu skilað sama dag. Einkaskipti voru svo endurupptekin 2. apríl 2014 og þeim lokið á ný sama dag. Við andlát átti Jóhann Pétursson samkvæmt framansögðu sem búseturéttarhafi kröfu á hendur stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. sem breytt var í hlutafé árið 2015. Var dánarbú hans skráð hluthafi í félaginu allt þar til einkaskipti voru tekin upp á ný 7. júní 2022, umrætt hlutafé lagt út til stefnenda og einkaskiptum svo aftur lokið. Stefnendur eiga nú samtals 2,444% hlutafjár í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. Í byrjun árs 2022 tók stjórn félagsins ákvörðun um að afla verðmats á því. Að því fengnu tók stjórn þess ákvörðun um að ganga til viðræðna við stefnda P190 ehf. um hugsanleg kaup á félaginu. Niðurstaðan af þeim viðræðum var samkomulag um helstu skilmála kaupsamnings vegna kaupa stefnda P190 ehf. á hlutafé stefnda Nesvalla íbúða ehf., milli stefnda P190 ehf. og stefnda Málamiðlunar ehf., fyrir hönd hluthafa félagsins, dagsett 29. mars 2022. Undir umrætt samkomulag var einnig ritað af hálfu stefnda Nesvalla íbúða ehf. Í 1. kafla framangreinds samkomulags sem ber yfirskriftina „Inngangur“ er í grein 1.3 m.a. kveðið á um að umrætt samkomulag útlisti helstu skilmála og skilyrði fyrir viðskiptum milli kaupenda og seljenda með hlutabréf í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. Þeir skilmálar og skilyrði sem fram komi í samkomulaginu séu ekki tæmandi. Þá er í grein 1.4 mælt fyrir um að gengið sé út frá því að efnisatriði varðandi kaup á hlutafé í félaginu verði nánar útfærð í endanlegum kaupsamningi, gangi viðskiptin eftir milli aðila. Þá segir í grein 1.5 að stefndi Málamiðlun ehf. sé umboðsaðili hluthafa og hafi milligöngu um sölu á hlutafé félagsins ef viðskipti milli aðila gangi eftir.

Í 2. kafla samkomulagsins sem ber yfirskriftina „Hið selda“ kemur fram í grein 2.1 að samkvæmt samkomulagi þessu bjóðist kaupandi til að kaupa allt hlutafé stefnda Nesvella íbúða ehf. ásamt áhvílandi skuldum þess. Í grein 2.3 kemur svo fram að forsenda kaupanda fyrir samkomulaginu sé að hluthafar félagsins sem ráða yfir að lágmarki 90% af útgefnu hlutafé þess undirgangist samkomulagið og endanlegan kaupsamning sem og að stjórn félagsins fyrir þess hönd og hluthafar þess falli frá forkaupsrétti vegna sölu hluta í félaginu vegna fyrirhugaðra viðskipta.

Í 3. kafla samkomulagsins sem ber yfirskriftina „Kaupverð hins selda, afhending og greiðsla“ segir svo í grein 3.1 að kaupverð hins selda að meðtöldum áhvílandi skuldum nemi 3.000.000.000 króna. Þá segir í grein 3.2 að endanlegt kaupverð hlutabréfa félagsins ráðist af þar tilgreindum þáttum. Í meginatriðum er svo kveðið á um að það skuli ráðast af stöðu áhvílandi lána félagsins hjá HMS á samþykktardegi, en samþykktardagur skuli vera sá dagur er 90% hluthafa hafa samþykkt formlegt kauptilboð kaupanda, sem og af niðurstöðu áreiðanleikakönnunar kaupanda á annars vegar leigusamningum félagsins og framtíðarvirði þeirra sem og á ástandi leigueigna þess og fyrirsjáanlegum kostnaði við viðhald þeirra. Í grein 3.3 kemur svo fram að kaupandi skuli greiða kaupverðið með greiðslu á vörslureikning stefnda Málamiðlunar ehf. á afhendingardegi. Loks kemur í grein 3.4 fram að afhending skuli fara fram þegar skilyrði endanlegs kaupsamnings hafi verið uppfyllt eða frá þeim fallið.

Í greinum 4. kafla samkomulagsins sem ber yfirskriftina „Einkaviðræður“ er í meginatriðum kveðið á um það að með undirritun sinni á samkomulaginu staðfesti aðilar þess að komist hafi á samkomulag um einkaviðræður þeirra á milli um sölu á hlutafé félagsins og hvað í því felist. Í greinum 5. kafla samkomulagsins er svo kveðið á um ýmsa fyrirvara sem þurfi að uppfylla áður en endanlegur kaupsamningur verði undirritaður, m.a. um fjárhagslega og lagalega áreiðanleikakönnun kaupanda, samþykki bæði stjórnar og hluthafafundar kaupanda og að fyrir liggi samþykktir ársreikningar stefnda Nesvalla íbúða ehf. vegna næstliðins rekstrarárs og að í þeim komi ekkert fram sem geti haft neikvæð áhrif á hið selda að mati kaupanda.

Í greinum 6. kafla samkomulagsins sem ber yfirskriftina „Skilyrði og forsendur kaupanna“ eru viðkomandi skilyrði og forsendur svo útlistuð. Þar kemur m.a. fram í grein 6.1 að það sé skilyrði og forsenda að samkomulag náist um endanlegan kaupsamning tengdan viðskiptunum. Hafi endanlegur kaupsamningur ekki verið undirritaður fyrir 30. apríl 2022 geti báðir samningsaðilar rift samkomulaginu án frekari eftirmála. Í greinum 6.2 og 6.3 segir svo að það séu skilyrði og forsendur að niðurstaða áreiðanleikakannana félagsins sé ásættanleg að mati kaupanda sem og að eignir og skuldir félagsins séu í samræmi við það sem fram komi í opinberum gögnum og ársreikningum félagsins. Í grein 6.4. segir svo að það sé skilyrði og forsenda að seljendur, er samþykki sölu á hlutafé útgefnu af félaginu samkvæmt endanlegum kaupsamningi, ráði yfir að lágmarki 90% af hlutafé útgefnu af félaginu.

Í 7. kafla samkomulagsins sem ber yfirskriftina „Yfirlýsingar kaupanda“ kemur m.a. fram í grein 7.1 að kaupandi lýsi því yfir að hann muni áfram reka félagið sem leigufélag og að engin áform séu uppi um að segja upp leigusamningum við leigutaka félagsins í framhaldi af fyrirhuguðum eigendaskiptum. Í greinum 8. kafla sem ber yfirskriftina „Starfsemi félagsins fram að afhendingardegi“ er svo kveðið á um það hvernig henni skuli hagað og í greinum 9. kafla sem ber yfirskriftina „Framsal og breytingar“ er svo kveðið á um ýmis atriði því viðvíkjandi. Í 10. kafla samkomulagsins sem ber yfirskriftina „Skuldbindingargildi og kostnaður“ kemur m.a. fram í grein 10.1 að samkomulagið skuli vera skuldbindandi fyrir aðila þess en það sé gert með þeim skilyrðum og fyrirvörum sem fram komi. Í greinum 11. kafla sem ber yfirskriftina „Trúnaður“ er svo kveðið á um að efni samkomulagsins skuli vera trúnaðarmál og önnur atriði þar að lútandi og í greinum 12. kafla sem ber yfirskriftina „Ágreiningur“ er svo loks kveðið á um að um það gildi íslensk lög sem og um það hvernig farið skuli með úrlausn ágreiningsmála á grundvelli þess.

Framangreint samkomulag var svo kynnt hluthöfum stefnda Nesvalla íbúða ehf. á hluthafafundi 8. apríl 2022. Bæði í framlögðu fundarboði til þess fundar sem og í framlagðri fundargerð hans og öðrum samskiptum af hálfu félagsins við hluthafa þess er vísað til samkomulagsins sem tilboðs en umrædd fundargerð ber með sér að ítarlega hafi verið farið yfir efni þess á fundinum. Þá fylgdi samkomulagið fundargerðinni sem viðhengi, auk þess sem framlögð gögn bera með sér að allir hluthafar hafi fengið það sent með tölvupósti. Með tölvubréfi til hluthafa stefnda Nesvalla íbúða ehf., dagsettu 29. apríl 2022, var svo upplýst af hálfu stjórnar félagsins að eigendur tæplega 95% hlutafjár í því, eða 48 hluthafar af 50, hefðu lýst vilja til að taka tilboði stefnda P190 ehf. Þá var með tölvubréfi til hluthafa, dagsettu 1. maí 2022, upplýst af hálfu stjórnar félagsins að stefnda P190 ehf. hefði verið tilkynnt að yfir 90% hluthafa hefðu samþykkt að taka kauptilboði félagsins frá 29. mars 2022. Með sama tölvubréfi var boðað til aðalfundar 9. sama mánaðar og tilgreint að á dagskrá fundarins væri m.a. tillaga að breytingu á samþykktum þess sem fæli í sér að ákvæði þeirra um forkaupsrétt hlutahafa að fölum hlutum yrði fellt brott. Nánar tiltekið kom fram að lagt væri til að grein 2.4 yrði breytt á þann veg að brott félli annar málsliður hennar. Fyrstu tveir málsliðir umræddrar greinar voru þá svohljóðandi: „Stjórn félagsins hefur forkaupsrétt fyrir félagsins hönd að fölum hlutum. Að félaginu frágengnu hafa hluthafar forkaupsrétt að hlutum í hlutfalli við hlutafjáreign sína.“

Aðalfundur stefnda Nesvalla íbúða ehf. var svo haldinn 9. maí 2022 og framangreind breyting á samþykktum félagsins m.a. samþykkt. Til fundarins var samkvæmt framlagðri fundargerð hans mætt fyrir hönd eigenda 92,63% hlutafjár í félaginu. Rúmri klukkustund áður en fundurinn hófst sendi fyrrum lögmaður stefnenda fyrir hönd dánarbús Jóhanns Péturssonar stjórn stefnda Nesvalla íbúða ehf. tölvubréf þar sem því var lýst að dánarbúið hefði ákveðið að nýta sér forkaupsrétt sinn samkvæmt grein 2.4 í samþykktum félagsins og farið fram á að nauðsynleg gögn yrðu afhent þá þegar. Þá kemur í umræddu tölvubréfi fram að dánarbúið líti svo á að þar sem umrætt kauptilboð hafi verið samþykkt beri stjórn félagsins skylda til að bjóða forkaupsréttarhöfum að ganga inn í það. Samkvæmt fundargerð aðalfundarins kvaddi fulltrúi dánarbús Jóhanns Péturssonar sér hljóðs á fundinum, mótmælti fyrirhugaðri breytingu á samþykktum félagsins og lagði framangreint tölvubréf fram sem bókun. Í framhaldi af því var af hálfu stjórnar félagsins upplýst að endanlegt kauptilboð lægi ekki fyrir og hefði þannig ekki verið samþykkt, hvorki af stjórn félagsins né einstökum hluthöfum. Slíkt tilboð myndi ekki líta dagsins ljós fyrr en öllum fyrirvörum hefði verið aflétt. Ekki lægi því fyrir tilboð sem hægt væri að ganga inn í.

Með framlögðum bréfum til einstakra hluthafa stefnda Nesvalla íbúða ehf., dagsettum 13. maí 2022, var svo tilkynnt af hálfu dánarbús Jóhanns Péturssonar að það nýtti forkaupsrétt sinn og gengi inn í hið samþykkta kauptilboð í stað stefnda P190 ehf. Dánarbúið væri þar með kaupandi að hlutafé viðkomandi hluthafa gegn greiðslu samkvæmt skilmálum kauptilboðsins. Þeim bréfum var svo fylgt eftir með tölvubréfi, dagsettu 10. júní 2022, þar sem skorað var á hluthafa að afhenda hlutafé sitt gegn greiðslu með sömu skilyrðum og fram komu í samþykktu kauptilboði, dagsettu 29. mars 2022. Þá var því lýst að ef ekki yrði við umræddri áskorun brugðist væri dánarbúið nauðbeygt til að leita réttar síns fyrir dómstólum. Þá voru bréf sama efnis, dagsett sama dag, send stefndu Nesvöllum íbúðum ehf. og P190 ehf. Í maí 2022 var framkvæmd áreiðanleikakönnun á félaginu. Endanlegt kauptilboð í allt hlutafé útgefið af félaginu var svo undirritað af stefnda P190 ehf., stefnda Málamiðlun ehf., fyrir hönd seljenda, og stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. 1. júní 2022. Í niðurlagi þess kemur fram að með undirritun kaupanda annars vegar og stefnda Málamiðlunar ehf., fyrir hönd seljenda, hins vegar teljist kominn á skuldbindandi samningur um kaup og sölu á hinu selda í samræmi við þau skilyrði og forsendur sem nánar séu tilgreind í kauptilboðinu. Kaupsamningur var svo undirritaður 24. júní 2022 og er stefndi P190 ehf. samkvæmt honum og öðrum framlögðum gögnum nú eigandi 90,72% hlutafjár í félaginu.

II.

Helstu málsástæður stefnenda

Stefnendur byggja ætlaðan forkaupsrétt sinn í fyrsta lagi á því að komist hafi á bindandi kauptilboð á milli stefnda P190 ehf. og hluthafa stefnda Nesvalla íbúða ehf., á þeim tímapunkti er samþykki meira en 90% hluthafa lá fyrir þann 29. apríl 2022, sem tilkynnt var með framlögðum tölvupósti frá framkvæmdastjóra stefnda Nesvalla íbúða ehf. og umboðsmanni hluthafa þann 1. maí 2022. Slíkt samþykki meira en 90% hluthafa hafi verið forsenda fyrir samningnum og er þeim fyrirvara hafi verið aflétt, og stefnda P190 ehf. og hluthöfum stefnda Nesvalla íbúða ehf. hafi verið tilkynnt um samþykki tilboðsins, hafi það orðið skuldbindandi fyrir málsaðila. Það leiði af framangreindum tölvupósti framkvæmdastjóra stefnda Nesvalla íbúða ehf., sem einnig hafi verið umboðsmaður hluthafa í söluferlinu og sitji ennfremur í stjórn stefnda P190 ehf. Ljóst sé með hliðsjón af meginreglum kröfu- og samningaréttar að um bindandi kauptilboð hafi verið að ræða og skipti í þeim efnum ekki máli þótt málsaðilar skíri það öðru nafni.

Í þessu sambandi byggi stefnendur aukinheldur á því að aðdragandi ráðstöfunarinnar beri með sér að um kauptilboð hafi verið að ræða og það hafi raunar verið kynnt fyrir hluthöfum sem slíkt, þar með töldum stefnendum. Þannig hafi framkvæmdastjóri stefnda Nesvalla íbúða ehf. gert hluthöfum ljóst að þeir gætu nýtt forkaupsrétt sinn líkt og glöggt megi ráða af framlagðri fundargerð hluthafafundar í félaginu 8. apríl 2022. Aðrir meintir fyrirvarar kauptilboðsins hafi ekki þýðingu í málinu hafi þær reglur sem um forkaupsrétt gildi ekki í för með sér að stefnendur þurfi að lúta sömu fyrirvörum. Geti stefndu því ekki borið fyrir sig að kauptilboðið hafi í raun ekki orðið bindandi við samþykki meira en 90% hluthafa á grundvelli annarra fyrirvara í því, svo sem um að fallið verði frá forkaupsrétti. Ekki sé tækt að klæða kauptilboð í slíkan búning til þess að sniðganga lögmætan forkaupsrétt stefnenda.

Í öðru lagi byggi stefnendur á því að við þau tímamörk sem kauptilboðið hafi orðið bindandi hafi þau öðlast forkaupsrétt á grundvelli greinar 2.4 í samþykktum stefnda Nesvalla íbúða ehf. Forkaupsréttur verði virkur við söluákvörðun eiganda og meginreglan sé sú að þegar bindandi tilboð sé komið í eign geti forkaupsréttarhafi gengið inn i kauptilboðið eins og það sé. Það hafi legið fyrir við kynningu stjórnar stefnda Nesvalla íbúða ehf. á kauptilboðinu á hluthafafundi þann 8. apríl 2022 að stjórnin hygðist ekki nýta forkaupsrétt sinn. Við það tímamark hafi forkaupsréttur stefnenda orðið virkur í samræmi við skýrt ákvæði greinar 2.4 í samþykktum félagsins og stjórn þess þannig borið að bjóða stefnendum formlega að neyta hans með sannanlegum hætti. Það hafi þó aldrei verið gert. Engu að síður hafi dánarbú Jóhanns Péturssonar, sem stefnendur leiði rétt sinn frá, verið eini hluthafi félagsins sem tilkynnt hafi um fyrirhugaða nýtingu forkaupsréttar síns á grundvelli umræddrar greinar samþykkta þess.

Í þriðja lagi byggi stefnendur á því að þau hafi tilkynnt sem forkaupsréttarhafi með fullnægjandi hætti um nýtingu hans og þar með virkjað réttinn. Þannig hafi stefnendur tilkynnt stjórn stefnda Nesvalla íbúða ehf. um nýtingu forkaupsréttar síns með tölvupósti þann 9. maí 2022, sem lagður hafi verið fram sem bókun á hluthafafundi þann sama dag. Þá hafi hluthöfum verið tilkynnt með ábyrgðarbréfum, dagsettum 11. sama mánaðar, að stefnendur hygðust nýta forkaupsrétt sinn að hlutum þeirra hluthafa sem samþykkt hefðu kauptilboðið.

Stefnendur byggi á því að engu breyti um tilvist forkaupsréttar þeirra þótt stefndu hafi með einum eða öðrum hætti látið líta svo út eftir að stefnendur hafi tilkynnt um nýtingu forkaupsréttar síns að ekki hefði verið um formlegt kauptilboð að ræða heldur skilmála. Þá hafi breyting á samþykktum félagsins á aðalfundi þess þann 9. maí 2022 þar sem áðurgreint ákvæði greinar 2.4 í samþykktum þess var fellt brott enga efnislega þýðingu þar sem kauptilboðið hafi verið formlega samþykkt og bindandi þann 29. apríl 2022 líkt og hluthöfum hafi verið tilkynnt með tölvupósti næsta dag. Tilkynning stefnenda kl. 15:59 þann 9. maí 2022 um nýtingu forkaupsréttar hafi því verið bindandi, enda ekki tækt að breyta samþykktum á þann hátt að forkaupsréttur sé felldur úr gildi afturvirkt. Um aðild sína að málinu vísi stefnendur svo til þess að þau hafi tekið við réttindum og skyldum dánarbús Jóhanns Péturssonar er þeim hafi verið úthlutað með arfi hlutafé dánarbúsins í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. Dánarbúið hafi tilkynnt um nýtingu forkaupsréttar síns, sbr. 3. mgr. 2. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Stefnendur beri svo einn fyrir alla og allir fyrir einn ábyrgð á skuldbindingum búsins samkvæmt þeirri tilkynningu eftir að skiptum lauk, sbr. 97. gr. sömu laga, og séu því réttir aðilar máls þessa til sóknar.

Öllu framangreindu til stuðnings vísa stefnendur til almennra reglna kröfu-, samninga- og félagaréttar, laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, einkum 14. gr., og greinar 2.4 í samþykktum stefnda Nesvalla íbúða ehf. Kröfu sinni um málskostnað til stuðnings vísa stefnendur svo til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 1. mgr. 130. og 131. gr.

III.

Helstu málsástæður stefndu

A.

Stefndi Málamiðlun ehf. byggir á því að stefnendum megi vera það fullljóst að hún eigi ekki hluti í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. og hafi ekki átt hluti í félaginu frá árinu 2016. Þá sé stefnendum fyllilega ljóst að það samkomulag sem gert hafi verið við stefnda P190 ehf. þann 29. mars 2022, hafi ekki verið kauptilboð, heldur eins og skjalið beri með sér ,,samkomulag um helstu skilmála“ sem síðar hafi leitt til þess að stefndi P190 ehf. gerði kauptilboð í hluti í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. þann 25. maí 2022 sem 90,72% hluthafa félagsins samþykktu.

Stefnendur hafi kosið að haga kröfugerð sinni með þeim hætti að viðurkenndur verði forkaupsréttur þeirra á hlutafé í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. Þessi krafa geti eðli máls samkvæmt í ljósi þess sem að framan greini ekki með nokkru móti átt við stefnda Málamiðlun ehf. þar sem hún eigi ekki hlutafé í félaginu. Þegar af þeirri ástæðu beri því að sýkna stefnda. Stefnendur virðist hins vegar leiða kröfuna af því að stefndi hafi verið umboðsmaður hluthafa og haldi því fram að þeir séu í fullum rétti samkvæmt 3. mgr. 2. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. og reki rétt sinn til forkaupsréttar til dánarbús Jóhanns Péturssonar, sem látist hafi á árinu 2013. Samkvæmt framlögðum gögnum hafi skiptum á dánarbúi Jóhanns lokið þann 6. desember 2013. Skiptin hafi svo verið endurupptekin 2. apríl 2014 og þeim lokið aftur sama dag. Frá þeim tíma hafi ekkert gerst í dánarbúinu fram til 7. júní 2022 líkt og framlögð gögn beri með sér.

Samkvæmt 3. mgr. 2. gr. laga nr. 20/1991 njóti dánarbú hæfis til að eiga og öðlast réttindi og hæfi þess til að bera og baka sér skyldur helst þar til skiptum þess lýkur endanlega eftir því sem mælt sé fyrir um í lögunum. Um lok einkaskipta fari eftir XIII. kafla laganna. Samkvæmt 2. mgr. 95. gr. verði einkaskipti ekki tekin upp á ný nema síðar komi fram eignir sem hefðu átt að koma til skipta. Erfingjar skuli tilkynna sýslumanni ef slíkt tilefni verði til að taka skiptin upp, en leyfi til einkaskipta skuli þá gefið út á ný eftir fyrri umsókn þeirra, eftir atvikum að fengnum yfirlýsingum þeirra sem komið hafi í stað látinna erfingja. Skiptum skuli síðan lokið á ný eftir ákvæðum 93. og 94. gr. laganna, en við endurupptöku verði ekki hreyft við því sem áður hafi verið gert við skiptin.

Stefnendur, erfingjar Jóhanns Péturssonar, hafi frá öndverðu verið meðvituð um að hann hafi við fráfall sitt átt kröfu á hendur stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. samkvæmt búseturéttarsamningi sínum við félagið. Við fráfall Jóhanns hafi verið í gildi samkomulag félagsins við Íbúðalánasjóð sem hafi falið í sér að búseturéttarkröfur væru ekki endurgreiddar til leigjenda félagsins sem féllu frá eða hættu að leigja eignir sínar hjá félaginu af öðrum ástæðum. Jóhann heitinn hafi við fráfall sitt átt kröfu á hendur stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. að fjárhæð 5.891.423 krónur. Stefnendur hafi tekið bú hans til einkaskipta og ekki talið umrædda kröfu fram meðal eigna búsins og því ekki greitt erfðafjárskatt af þeirri eign.

Samkvæmt 1. mgr. 95. gr. laga nr. 20/1991 hvíli sú skylda á erfingjum sem taki bú til einkaskipta að tilkynna um eignir sem komi fram eftir skiptin og eigi að koma til skipta á milli erfingja. Stefnandi Sóley Enid hafi verið umboðsmaður erfingja og jafnan komið fram sem fulltrúi dánarbús Jóhanns gagnvart stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. Þannig hafi hún samið um það fyrir hönd dánarbúsins að umbreyta kröfu þess í hlutafé í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. þann 29. desember 2015. Þegar kröfuhafar hafi fengið félagið formlega afhent á aðalfundi þess 2016 hafi verið skorað á þá fulltrúa þeirra sem tilheyrt hafi dánarbúum að láta skrá hlutina í félaginu á þá erfingja sem átt hafi rétt á því að vera skráðir fyrir þeim og láta stjórn félagsins vita. Þetta hafi verið endurtekið á öllum aðalfundum félagsins fram til þess síðasta á árinu 2022. Þrátt fyrir að vera ítrekað áminntir um þetta hafi margir fyrirsvarsmenn dánarbúa látið það hjá líða að taka upp skiptin á þeim dánarbúum sem þeir hafi borið ábyrgð á, þó svo að slík skylda hafi hvílt á þeim lögum samkvæmt. Einn þessara aðila hafi verið stefnandinn Sóley Enid. Á þeim sex árum sem liðið hafi frá því að kröfum búseturéttarhafa hafi verið breytt í hlutafé í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. hafi hún látið það hjá líða að skipta á milli erfingja þeim hlutum sem dánarbú Jóhanns Péturssonar hafi átt tilkall til. Stefndi Málamiðlun ehf. byggi á því að dánarbú sem búið sé að loka sé ekki hæft að lögum til að fara með nein réttindi, ekki frekar en að það sé hæft til þess að bera skyldur. Það séu einungis erfingjarnir sem geti farið með réttindin, rétt eins og það séu þeir sem beri ábyrgðina á skuldbindingum búsins, sbr. 97. gr. laga nr. 20/1991. Erfingjar Jóhanns Péturssonar hafi ekki talið hlutafé í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. fram til skipta fyrr en þann 7. júní 2022 og þeir hafi aldrei tilkynnt félaginu um skiptingu hlutafjárins. Samkvæmt 4. mgr. 19. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög geti sá einn beitt réttindum sínum í einkahlutafélagi sem hluthafi að nafn hans hafi verið skráð í hlutaskrá eða hann hafi tilkynnt og fært sönnur á eign sína á hlutnum. Þetta hafi enginn stefnenda gert og því geti ekkert þeirra byggt réttindi sín gagnvart félaginu, öðrum hluthöfum eða þriðja aðila á hlutum sem þau hafi fyrst eignast fyrir erfðir þann 7. júní 2022, einni viku eftir að stefndi Málamiðlun ehf. hafi samþykkt kauptilboð fyrir hönd eigenda 90,72% hluta félagsins.

Stefndi Málamiðlun ehf. byggi þannig á því að ekki skuli einungis sýkna hana vegna aðildarskorts hennar að málinu, heldur einnig vegna þess að stefnendur eigi ekki með vísan til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þá lögvörðu hagsmuni sem þau haldi fram, þar sem þau hafi hvorki verið eigendur hlutafjár í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. þegar hlutafé í félaginu hafi verið selt þann 31. maí 2022 né þegar stefndi Málamiðlun ehf. veitti viðtöku samkomulagi um helstu skilmála kaupsamnings frá stefnda P190 ehf. þann 30. mars 2022.

Loks vísar stefndi Málamiðlun ehf. til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 kröfu sinni um málskostnað til stuðnings.

B.

Stefndi Nesvellir íbúðir ehf. byggir á því að ekki sé unnt að ráða af stefnu máls hvort einhverjum dómkröfum, og þá hverjum, sé beint gegn honum og engin tilraun sé gerð til þess af hálfu stefnenda að útskýra á hverju aðild stefnda Nesvalla íbúða ehf. byggi. Stefndi hafi ekki átt hlutafé í sjálfum sér þegar sala á félaginu hafi farið fram og forkaupsréttur félagsmanna hafi ekki virkjast þar sem búið hafi verið að fella þau réttindi út úr samþykktunum þegar viðskiptin hafi átt sér stað. Það sé því vandséð hvaða skyldur stefndi Nesvellir íbúðir ehf. gæti hafa borið gagnvart stefnendum máls í tengslum við viðskiptin. Byggi stefndi Nesvellir íbúðir ehf. þannig á því að dómkröfum stefnenda sé ranglega beint að honum og því beri að sýkna hann af öllum kröfum, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 19/1991.

Samkvæmt stefnu máls og fyrirliggjandi gögnum virðist stefnendur leiða rétt sinn frá dánarbúi Jóhanns Péturssonar sem látist hafi árið 2013 enda hafi búið verið skráður eigandi hlutafjár í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. á þeim tíma sem um ræði. Samkvæmt framlögðu framvinduyfirliti hafi einkaskiptaleyfi dánarbúsins verið veitt 13. nóvember 2013, einkaskiptum lokið 6. desember sama ár og þann sama dag hafi erfðafjárskýrslu verið skilað. Skiptin hafi verið endurupptekin 2. apríl 2014 og þeim lokið sama dag. Við þessi skipti hafi enginn reki verið gerður að yfirfærslu hlutafjár í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. til erfingja Jóhanns. Dánarbúið virðist síðan af fyrirliggjandi gögnum hafa verið lokað til 7. júní 2022. Þá hafi skiptin verið tekin upp og fyrst gerðar ráðstafanir vegna hlutafjárins í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. Samkvæmt þessu hafi dánarbú Jóhanns Péturssonar skort hæfi að lögum til að eiga eða öðlast réttindi vorið 2022. Yfirlýsing fyrir hönd dánarbúsins um nýtingu forkaupsréttar sé því markleysa. Beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna af öllum kröfum, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Stefndi Nesvellir íbúðir ehf. byggi sýknukröfu sína einnig á því að forkaupsréttur samkvæmt þágildandi samþykktum stefnda hafi ekki virkjast. Stefndi byggi á því að þar sem forkaupsréttur leggi hömlur á heimildir eiganda til hagnýtingar og ráðstöfunar eigi að túlka ákvæði um forkaupsrétt þröngt. Stefndi byggi á því að enginn forkaupsréttur hafi virkjast með hinu skilyrta samkomulagi frá 29. mars 2022, svo sem stefna málsins byggi á. Sönnunarbyrði um annað hvíli á stefnendum. Til þess að svo hefði verið hefði að lágmarki þurft að liggja fyrir samþykki hluthafa stefnda um sölu á hlutafénu, að öðrum kosti sé ekki til staðar bindandi samningur sem unnt sé að ganga inn í. Slíkt samþykki hafi ekki legið fyrir fyrr en mörgum vikum síðar og eftir að samkomulagið frá 29. mars 2022 hafi runnið út. Stefndi Málamiðlun ehf., sem komið hafi fram fyrir hönd hluthafa við undirritun samkomulagsins, hafi á þeim tíma ekki verið búin að fá umboð hluthafa til að selja félagið og enga heimild haft til að skuldbinda þá samkvæmt samkomulaginu. Til þess að svo hefði verið hefðu endanlegir skilmálar um kaupin einnig þurft að liggja fyrir, en við gerð samkomulagsins 29. mars 2022 hafi verð á hlut í viðskiptunum verið óráðið og þar hafi ekki verið getið um áhvílandi skuldir, greiðsluskilmála eða gengi í viðskiptunum. Það hafi í raun ekki verið fyrr en stefndi P190 ehf. hafi lagt fram formlegt tilboð í hlutafé stefnda 1. júní 2022 sem endanlegt verð í viðskiptunum hafi verið ákvarðað.

Framangreindu til viðbótar hafi fyrirvörum sem settir hafi verið af hálfu stefnda P190 ehf. í samkomulaginu 29. mars 2022 ekki verið fullnægt innan þess frests sem gefinn hafi verið til 30. apríl 2022 þegar það hafi runnið út. Þannig hafi t.a.m. ekki legið fyrir drög að endanlegum kaupsamningi, svo sem áskilið hafi verið, áreiðanleikakönnun hafi verið ólokið og samþykktur ársreikningur stefnda vegna ársins 2021 hafi ekki legið fyrir. Þá hafi allar hugmyndir um kaup stefnda P190 ehf. á hlutafé í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. verið bundnar því skilyrði að forkaupsréttur yrði ekki nýttur og 30. apríl 2022 hafi ekkert legið fyrir um það. Stefndi Nesvellir íbúðir ehf. byggi á því að tilboð sem séu háð skilyrðum sem rætist ekki geti ekki virkjað forkaupsrétt. Raunveruleikinn sé sá að skuldbindandi kauptilboð stefnda P190 ehf. í hlutina hafi ekki legið fyrir fyrr en 1. júní 2022. Við það tímamark hafi ákvæði samþykkta félagsins um forkaupsrétt verið fellt út á aðalfundi þess.

Þá sé raunveruleikinn einnig sá að hluthafar í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. hafi haft af því sérstaka hagsmuni að selja félagið til aðila sem hugðist reka það áfram sem leigufélag og hafi því ekki haft áhuga á því að selja það hverjum sem er. Hugmyndir stefnda P190 ehf. að þessu leyti hafi hugnast hluthöfum sem hafi fyrir vikið haft áhuga á að eiga í viðræðum við félagið um hugsanleg viðskipti. Sú ákvörðun að fella úr samþykktunum ákvæði um forkaupsrétt hafi því byggt á málefnalegum ástæðum. Þá hafi ákvörðun þar að lútandi verið tekin af tilskildum fjölda hluthafa og stefnendur hafi ekki höfðað mál í því skyni að freista þess að fá þá ákvörðun ógilta, sbr. 70. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Stefnendur geti því ekki ætlað dómstólum að virða þessa ákvörðun að vettugi með þeirri kröfugerð sem þeir hafi uppi í máli þessu.

Framangreindu til frekari stuðnings vísar stefndi Nesvellir íbúðir ehf. til 16. og 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, laga um einkahlutafélög nr. 138/1994, einkum 16. og 70. gr., 72. gr. stjórnarskrárinnar og almennra reglna samningaréttarins. Kröfu sinni um málskostnað til stuðnings vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991.

C.

Stefndi P190 ehf. byggir á því að samkvæmt stefnu og fyrirliggjandi gögnum virðist stefnendur leiða rétt sinn frá dánarbúi Jóhanns Péturssonar sem látist hafi árið 2013 og verið skráður eigandi hlutafjár í Nesvöllum íbúðum ehf. á þeim tíma sem um ræði. Samkvæmt framlögðu framvinduyfirliti hafi einkaskiptaleyfi dánarbúsins verið veitt 13. nóvember 2013, einkaskiptum lokið 6. desember sama ár og erfðafjárskýrslu skilað sama dag. Skiptin hafi verið endurupptekin 2. apríl 2014 og lokið sama dag. Við þessi skipti hafi enginn reki verið gerður að yfirfærslu hlutafjár í Nesvöllum íbúðum ehf. til erfingja Jóhanns. Dánarbúið virðist síðan af fyrirliggjandi gögnum hafa verið lokað til 7. júní 2022. Þá hafi skiptin verið tekin upp og fyrst gerðar ráðstafanir vegna hlutafjárins í Nesvöllum íbúðum ehf. Samkvæmt þessu hafi dánarbú Jóhanns Péturssonar skort hæfi að lögum til að eiga eða öðlast réttindi vorið 2022. Yfirlýsing fyrir hönd dánarbúsins um nýtingu forkaupsréttar teljist því markleysa. Beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna af öllum kröfum, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Stefndi P190 ehf. byggi sýknukröfu sína einnig á því að forkaupsréttur samkvæmt þágildandi samþykktum stefnda Nesvalla íbúða ehf. hafi ekki virkjast. Stefndi byggi á því að þar sem forkaupsréttur leggi hömlur á heimildir eiganda til hagnýtingar og ráðstöfunar eigi að túlka ákvæði um forkaupsrétt þröngt. Enginn forkaupsréttur hafi virkjast með hinu skilyrta samkomulagi frá 29. mars 2022, svo sem stefna málsins byggi á. Sönnunarbyrði um annað hvíli á stefnendum. Til þess að svo hefði verið hefði að lágmarki þurft að liggja fyrir samþykki hluthafa stefnda Nesvalla íbúða ehf. um sölu á hlutafénu, að öðrum kosti sé ekki til staðar bindandi samningur sem unnt sé að ganga inn í. Slíkt samþykki hafi ekki legið fyrir fyrr en mörgum vikum síðar og eftir að samkomulagið frá 29. mars 2022 hafi runnið út. Stefndi Málamiðlun ehf., sem komið hafi fram fyrir hönd hluthafa við undirritun samkomulagsins, hafi á þeim tíma ekki verið búin að fá umboð hluthafa til að selja félagið og enga heimild haft til að skuldbinda þá samkvæmt samkomulaginu. Til þess að svo hefði verið hefðu endanlegir skilmálar um kaupin einnig þurft að liggja fyrir, en við gerð samkomulagsins 29. mars 2022 hafi verð á hlut í viðskiptunum verið óráðið og þar hafi ekki verið getið um áhvílandi skuldir, greiðsluskilmála eða gengi í viðskiptunum. Það hafi í raun ekki verið fyrr en stefndi P190 ehf. hafi lagt fram formlegt tilboð í hlutafé félagsins 1. júní 2022 sem endanlegt verð í viðskiptunum hafi verið ákvarðað.

Framangreindu til viðbótar hafi fyrirvörum sem settir hafi verið af hálfu stefnda P190 ehf. í samkomulaginu 29. mars 2022 ekki verið fullnægt innan þess frests sem gefinn var til 30. apríl 2022 þegar það hafi runnið út. Þannig hafi t.a.m. ekki legið fyrir drög að endanlegum kaupsamningi, svo sem áskilið hafi verið, áreiðanleikakönnun hafi verið ólokið, skilyrði um einkaviðræður hafi verið brotið og samþykktur ársreikningur félagsins vegna ársins 2021 hafi ekki legið fyrir. Þá hafi allar hugmyndir um kaup stefnda P190 ehf. á hlutafé í félaginu verið bundnar því skilyrði að forkaupsréttur yrði ekki nýttur og 30. apríl 2022 hafi ekkert legið fyrir um það.

Stefndi P190 ehf. byggi á því að tilboð sem háð séu skilyrðum sem rætist ekki geti ekki virkjað forkaupsrétt. Raunveruleikinn sé sá að skuldbindandi kauptilboð stefnda í hlutina hefi ekki legið fyrir fyrr en 1. júní 2022. Við það tímamark hafi verið búið að fella ákvæði samþykkta stefnda Nesvalla íbúða ehf. um forkaupsrétt út á aðalfundi félagsins.

Þá sé raunveruleikinn einnig sá að hluthafar í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. hafi haft af því sérstaka hagsmuni að selja félagið til aðila sem hygðist reka það áfram sem leigufélag og því ekki haft áhuga á því að selja það hverjum sem er. Hugmyndir stefnda P190 ehf. að þessu leyti hafi hugnast hluthöfum sem hafi fyrir vikið haft áhuga á að eiga í viðræðum við félagið um hugsanleg viðskipti. Sú ákvörðun að fella úr samþykktunum ákvæði um forkaupsrétt hafi því byggt á málefnalegum ástæðum. Þá hafi sú ákvörðun verið tekin af tilskildum fjölda hluthafa og stefnendur ekki höfðað mál í því skyni að freista þess að fá þá ákvörðun ógilta, sbr. 70. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Stefnendur geti því ekki ætlað dómstólum að virða þessa ákvörðun að vettugi með þeirri kröfugerð sem þeir hafi hér uppi.

Framangreindu til frekari stuðnings vísar stefndi P190 ehf. til 16. og 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, laga um einkahlutafélög nr. 138/1994, einkum 16. og 70. gr., 72. gr. stjórnarskrárinnar og almennra reglna samningaréttarins. Loks vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 kröfu sinni um málskostnað til stuðnings.

D.

Þeir stefndu hluthafar sem hafa látið mál þetta til sín taka vísa til þess að í stefnu sé farið fram á að viðurkennt verði með dómi að stefnendur eigi forkaupsrétt að hlutafé í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. á grundvelli samþykkts kauptilboðs stefnda P190 ehf. í hlutafé stefnda Nesvalla íbúða ehf., dagsetts 29. mars 2022, sem samþykkt hafi verið af hálfu stefnda Málamiðlunar ehf. fyrir hönd 94,48% hluthafa, þann 30. apríl 2022.

Stefndu haldi því fram í fyrsta lagi að tilboð stefnda P190 ehf. frá 29. mars 2022 verði ekki túlkað umfram efni þess. Samkomulagið um helstu skilmála kaupsamnings hafi aldrei getað gilt um aðra en aðila þess. Eins og það beri með sér hafi það verið samkomulag um helstu skilmála kaupsamnings sem síðan hafi leitt til þess að gert hafi verið kauptilboð 25. maí 2022. Hefði ekki náðst samkomulag um helstu skilmála hefði aldrei komið til þess að gert væri kauptilboð í hlutafé stefndu í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. Hluti þessara helstu skilmála hafi m.a. verið þeir að enginn hluthafi myndi eiga forkaupsrétt í félaginu. Í samræmi við lög nr. 138/1994 um einkahlutafélög hafi samþykktum stefnda Nesvalla íbúða ehf. verið breytt þannig á aðalfundi félagsins 9. maí 2022 að heimildarákvæði um forkaupsrétt hluthafa að fölum hlutum í félaginu hafi verið fellt niður.

Stefndu haldi því jafnframt fram að aldrei hefði komið til sölu hlutafjár þeirra á félaginu öðruvísi en með því að tryggja að það yrði selt til leigufélags sem tryggja myndi að íbúar félagsins gætu áfram búið í íbúðum sínum hjá félaginu. Það hefði aldrei komið til greina að selja hluti í félaginu ef það hefði orðið til þess að forkaupsréttur stefnenda hefði virkjast, enda hafi fulltrúar stefnenda haldið því fram á hluthafafundi að þeir vildu græða meira á hlut sínum í félaginu með því að leysa það upp og selja eignir þess á markaði. Þetta hafi einfaldlega aldrei komið til greina að gera hjá stefndu og því hefðu þeir aldrei selt hluti sína ef stefnendur hefðu átt þess kost að ganga inn í kaupin.

Stefndu haldi því fram að enginn geti átt lögvarinn rétt á því, gegn hagsmunum yfir 90% annarra eigenda, að hámarka gróða sinn á sölu hlutafjár í leigufélagi sem rekið sé samkvæmt ákvæðum laga um húsnæðismál nr. 44/1998, með því að leysa félagið upp og selja eignir þess á markaði. Samþykktir félagsins gangi að meginmarkmiði út á að félagið leigi fasteignir til eldri borgara á almennum markaði án hagnaðarsjónarmiða. Stefndu hefðu aldrei selt hlutafé sitt í félaginu nema tryggt væri með sambærilegum hætti og gert hafi verið við stefnda P190 ehf. að leigjendur félagsins gætu áhyggjulaust búið í leigueignum sínum eins lengi og þeir kysu.

Stefndu haldi því einnig fram að stefnendur geti ekki með nokkru móti krafist þess að eiga forkaupsrétt á hlutafé í félagi án þess að vera skráðir hluthafar í samræmi við 4. mgr. 19. gr. laga nr. 38/1994 um einkahlutafélög. Enginn stefnenda hafi verið skráður hluthafi í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf., hvorki 30. mars 2022 né 31. maí 2022. Allan þann tíma sem stefndu hafi verið eigendur að hlutafé í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. hafi stefnendur aldrei verið skráðir hluthafar í félaginu.

Ennfremur haldi stefndu því fram að dánarbú það sem stefnendur vilji leiða rétt sinn af hafi aldrei getað átt þau réttindi sem þau haldi fram. Þannig sé það fullkominn ómöguleiki fyrir dánarbú, þar sem skiptum hafi verið lokið á árinu 2014, að neyta forkaupsréttar á hlutafé á árinu 2022. Dánarbúið hafi að lögum aldrei getað keypt nokkurn skapaðan hlut eftir að því hafi verið lokað. Það eina sem dánarbúið hafi verið hæft til að gera hafi verið að fá leyfi sýslumanns til að skipta eignum sem fram hafi komið eftir að því hafi verið lokað í samræmi við 2. mgr. 95. gr. og 93. og 94. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Það hafi stefnendur sem erfingjar búsins ekki hirt um að gera og því geti þau ekki byggt neinn rétt á því sem þau hafi ekki tekið til sín að lögum. Eins og glöggt megi ráða af framlögðum gögnum hafi það ekki verið fyrr en 7. júní 2022 sem stefnendur máls þessa hafi gert reka að því að telja fram hlutafé dánarbús Jóhanns Péturssonar. Hefðu þau í framhaldi af skiptunum hirt um það að tilkynna skiptin til félagsins hefðu þau í fyrsta lagi getað eignast réttindi í félaginu frá og með þeim degi sem tilkynning hefði borist félaginu í samræmi við 4. mgr. 19. gr. laga nr. 138/1994. Þetta hafi stefnendur ekki hirt um að gera á meðan stefndu hafi verið eigendur að félaginu.

Loks, í ljósi þess sem að framan greini, telji stefndu að stefnendur geti ekki krafist viðurkenningar í dómsmáli á réttindum sem þau hafi ekki átt á þeim tíma sem þau haldi fram að réttindi þeirra hafi verið fyrir borð borin. Stefnendur hafi ekki verið hluthafar í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. þegar stefndu hafi selt hlutafé sitt. Krefjast stefndu því einnig sýknu á grundvelli þess að stefnendur eigi ekki þá lögvörðu hagsmuni sem þau halda fram í máli þessu, sbr. ákvæði 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.

IV.

Niðurstaða

Í máli þessu krefjast stefnendur viðurkenningar á því að þau eigi forkaupsrétt að tilteknum fjölda hluta í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf., á grundvelli skjals sem ber yfirskriftina „samkomulag um helstu skilmála kaupsamnings vegna kaupa stefnda P190 ehf. á hlutafé stefnda Nesvalla íbúða ehf.“, dagsetts 29. mars 2022, sem samþykkt hafi verið af stefnda Málamiðlun ehf. fyrir hönd tilskilins fjölda hluthafa í félaginu þann 30. apríl 2022. Þau stefndu sem hafa látið mál þetta til sín taka krefjast öll sýknu af kröfu stefnenda.

Efnislegur ágreiningur málsaðila lýtur í meginatriðum að því hvort dánarbú Jóhanns Péturssonar sem skráð var hluthafi í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. þrátt fyrir að skiptum á því hafi verið lokið hafi verið bært til að lýsa því yfir að það hygðist neyta forkaupsréttar sem og að því hvort forkaupsréttur samkvæmt grein 2.4 í samþykktum stefnda Nesvalla íbúða ehf. eins og hún stóð þá hafi orðið virkur við samþykki tilskilins fjölda hluthafa á áðurgreindu samkomulagi 30. apríl 2022. Fyrstu tveir málsliðirnir í grein 2.4 í samþykktum félagsins voru á þeim tíma svohljóðandi: „Stjórn félagsins hefur forkaupsrétt fyrir félagsins hönd að fölum hlutum. Að félaginu frágengnu hafa hluthafar forkaupsrétt að hlutum í hlutfalli við hlutafjáreign sína.“ Á aðalfundi félagsins 9. maí 2022 var samþykktum þess svo sem fyrr greinir breytt á þann veg að annar málsliður greinar 2.4 var felldur brott.

Stefnendur byggja í meginatriðum á því að umrætt samkomulag hafi í reynd verið tilboð sem hafi verið samþykkt 30. apríl 2022 og forkaupsréttur samkvæmt framangreindu þar með orðið virkur við það tímamark. Dánarbú Jóhanns Péturssonar, sem þau leiði rétt sinn frá, hafi lýst því yfir að það hygðist neyta þess forkaupsréttar sem hlutafjáreign þess fylgdi áður en umrætt ákvæði hafi verið fellt brott úr samþykktum stefnda Nesvalla íbúða ehf. Skipti á búinu hafi svo verið tekin upp á ný og hlutafé þess í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. lagt út til stefnenda ásamt þeim réttindum sem því fylgja, þar með töldum þeim forkaupsrétti sem búið hafi samkvæmt framansögðu verið búið að lýsa yfir að það hygðist neyta.

Stefndu byggja á móti samandregið í meginatriðum á því að dánarbú Jóhanns Péturssonar hafi ekki verið bært til að lýsa því yfir að það hygðist neyta forkaupsréttar enda hafi skiptum á því verið löngu lokið og þau ekki verið tekin upp á ný þegar það hafi lýst því yfir. Stefnendur geti því þegar á þeim grundvelli aldrei átt þann rétt sem þau krefjist viðurkenningar á. Þá hafi ekki verið um að ræða tilboð sem virkjaði við samþykki forkaupsrétt heldur eingöngu óskuldbindandi samkomulag sem háð hafi verið margvíslegum skilyrðum og fyrirvörum. Þar hafi t.a.m. ekki komið fram upplýsingar um endanlegt gengi í ráðgerðum viðskiptum enda ljóst að það myndi auk annars ráðast af skuldastöðu stefnda Nesvalla íbúða ehf. sem ekki hafi legið fyrir, auk þess sem ekki hafi verið búið að semja um greiðsluskilmála að öðru leyti. Kauptilboð hafi svo fyrst verið samþykkt 1. júní 2022 eftir að framangreint ákvæði um forkaupsrétt hluthafa hafði verið fellt brott úr samþykktum félagsins og kaupsamningur svo undirritaður 24. sama mánaðar.

A.

Þau stefndu sem hafa látið mál þetta til sín taka byggja sýknukröfu sína öll með einum eða öðrum hætti á því að stefnendur geti ekki átt þann rétt sem þau krefjist viðurkenningar á og þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna þau á grundvelli aðildarskorts til sóknar, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í þessu sambandi byggja stefndu í meginatriðum á því að þar sem skiptum á dánarbúi Jóhanns Péturssonar hafi verið lokið hafi það ekki verið bært til að lýsa því yfir að það hygðist neyta forkaupsréttar. Stefnendur geti því ekki byggt rétt á þeirri yfirlýsingu þó svo að þau séu nú eigendur þess hlutafjár sem áður var skráð á umrætt dánarbú. Þegar skipti á búinu hafi verið tekin upp og hlutafé þess lagt út til stefnenda hafi svo verið búið að fella umrætt ákvæði um forkaupsrétt hluthafa brott úr samþykktum félagsins.

Samkvæmt 3. mgr. 2. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. nýtur dánarbú hæfis til að eiga og öðlast réttindi og hæfi þess til að bera og baka sér skyldur helst þar til skiptum þess lýkur endanlega eftir því sem mælt er fyrir í umræddum lögum. Í XIII. kafla sömu laga eru ákvæði um lok einkaskipta. Samkvæmt 1. mgr. 95. gr. er einkaskiptum lokið þegar sýslumaður hefur staðfest einkaskiptagerð samkvæmt 3. mgr. 94. gr. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar verða einkaskipti ekki tekin upp á ný nema síðar komi fram eignir sem hefðu átt að koma til skipta. Erfingjar skulu þá tilkynna sýslumanni ef slíkt tilefni verður til að taka skiptin upp, en leyfi til einkaskipta skal þá gefið út á ný eftir fyrri umsókn þeirra. Skiptum skal síðan lokið á ný eftir ákvæðum 93. og 94. gr., en við endurupptöku verður ekki hreyft við því sem áður var gert við skiptin.

Af þessum ákvæðum má að mati dómsins ráða að einkaskiptum á dánarbúi er ekki endanlega lokið í skilningi 3. mgr. 2. gr. laga nr. 20/1991 á meðan enn eru eignir í viðkomandi búi sem ekki hefur verið skipt. Verður því að ganga út frá því að við þær aðstæður njóti dánarbú enn hæfis til að eiga og öðlast réttindi og bera og baka sér skyldur jafnvel þótt sýslumaður hafi staðfest einkaskiptagerð samkvæmt 3. mgr. 94. gr. sömu laga. Ábyrgð á þeim skuldbindingum sem bú bakar sér þegar þannig háttar til bera svo erfingjar þess einn fyrir alla og allir fyrir einn á grundvelli 97. gr. umræddra laga.

Ágreiningslaust er að dánarbú Jóhanns Péturssonar var skráð eigandi þess hlutafjár í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. sem lagt var út til stefnenda eftir að skipti á búinu voru tekin upp á ný 7. júní 2022 og átti því þau réttindi sem þeirri hlutafjáreign fylgdu þegar það lýsti því yfir að það hygðist neyta forkaupsréttar 9. maí 2022. Við útlagningu á umræddu hlutafé til stefnenda fylgdu þau réttindi eðli máls samkvæmt, þar með talinn ætlaður réttur búsins á grundvelli umræddrar yfirlýsingar, og verða stefndu því ekki sýknuð á grundvelli aðildarskorts til sóknar.

B.

Stefndu Málamiðlun ehf. og Nesvellir íbúðir ehf. byggja sýknukröfu sína einnig á því að hvorugur þeirra hafi verið eigandi að hlutum í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. og kröfu stefnenda um viðurkenningu á forkaupsrétti sé því ranglega beint að þeim. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna þau bæði á grundvelli aðildarskorts til varnar, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.

Sem fyrr greinir byggja stefnendur á því að forkaupsréttur hluthafa samkvæmt grein 2.4 í samþykktum stefnda Nesvalla íbúða ehf. eins og hún stóð þá hafi orðið virkur við samþykki tilskilins fjölda hluthafa í félaginu á áðurgreindu samkomulagi um helstu skilmála kaupsamnings vegna kaupa stefnda P190 ehf. á hlutafé stefnda Nesvalla íbúða ehf., dagsettu 29. mars 2022. Aðilar að því samkomulagi voru stefndi P190 ehf., stefndi Málamiðlun ehf. fyrir hönd væntanlegra seljenda og stefndi Nesvellir íbúðir ehf. Vilji forkaupsréttarhafi sem telur að réttur hans hafi ekki verið virtur við sölu til þriðja manns höfða mál til viðurkenningar á þeim rétti ber honum að beina þeirri málsókn að aðilum þess samnings sem hann telur að hafi gert forkaupsréttinn virkan, sbr. dóm Hæstaréttar frá 6. júní 2008 í máli nr. 290/2008. Að því gættu er málsókn stefnenda réttilega beint að stefnda Málamiðlun ehf. og stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. sem bæði voru aðilar að umræddu samkomulagi og verða þau því ekki sýknuð á grundvelli aðildarskorts til varnar.

C.

Eftir stendur þá úrlausn um það hvort forkaupsréttur samkvæmt grein 2.4 í samþykktum stefnda Nesvalla íbúða ehf. eins og hún stóð þá hafi orðið virkur við samþykki tilskilins fjölda hluthafa á umræddu samkomulagi 30. apríl 2022. Líkt og fram hefur komið byggja stefnendur á því að með því samþykki hafi í reynd verið kominn á bindandi kaupsamningur. Þau stefndu sem hafa látið mál þetta til sín taka byggja sýknukröfu sína á móti öll á því að margnefnt samkomulag hafi ekki verið tilboð sem virkjaði við samþykki forkaupsrétt. Þvert á móti hafi líkt og heiti skjalsins gefi til kynna verið um óskuldbindandi samkomulag að ræða sem háð hafi verið margvíslegum skilyrðum og fyrirvörum. Kauptilboð hafi svo fyrst verið samþykkt 1. júní 2022 eftir að framangreint ákvæði um forkaupsrétt hluthafa hafði verið fellt brott úr samþykktum félagsins og kaupsamningur svo loks undirritaður 24. þess mánaðar.

Forkaupsréttur telst til óbeinna eignarréttinda og á sér ýmist stoð í lögum eða samningi. Með honum er átt við rétt aðila til að kaupa eign ákveði eigandinn af eigin hvötum að selja hana og þá að jafnaði með sömu skilmálum og kjörum og eigandinn samdi um við sinn viðsemjanda. Frumskilyrði þess að forkaupsréttar verði neytt er því að eigandi hafi afdráttarlaust ákveðið að selja þá eign sem rétturinn nær til. Forsenda þess að forkaupsréttur verði virkur er svo ótvírætt að komist hafi á bindandi kaupsamningur um viðkomandi eign, sbr. til hliðsjónar til dæmis dóma Hæstaréttar frá 18. september 2003 í máli nr. 73/2003, frá 6. maí 2010 í máli nr. 570/2009 og frá 1. nóvember 2018 í máli nr. 735/2017.

Efni margnefnds samkomulags um helstu skilmála kaupsamnings vegna kaupa stefnda P190 ehf. á hlutafé stefnda Nesvalla íbúða ehf. er í meginatriðum rakið í lýsingu á helstu málsatvikum hér að framan. Líkt og þar kemur fram var umrætt samkomulag háð ýmsum skilyrðum og forsendum og í því ítrekað vísað til þess að ákveðin grundvallaratriði yrðu nánar útfærð í endanlegum kaupsamningi ef af viðskiptunum yrði og afdráttarlaust kveðið á um að það væri skilyrði og forsenda fyrir viðskiptunum af hálfu stefnda P190 ehf. að samkomulag næðist um endanlegan kaupsamning sem og að hluthafar sem réðu yfir að lágmarki 90% af hlutafé félagsins samþykktu sölu á því samkvæmt endanlegum kaupsamningi. Óháð því hvernig vísað var til umrædds samkomulags af hálfu stjórnar stefnda Nesvalla íbúða ehf. á hluthafafundum og í öðrum samskiptum þess við hluthafa félagsins verður það samkvæmt efni sínu að mati dómsins ekki túlkað á annan veg en að það boð um að kaupa allt hlutafé stefnda Nesvalla íbúða ehf. ásamt áhvílandi skuldum þess sem þar var sett fram yrði ekki skuldbindandi fyrir stefnda P190 ehf. nema að uppfylltum þeim skilyrðum og forsendum sem þar er kveðið á um, þar með talið því að samkomulag næðist um endanlegan kaupsamning sem samþykktur yrði af hluthöfum sem réðu yfir að lágmarki 90% hlutafjár í félaginu. Að sama skapi verður það samkvæmt efni sínu að mati dómsins ekki túlkað á annan veg en að þeir hluthafar sem samþykktu á grundvelli þess að selja stefnda P190 ehf. hlutafé sitt í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. hafi við það samþykki ekki orðið endanlega skuldbundin að því leyti enda afdráttarlaust kveðið á um það í umræddu samkomulagi að hluthafar sem ráði yfir að lágmarki 90% af hlutafé félagsins þurfi einnig að samþykkja sölu þess samkvæmt endanlegum kaupsamningi svo kaupin gangi eftir. Í því sambandi nægir raunar að vísa til þess að samkvæmt framlögðum gögnum samþykktu eigendur 94,48% hlutafjár í félaginu umrætt samkomulag en einungis eigendur 90,72% hlutafjár endanlegan kaupsamning án nokkurra eftirmála fyrir þá hluthafa sem frá hurfu.

Að öllu þessu gættu, og að virtu efni umrædds samkomulags að öðru leyti, er það því niðurstaða dómsins að samþykki eigenda yfir 90% hlutafjár í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf. á því sem slíku 30. apríl 2022 hafi ekki leitt til þess að kominn hafi verið á bindandi kaupsamningur sem virkjaði forkaupsrétt samkvæmt grein 2.4 í samþykktum félagsins eins og hún stóð þá enda höfðu þau skilyrði og þær forsendur sem í samkomulaginu er kveðið á um ekki verið uppfyllt að öðru leyti við það tímamark. Um það fá umræður á hluthafafundi 8. apríl 2022 og önnur samskipti af hálfu stjórnar félagsins við einstaka hluthafa um hugsanlega neyslu forkaupsréttar í aðdraganda þess að umrætt samkomulag var samþykkt engu breytt enda var, hvað sem þeim umræðum og samskiptum líður, ekki uppfyllt sú grundvallarforsenda þess að forkaupsréttur verði virkur að komist hafi á bindandi kaupsamningur.

D.

Þegar samkvæmt framansögðu verða öll stefndu sýknuð af kröfu stefnenda um að viðurkennt verði að þau eigi forkaupsrétt að 54.667.745 hlutum í stefnda Nesvöllum íbúðum ehf., á grundvelli kauptilboðs stefnda P190 ehf. í hlutafé stefnda Nesvalla íbúða ehf., dagsetts 29. mars 2022, sem samþykkt hafi verið af hálfu stefnda Málamiðlunar ehf. fyrir hönd 90,72% hluthafa í félaginu þann 30. apríl 2022.

Eftir þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber stefnendum að greiða þeim stefndu sem hafa látið mál þetta til sín taka málskostnað sem þykir með hliðsjón af atvikum máls og umfangi þess og að gættri úrlausn þess ágreiningsefnis sem leitt var til lykta undir rekstri málsins hæfilega ákveðinn til hvers þeirra um sig eins og í dómsorði greinir.

Hulda Árnadóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Fyrir uppkvaðningu hans var fyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 gætt.

Dómsorð:

Stefndu, Málamiðlun ehf., Nesvellir íbúðir ehf., P190 ehf., Reykjanesbær, Ásdís Kristinsdóttir, Baldur Baldursson, Finnbogi G. Kjartansson, Gígja Friðgeirsdóttir, Guðgeir Smári Árnason, Guðjón Skúlason, Guðlaug Málfríður Pálsdóttir, Guðmundur Óskarsson, Guðrún Greipsdóttir, Gylfi Pálsson, Hörður Óskarsson, Hrafnhildur Jónsdóttir, Ingvi Jón Kjartansson, Jóhanna Guðrún Finnsdóttir, Júlíus Baldursson, Kjartan Már Kjartansson, Magnús J. Kjartansson, Margrét Óskarsdóttir, María Baldursdóttir, María Ingibjörg Valdimarsdóttir, Ómar Baldursson, Reynir Gunnþórsson, Sif Jónsdóttir, Sigrún Kjartansdóttir, Sigrún Ólafsdóttir, Sigurveig Una Jónsdóttir, Skúli Skúlason, Stefán Guðmundsson, Unnur Óskarsdóttir, Unnur Pálsdóttir, Viktor Borgar Kjartansson, Þórður Óskarsson, Þórir Valgeir Baldursson, Þröstur Árnason, db. Sigurgeirs Þorvaldssonar, db. Jóns Ísleifssonar, db. Oddrúnar Halldórsdóttur, db. Agnesar Sæmundsdóttur, db. Kristjönu Sigríðar Pálsdóttur, db. Sigríðar Höllu Einarsdóttur, db. Soffíu Petreu Gunnlaugsdóttur, db. Pálínu Ágústsdóttur, Andrés I. Guðmundsson, Auður Svanborg Óskarsdóttir, Benedikt Á. Guðmundsson, Dagbjartur Helgi Guðmundsson, Númi Jónsson og Skúli Hafþór Hermannsson, eru sýknuð af kröfum stefnenda, Guðrúnar Rósalindar Jóhannsdóttur, Jóhanns Jóhannssonar, Hjördísar Margrétar Bjarnason, Sigrúnar Jónatansdóttur og Sóleyjar Enid Jóhannsdóttur.

Stefnendur greiði óskipt stefndu Málamiðlun ehf., Nesvöllum íbúðum ehf. og P190 ehf., hverjum um sig, 750.000 krónur í málskostnað, og stefndu Reykjanesbæ, Ásdísi Kristinsdóttur, Baldri Baldurssyni, Finnboga G. Kjartanssyni, Gígju Friðgeirsdóttur, Guðgeiri Smára Árnasyni, Guðjóni Skúlasyni, Guðlaugu Málfríði Pálsdóttur, Guðmundi Óskarssyni, Guðrúnu Greipsdóttur, Gylfa Pálssyni, Herði Óskarssyni, Hrafnhildi Jónsdóttur, Ingva Jóni Kjartanssyni, Jóhönnu Guðrúnu Finnsdóttur, Júlíusi Baldurssyni, Kjartani Má Kjartanssyni, Magnúsi J. Kjartanssyni, Margréti Óskarsdóttur, Maríu Baldursdóttur, Maríu Ingibjörgu Valdimarsdóttur, Ómari Baldurssyni, Reyni Gunnþórssyni, Sif Jónsdóttur, Sigrúnu Kjartansdóttur, Sigrúnu Ólafsdóttur, Sigurveigu Unu Jónsdóttur, Skúla Skúlasyni, Stefáni Guðmundssyni, Unni Óskarsdóttur, Unni Pálsdóttur, Viktori Borgari Kjartanssyni, Þórði Óskarssyni, Þóri Valgeiri Baldurssyni, Þresti Árnasyni, db. Sigurgeirs Þorvaldssonar, db. Jóns Ísleifssonar, db. Oddrúnar Halldórsdóttur, db. Agnesar Sæmundsdóttur, db. Kristjönu Sigríðar Pálsdóttur, db. Sigríðar Höllu Einarsdóttur, db. Soffíu Petreu Gunnlaugsdóttur og db. Pálínu Ágústsdóttur, hverju um sig, 15.000 krónur í málskostnað.

Hulda Árnadóttir